Strona · s. 12strona oryginału ↗
POD TRAWĄ ZAPOMNIENIA — SKARBY PAMIĘCI
Слово Просвіти, №30 за 2004 рік
PODRÓŻE PRZEZ HISTORIĘ
Wieniec oraz wykorzystanie naszyjników, kołtów i ozdób szyjnych. Rekonstrukcja W. I. Jakubowskiego, rysunek artysty B. M.
To było tak dawno (w ubiegłym stuleciu), że już nie sposób przypomnieć sobie dosłownie naszej rozmowy. Pozostało po niej tylko wrażenie — rozmyte, mgliste.
— Wiem, Wasylu, takie rzeczy są niedozwolone, ale korci mnie, żeby je pogłaskać. Wziąć do rąk, poczuć ich ciężar. Wasyl wzrusza ramionami: dziwny jesteś — bierz, skoro tak bardzo chcesz. I ostrożnie podnosi szybę laboratoryjnej witryny wydziałowej, gdzie znalazły schronienie wydobyte z ziemi, spod trawy zapomnienia, kamienne siekiery, skrobaki, noże, wędzidła… I oto już kołyszę je w dłoni — te niewiarygodne, te posiwiałe w czasie brązowe wędzidła. Właściwie w tej chwili jakbym ważył na dłoni przeminione lata, wieki, tysiąclecia. Bo przecież wędzidła są scytyjskie! Bo przecież jakiś niewymiernie daleki nasz przodek nie raz, bywało, wkładał te wędzidła (tak, tak, nie wątp — właśnie tak to było!) w wyszczerzony pysk ogiera, a zielona od stepowej ostnicy końska ślina kapała na wytarte rękawy skórzanego scytyjskiego odzienia, na młodą trawę, na wieczną ziemię, która nie wiedziała jeszcze wtedy, że w przyszłości będzie jej sądzono nazywać się podolską, ukraińską. Ciekawi mnie, czy te wędzidła nadałyby się dla współczesnego konia? A czemuż by nie, mówi Wasyl. Zapinaj uzdę i… I co ten dzisiejszy źrebak? Poczuje się wolny, prawie dziki? Taki, jakim był jego niepodkuty przodek? Hm… Czy może uważać się za wolnego ten, kogo okiełznano?
ARCHEOLOGIEM TRZEBA SIĘ URODZIĆ
Kandydat nauk historycznych, docent Uniwersytetu Kamieniecko-Podolskiego Wasyl Jakubowski jest moim rówieśnikiem, jestem starszy zaledwie o kilka tygodni, jednak czuję się w jego towarzystwie nieświadomym nastolatkiem. Bo czymże ja jestem? Widzę i postrzegam świat, rzec można, w tej płaszczyźnie, która obecnie jest przede mną. Widzę świat płaskim, jednowymiarowym. Nie mam szczęścia stale przebywać w nurcie historii. A Wasyl… On bardzo nawet prosto, z ochotą gawędzi sobie z wiekami! Z owymi kamiennymi siekierami, kościanymi grotami strzał, ceramicznymi figurkami, z glinianymi piecami, ołtarzami, pradawnymi osełkami, garnkami, popiołem, niemal prehistorycznym zwęglonym ziarnem, a przez nie — ze Scytami, Kimmeryjczykami, Słowianami. Dla niego ów grot z wyimaginowaną strzałą wciąż jeszcze leci na niebie, przeszywa, łączy, wiąże sobą stulecia… I choć kiedyś, w owym czasie, i ja wyruszałem z Wasylem na ekspedycję archeologiczną, dzieliłem z nim chleb i sól oraz wieczorne wino, drzemałem pod gołym niebem na stercie słomy, mokłem w deszczu i spóźnionej wiosennej zamieci pod Letyczowem, zbierałem dawne, przedawne skorupy w dorzeczu podolskiej rzeki Wołk, — nic a nic w tym skorupiu nie rozumiałem, nie czułem się archeologiem, nie zostałem historykiem. Bo i historykiem, i archeologiem trzeba, zapewne, się urodzić. Tak jak muzykiem, malarzem czy, powiedzmy, mnichem-męczennikiem. A Wasyl? O, on jest z bożej łaski historykiem, archeologiem, badaczem kultury materialnej i duchowej dawnych Ukraińców. Nie raz wydobywał z ziemi, spod trawy zapomnienia cenne skarby, ale ani razu nie odpowiadał na potoczne pytanie, ileż one kosztują w dzisiejszym wymiarze pieniężnym. „Nie mają ceny — mawiał w takich przypadkach. — Bo powiedzcie, jaką cenę ma ludzka pamięć?”. Urodziwszy się w słynącej z gry na sopiłkach Mielnicy Podolskiej, ukończywszy tam szkołę, wstąpił na wydział historyczno-filologiczny Kamieniecko-Podolskiego Instytutu Pedagogicznego (obecnie uniwersytet), a później sam został docentem tej samej uczelni.
ZIEMIA BOŁOCHOWSKA
Piszę te słowa, powodowany nie tylko nostalgicznymi wspomnieniami młodości o niezapomnianych podróżach po ojczystym kraju. Przyczyną, która zmusiła mnie do wzięcia pióra, jest teraźniejsza, całkiem „świeża” przyczyna. Jest to wielkoformatowa książka Jakubowskiego „Skarby Ziemi Bołochowskiej”, wydana w 2003 r. przez Instytut Archeologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Cóż to za kraina taka — Ziemia Bołochowska? Gdzie są jej granice? O tym już u nas na Chmielniczyźnie pisał kandydat nauk historycznych, chmielniczanin Ołeksij Żurko, dzięki mu za to. Pisał o tym i ja jeszcze w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia, lecz niestety nie zachowałem tych drukowanych w periodykach materiałów. Ależ mam chodzący „materiał”, czyli Wasyla Iwanowicza Jakubowskiego! Według jego słów, Ziemia Bołochowska to obszar, który rozciągał się pomiędzy rzeką Chomora a Bużkiem na Chmielniczyźnie. Dochodziła tu także niewielka część dzisiejszej Żytomierszczyzny i Winnicczyzny. To znaczy, ta ziemia była położona na pograniczu Księstwa Kijowskiego i Halicko-Wołyńskiego, zajmując górne biegi rzek Słucz i Teterew oraz północno-wschodnią część Pobuża z centrum w Międzybożu. Grodziska we wsiach Hubyn, Wełyki Derewyczi i Kudynka uczeni uznają za pozostałości o tej samej nazwie bołochowskich miast kronikarskich Hubyn, Derewycz i Kudyn. Kronikarskiej nazwie „Simoc” odpowiada wieś Siomaky, nazwie „Czarniatynci” — wieś Wełykyj Czerniatyn. A wzmiankę o Biłobereżżu uczeni wiążą ze wsią Bereheli. Wyobrażam sobie, jakże dumnie poczuje się poeta Pawło Hirnyk, który kupił sobie tam chatę, gdy dowie się, że odtąd „automatycznie” stał się Bołochowcem, że bezkresne łąki za jego ogrodem, las na horyzoncie („jako bór” ze „Słowa o wyprawie Igora…”) są zaiste „kronikarskie”, a trzcina w tamtejszych brzegach szumi niepokojąco i wieszczo, dokładnie tak, jak w tymże słowiańskim „Słowie”. A zresztą, Jakubowski wydłuża południowe granice tej ziemi aż do dorzeczy rzek Wołk, Zhar i Zharok, do Chmielnickiego, derażniańskich Wołkowynciów oraz winnickiego Litynia. I jakżeż oni byli wojowniczy, ci sławni Bołochowcy! Z samym Danielem Halickim wojowali. Aż musieli w 1235 roku wstawiać się za nimi książęta Michał Czernihowski i Izjasław, żądając od Daniela Romanowicza, potężnego króla, wypuszczenia do domu wziętych przez niego do niewoli Bołochowców: „gdy nastało lato, zaczął posyłać Michał i Izjasław, grożąc: oddaj naszą brać lub przyjdziemy na ciebie wojną”. Wszystko to zapewne interesuje nieobojętne serce, wszak mowa o historii rodzinnych stron! A jednak, a jednak… Musimy ostro zawężać temat, przecież mowa w książce jest o odkryciach skarbów rzeczowych, ujawnionych w procesie wykopalisk archeologicznych niektórych miejscowości Ziemi Bołochowskiej (chociaż, z drugiej strony, jakże opowiedzieć o skarbach, pomijając historię kraju!). Ważną rolę zatem w historycznym poznaniu Ziemi Bołochowskiej zajmują skarby. To także swoiste „strzały”, wypuszczone z przeszłości w dzień dzisiejszy, mniejsza o to, że tamtejsi ludzie chowali je w skrytkach w złym czasie wojennych najazdów mongolsko-tatarskich XIII wieku. Niektóre z nich to doskonałe wzorce sztuki jubilerskiej światowego poziomu. Jak, na przykład, unikalny kompleks ozdób z wykopalisk bołochowskiego ufortyfikowanego centrum koło wsi Horodyszcze w rejonie derażniańskim. Skarb został odkryty przez słowiańsko-ruską ekspedycję archeologiczną w 1970 roku pod kierownictwem autora książki. Znalezisko demonstruje kompleks srebrnych i pozłacanych ozdób XII—XIII wieku, który należał do feudalnej rodziny z dynastii czernihowskich książąt Olegowiczów. Pod względem zachowania, kompletności i wartości historyczno-artystycznej tym kosztownościom na Ukrainie równych nie ma.
Pierwszą publikację skarbu na poziomie współczesnych wymagań przeprowadził Wasyl Jakubowski w ukraińskim wydaniu akademickim „Archeologia” w 1975 roku. Niektóre ozdoby zostały przez niego zestawione w dysertację, którą Wasyl Iwanowycz z powodzeniem obronił w radzie specjalistycznej Instytutu Archeologii NAN Ukrainy w 1984 roku (jeden naramiennik ze skarbu, odzwierciedlający występy skomorochów, został opublikowany w słynnej pracy B. O. Rybakowa „Jazyczestwo Driewniej Rusi”). Na początku lat 80., zgodnie z decyzją rządową, skarb z Chmielnickiego przekazano do Kijowa, gdzie przez długi czas zdobił ekspozycje Państwowego Muzeum Historycznych Wartości Ukrainy. Następnie jako osobna wystawa objazdowa był eksponowany dla uczonych 5. Międzynarodowego Kongresu Archeologii Słowiańskiej, a w składzie wystaw Ministerstwa Kultury ZSRR odwiedził Kanadę, Włochy, Japonię, aż do momentu, gdy zwrócono go do funduszu Chmielnickiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego (A ile tych skarbów, naszych, ukraińskich, odnalezionych przez ukraińskich archeologów, osiadło w leningradzkim Ermitażu, w moskiewskich muzeach! Mogłoby to stać się tematem osobnej publikacji, swoistej monografii). W wyniku wieloletnich wykopalisk grodziska bołochowskiego Wały w okolicach wsi Teliżyńce (rejon starosieniawski), które również prowadzono pod kierownictwem Wasyla Jakubowskiego, w 1978 roku wydobyto jeszcze jeden wielki i bogaty skarb z XII—XIII wieku — 32 srebrne i pozłacane ozdoby kobiece. Druga wielka część materiałów włączonych do tego badania pochodzi z wykopalisk bołochowskiego centrum obronnego w pobliżu Szepietówki (wieś Horodyszcze). W literaturze znane jest ono również pod nazwą Wielkie Horodyszcze, które autor, nawiasem mówiąc, utożsamia z kronikarskim miastem BOŁOCHÓW. ZA MOJE ŻYTO… Prawie czterdzieści lat minęło od czasu, gdy zakończyły się tu badania archeologiczne. I co z tego? Materiały wykopaliskowe w postaci wielotysięcznych kolekcji zabytków kultury materialnej i duchowej Ukrainy-Rusi w latach 60. wywieziono do Leningradu i jako własność przekazano do funduszu Oddziału Historii Kultury Ruskiej Państwowego Ermitażu. Chcesz dzisiaj studiować SWOJE materiały — płać do rosyjskiej kasy muzealnej niemałe pieniądze! Prawie niemożliwa jest też publikacja tych materiałów: Oddział wystaw i rozwoju Ermitażu za poligraficzne odtworzenie zabytków archeologicznych (nie swoich, a cudzych, czyli NASZYCH!) stawia przed zagranicznymi (czyli nierosyjskimi) osobami prawnymi i fizycznymi takie zobowiązania finansowe — aż strach bierze. Jakże działać w tej sytuacji? Jakubowski włącza do pracy nad odpowiednim rozdziałem swojej książki Rosjankę G. O. Piskową. Ona właśnie podaje informacje o wywiezionych z Ukrainy kolekcjach archeologicznych — 16 skarbach rzeczowych! POŚREDNI FINISZ Spróbujmy zatem nieco podsumować. Pod koniec lat 90. lista kosztowności Ziemi Bołochowskiej powiększyła się o jeszcze pięć skarbów z wykopalisk kronikarskiego Hubina. Ogółem autorowi udało się zebrać informacje o 24 znaleziskach skarbów bołochowskich. Są one, podobnie jak założone dla nich polowe dokumenty ochronno-inwentarzowe, przechowywane w archiwach resortowych i państwowych składnicach Chmielnickiego, Kijowa, Sankt Petersburga. Badano je w warstwach kulturowych, których wiek jest konkretnie datowany przekazami kronikarskimi, i dlatego są one wzorcowymi w odkrywaniu wielu problemów związanych z badaniem historii i kultury Ziemi Bołochowskiej XII—XIII wieku. Skarby te zaświadczają, że wspomniane źródła historyczno-artystyczne jak dotąd nie zostały zestawione w jedną publikację, dane o nich są rozproszone w różnych, przeważnie obwodowych, wydawnictwach, a same skarby, koncentrując się w muzeach Ukrainy i Rosji, z racji znanych zasad, są mało dostępne do studiowania. Oto dlaczego od dawna dojrzała potrzeba pełnowartościowej publikacji, która otworzyłaby przed specjalistami szerokie perspektywy do pracy z materiałami skarbów. Wypełnić istniejącą lukę ma praca Wasyla Jakubowskiego „Skarby Ziemi Bołochowskiej”. Podziękujmyż mu za znaczący wkład w badanie historii rodzinnego kraju. Cieszmy się, że nie zabrakło ludzi, których ta historia boli. Dodam do tego, że książka jest hojnie ilustrowana. Widzimy skarby w kolorach — owe kolczyki, kołty, naszyjniki, zawieszki, naszycia, zausznice, pierścienie, bransolety, ikonki, krzyżyki, medaliony… Jakże wyglądały one na ówczesnych kobietach i dziewczętach? I takie pytanie przewidział autor: zaprosił do współpracy kamienieckiego artystę Borysa Nehodę, a ten stworzył kilka akwarelowych wizerunków „bołochowskich” kobiet, „ubierając” na nie ów jubilerski cud. Piękne kobiety, czarujące dziewczęta! * * * …W młodości Wasyl Iwanowycz (zdarzają się takie rzeczy na świecie!) uderzająco przypominał 35. prezydenta USA Johna Kennedy’ego. Twarzą, postawą. Kiedyś dosłownie dręczyłem go tym podobieństwem. Wyobraźcie sobie: błąka się po podolskich polach i rozlewiskach prezydent Ameryki, wyzbiera skorupy kultury czerniachowskiej, trypolskiej czy jeszcze jakiejś innej. Wyzbiera i uśmiecha się, zaglądając tym skorupom w twarz, jakby świeżo znalezionym niemowlętom-sierotom, ostrożnie ściera z nich brudne wyschnięte łzy gorzkich wieków, czule głaszcze… Tylko uśmiecha się nie tak, jak większość Amerykanów, wyuczono, nienaturalnie, a po swojemu, po słowiańsku: łagodnie, szczerze, tylko zmarszczki od polnych wiatrów na jego opalonej twarzy bieleją... Bronisław GRYSZCZUK, m. Chmielnicki
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
