Strona · s. 5strona oryginału ↗
SURŻYKIZACJA
Слово Просвіти, №30 за 2004 рік
Zakończenie. Początek w numerze nr 29 (249) z 8-14 lipca 2004 r. KOMU WYPADA WYPOMINAĆ? Warto pamiętać: przyzwyczajanie ludzi do surżyka ma różne pobudki i przyczyny, czyli całkowicie możliwe są tutaj także motywacje usprawiedliwiające. A oprócz tego, nie zapominajmy: surżyk to choroba. Czy rozsądnie byłoby wypominać komuś posiadanie choroby? Inna sprawa – wypominać za niechęć do wyleczenia się. Ale i w tym przypadku – wypominać komu? Tylko osobie? A państwu, władzy? I odwrotnie – jeśli państwu, władzy, to dlaczego jednocześnie nie poszczególnej osobie? Nie wierzmy, jakoby od jednostki nic nie zależało. Przychodzi na myśl: surżyk zagania nas w ślepy zaułek. Obejmując absolutnie wszystkie piętra społeczeństwa, gospodarzem naszej sytuacji językowej jest dzisiaj właśnie on. Można powiedzieć, że wszystkich tych, którzy odnoszą się do niego lekceważąco, on „prosi o niekłopotanie się”. Dlaczego? Dlatego, że swoją skazę na zagładę, jak już zaznaczono, odczułby jedynie w narodowo zorientowanym państwie ukraińskim. Ale czy blisko do tego? Nieprzypadkowo właśnie w naszych dniach stało się możliwe nawet takie postawienie pytania: „za” surżykiem czy „przeciw”? Osobiście mnie to nie przeraża, a jednak budzi niepokój, wszak zgodźmy się, że w samej dopuszczalności tego „za” już kryje się pewna gotowość do kapitulacji przed surżykiem – niech może i nie w pełnym zakresie, niech częściowej. Logika, którą to „za” obudowują, jest dokładnie taka sama, jak u zwolenników oficjalnej dwujęzyczności, a mianowicie: „takie są realia historyczne”, „tak historycznie się złożyło”, „co już jest, to jest, więc przyjmijmy go takim, jakim jest” itd. W końcu to usprawiedliwienie owego wszystkim dobrze znanego zasiedziałego principium, wyrażanego surżykiem i, w szczególności, o surżyku – jaka raznica? Między innymi, na pierwszy rzut oka, niby i rozsądne to jaka raznica? Czyż nie nadaje się do wypiekania i spożycia chleb, powiedzmy, z mieszanki (surżyku) żyta i jęczmienia? Tak was mogą zapytać, argumentując swoje prawo do używania mieszaniny języka ukraińskiego i rosyjskiego. No i co, powiadają, że mieszanina, „czyż wy mnie nie rozumiecie?” (ros. „razwie wy mienia nie ponimajetie?”). Niełatwo, rzeczywiście, zaprzeczać – zwłaszcza tym, dla których sfery duchowo-kulturowe po prostu nie istnieją. Nie każdego bowiem przekona argumentacja odnośnie tego, że jeśli to – wszystko jedno, to dlaczego wtedy ludzie dokładają wysiłków do tego, aby surżyku z tego samego jęczmienia i żyta nie było, aby ziarno każdej kultury było czyste… Powiadają, czyż nie do tej samej zasady należy dążyć i w języku? Jednak bieda w tym, że w rzeczywistości mieszczuch tutaj nie jest ostatni. Przysłuchajmy się, proszę, językowi wielu kanałów radiowych, a zwłaszcza – programów telewizyjnych – i czyż nie odczujemy prób legalizacji surżyku i w mediach, i w innych sferach naszego życia, o którym te media opowiadają? Czasami te próby niby i niezauważalne – na przykład, słyszycie: „bardziej szeroki” (zamiast prostego ukraińskiego „szerszy”) albo „dajcie pracować” zamiast prostej i organicznej ukraińskiej formy „pracujmy”. Podobne przykłady – są niezliczone. KTO – „ZA”, KTO – „PRZECIW”? Oto tak wzmacniając język surżykowy na oficjalno-państwowym poziomie, już i niemal na referendum gotowi wynieść: jesteście „za” surżykiem czy „przeciw”? Do referendum, być może, daleko, a oto o sądzie nad surżykiem, który odbył się w Kijowie na początku czerwca 2004 roku, wspomnieć warto, tym bardziej, że i sam ja byłem tam przesłuchany jako świadek. Pomysłowym, dowcipnym wydało się to teatralizowane widowisko. Był sędzia w długiej todze – znany literat i polityk Ołeś Donij (sąd którego, jak okazało się pod koniec widowiska, został przekupiony… na korzyść surżyku – o, kogo tylko nie można u nas przekupić!), był prokurator – szeroko znany prozaik Jurij Pokalczuk, był adwokat – utalentowany pisarz Bohdan Żoldak (nieco z tego, co wychodzi spod jego pióra, on celowo podaje surżykiem). Byli także przysięgli, liczni świadkowie ze strony oskarżyciela i ze strony obrońcy, chociaż największe wrażenie sprawiała wypełniona po brzegi, przeważnie młodymi ludźmi, sala Kijowskiego Teatru Młodzieżowego. W planie przyciągnięcia uwagi społecznej do zjawiska surżyku akcja wydała się udana. I mimo wszystko, jak nie zaznaczyć: to, co okazało się dobre dla odbytej tego dnia dobrej gry, raczej nie nadaje się do pozateatralnych, czyli prawdziwie życiowych, sfer. I przede wszystkim dotyczy to już wspomnianej polarności – jesteście „za” surżykiem czy „przeciw”? Powiedziałbym – skrajnie uproszczone podejście, które, jak już wspominano, nie uwzględnia wielu niuansów. Rzeczywiście bowiem, surżyk – to choroba nowotworowa języka. Wyobraźmy sobie, że chorego na tę ciężką przypadłość pytają: czy jesteś „za” swoją chorobą? I jeśli w odpowiedzi słychać „tak, za”, – to czyż nie wynika z tego wniosek, że ten, kogo zapytano, nie tylko jest ciężko chory, ale i głupi? Ale takie samo dziwne wrażenie sprawiłaby i odpowiedź „nie, ja jestem przeciw”, wszak samo w sobie „ja jestem przeciw” nic nie jest warte, jeśli nie jest połączone z całą stanowczością i możliwością ciężką chorobę zwalczyć. Tym ja znowu ilustruję niemożliwość jednoznacznie-kategorycznego stosunku do surżyku. Jako zjawisko, jako ciężka choroba języka, on, oczywiście, zasługuje na potępienie, wszak, jak słusznie formułował Jurij Pokalczuk-prokurator, należy go sądzić nawet nie z jednego, a z kilku artykułów: jako formę dywersji (innego języka na terytorium języka ukraińskiego), jako przejaw zdrady państwowej (wszak język – to najbardziej wyznaczająca cecha narodu, zdradzać go – znaczy zdradzać państwo tego narodu), jako środek zanieczyszczenia atmosfery (nie wszyscy bowiem z rozkoszą słuchają surżyku) i nawet jako sposób rozpusty małoletnich (deprawowanie młodego pokolenia państwa ukraińskiego w planie duchowo-kulturowym). Czyli, podstaw dla zasadniczego nieprzyjmowania surżyku jest więcej niż wystarczająco. Ale warto podkreślić: surżyk jest zjawiskiem, którego nie należy utożsamiać z konkretnymi nosicielami surżyku. Tutaj bowiem, i rzeczywiście, są różne przyczyny i warianty. Są – tak powiem – ci „surżykonosiciele”, którzy świadomie wypalali z siebie naturalną ukraińskojęzyczność, błędnie uważając ten surżyk, na który przechodzili, za język rosyjski (znowu wzywam: „zruszczeni” Ukraińcy – dnieprzańczycy, zaporożcy, połtawianie, a i wy, kijowianie, – zapytajcie, proszę, moskwian czy petersburżan o jakość waszego rzekomo rosyjskiego języka – i wy usłyszycie…); są, kontynuuję, zupełnie mimowolni nosiciele surżyku (i ich jest najwięcej), którzy już przyswoili go jako spadek rodowy (często w jednej i tej samej rodzinie komunikują się jednorodnym surżykiem przedstawiciele różnych pokoleń); są ci, którzy zwracają się do form surżykowych dlatego, że po prostu nie znają form literackich; są ci, którzy dobrze znając formy literackie, mimo wszystko operują surżykowymi, aby „nie wyróżniać się”; są ci, surżyk w języku których zaświadcza, że znajdują się w drodze od języka ukraińskiego do rosyjskiego, ale są i ci, czyj surżyk – to szczebel w ich stopniowym powrocie od rosyjskiego do ojczystego języka ukraińskiego; są ci, którzy rozumieją obecność surżyku w swoim języku jako skazę, i są ci, którzy widzą w nim bezwątpienną normalność; wreszcie, bardzo wielu jest tych, których wszystko to całkowicie nie niepokoi – właśnie to „jaka raznica?”. Już i ta różnorodność wariantów dowodzi, że jeśli ktoś nalega na wymóg sterylnego stosunku do języka, to czyni on tak, przynajmniej, nierozważnie. SURŻYKONOSICIELE NIE WYLECZĄ SIĘ?
Jak wiadomo, w żadnym narodzie nie ma pełnej zbieżności języka literackiego i potocznego. Istnieją potoczne warianty języka literackiego, istnieją wariacje dialektalne, ale u nas, na Ukrainie, na pierwszym planie jest surżyk. To, że jest on chorobą, nieprawidłowością, jest oczywiste, ale w żaden sposób nie dotyczy to tych samych form dialektalnych, które, przeciwnie, w odróżnieniu od surżyka, należy traktować jako bogactwo językowe, jako źródło zasilania tego czy innego języka. Narody kulturalne właśnie kulturalnie, najtroskliwiej odnoszą się do swoich dialektów, za przykład czego mogą posłużyć choćby Niemcy. Mając wspólny niemiecki język literacki, tak jak my mamy wspólny literacki język ukraiński, do bogactwa dialektalnego w każdej z ziem, z których składa się Niemcy, wyrobili oni doprawdy gorliwy stosunek: rozmawiają lokalnymi gwarami, śpiewają w nich pieśni, wydają gazety, czasopisma i książki, co więcej — lokalne gwary dzieci uczą się w szkole… To samo dotyczy lokalnego stroju ludowego. Wiele razy obserwowałem, z jaką dumą ubierają się w niego, i to nie tylko od święta, na przykład Bawarczycy. Co więcej, zironizuję, nikt im nie zarzuci, tak jak Japończykom za kimono, jakoby była to u nich jakaś — po naszemu — „szarowarszczyzna”, która od pewnego czasu i z jakiegoś dziwnego powodu (dokładnie — nie od rozumu) zaczęła nadmiernie śmierdzieć nawet dla części naszych patriotów. Po prostu — na świecie lepiej niż my wyczuwają sytuacje, do których pasuje rozpowszechniony europejski ubiór, a tak samo i te sytuacje, kiedy człowiekowi nie zaszkodzi lub jest nawet stosownie założyć strój narodowy. Przez analogię do tego ostatniego, dialektyczne warstwy językowe we współczesnym świecie są całkowicie wyprowadzone poza granice lekceważącego czy pobłażliwego stosunku. Po prostu — współmiernie do języka ogólnoliterackiego, one, jak to mówią, znają swoje miejsce. Nawiasem mówiąc, błędnie niektórzy uważają, jakoby język literacki powszechnie brzmiał na przestrzeniach sąsiedniej Rosji. Wystarczy zajechać w jakąkolwiek „głubinkę”, aby przekonać się, że niemało rzeczy w języku tubylców okaże się nawet niezrozumiałymi. Prowadzę do tego, aby stwierdzić, po pierwsze, to, że dialekty i surżyk — to zupełnie różne zjawiska (niestety, nie wszyscy to rozumieli także na wspomnianym wydarzeniu w Kijowskim Teatrze Młodzieżowym), a po drugie, to, że snobistyczno-wstrętliwy stosunek niektórych naszych patriotów-sterylizatorów (tak ich nazywam) do wszystkiego, co wychodzi poza obszary języka literackiego, żadnej krytyki nie wytrzymuje. I zwłaszcza, aby nie przekształcić wysoce doskonałego tworu — ukraińskiego języka literackiego w język kastowy, nie należy brzydzić się konkretnymi nosicielami nieprawidłowego języka. Tak, nosiciel dialektu zaświadcza jedynie o bezgranicznym bogactwie naszego języka i już przez to zasługuje na szacunek. Ale, mówiąc frywolnie, nie jest zbędnym człowiekiem także nosiciel surżyka, zwłaszcza z rzędu mimowolnych. Uważam, że już przez to nie jest zbędny, że on i tacy jak on — to podstawowa część zarówno obecnego, jak i potencjalnego rezerwu ukraińskości. Ktoś zna jakieś inne rezerwy, inne możliwości zwiększania siły ukraińskości? Nie, inne nie istnieją. Sądzę, że dla skorygowania pozycji patriotów-sterylizatorów już i tej argumentacji powinno wystarczyć. Tak, surżyk — to zło, ale pracować z jego nosicielami musimy, powtarzam, z wyjątkową pedagogicznością i przekonaniem o tym, że i bez naszych drwin i wykrzywiań większość nosicieli surżyka swoją wadę dobrze rozumie. Uwolnić zaś ich od porażenia surżykiem sposobem potępienia i szkalowania nie tylko nie jest rozsądne, ale i niemożliwe. Ale mimo wszystko — co robić z surżykiem? Gdzie lekarstwo na tę epidemię? Uznać go za drugi język urzędowy, korzyść z czego będzie taka, że, jak ironizował na wspomnianym sądzie O. Irwaneć, w rezultacie tego język rosyjski zostałby przesunięty na trzeci plan? Zakazać? Ale czy nie najdowcipniej wypowiedział się w sprawie niebezpieczeństwa zakazu znany prezenter telewizyjny Mykoła Weresień. W tym przypadku, ostrzegł on, Ukraina okazałaby się po prostu sparaliżowana, bo przecież ani prezydent, ani ministrowie, ani inni urzędnicy, ani deputaci nie mogliby wykonywać swoich ważnych dla społeczeństwa funkcji. Dlaczego? Dlatego że, licząc się z ogólnospołeczną wymagalnością, wszyscy zasiedliby do nauki normatywnego języka literackiego… Żart żartem, a każdemu wiadomo, że oprócz sfery mediów i edukacji, którym surżyk powinien być przeciwwskazany, żadne zakazy nie są możliwe. TO CO — JESTEŚMY SKAZANI NA ZACHOWANIE SURŻYKA? SURŻYKIZACJA BĘDZIE TRWAĆ?
Nie, nie będzie trwać — zatrzyma się, jak tylko dopniemy swego, że kurs budowania państwa zostanie wreszcie u nas uregulowany w tym kierunku, o którym już wspominano — w kierunku budowy narodowego państwa ukraińskiego, a mówiąc inaczej — normalnego państwa typowego europejskiego wzorca. Typowy europejski wzorzec oznacza właśnie: państwo, które opiera się na duchowo-kulturowych podstawach danego narodu. Na pierwszy rzut oka wszystko to wydaje się proste i maksymalnie jasne, chociaż w rzeczywistości — ileż jest niezrozumienia tych spraw u części naszego ludu, a zwłaszcza u tych, którzy tęsknią za „związkiem” czy jakimiś innymi państwowymi zjednoczeniami tego rodzaju! Oto, powiedzmy, emeryt z Kijowa W. Popow w swoim liście zapewnia mnie (zacytuję w języku oryginału): „Integracja Europy oznacza nie tylko otwartość granic, nie tylko wspólną walutę, wspólne standardy, ale i wspólne kierownictwo (władzę) i w końcu — wspólny język (już dwukrotnie słyszałem od mediów, że taka praca już jest prowadzona)”… Zaznaczę w związku z tą niedorzeczną informacją jedynie tyle: jeśli gdzieś przez jakiegoś dziwaka czy jakichś dziwaków prowadzona jest praca w tym kierunku, to nie ma ona najmniejszych szans na sukces. Dlaczego? Już choćby dlatego, że każdemu europejskiemu krajowi właściwy jest tradycyjny kult swojego narodu i swojego języka (włącznie ze wspomnianym najszacowniejszym stosunkiem do dialektów). Obserwujemy to również obecnie — w czasie dyskusji wokół przyjęcia ogólnoeuropejskiej konstytucji. Dlaczego by nie zgodzić się wszystkim krajom Unii Europejskiej na to, by zapisać w tym dokumencie wspólne dla wszystkich Europejczyków ogólnodemokratyczne prawa i obowiązki! Lecz w tym samym czasie (jak nie zwrócić na to uwagi!), chętnie przystając na to, kraje wspólnoty europejskiej podkreśliły swoje dążenie, by nadal pozostawać państwami narodowymi. Czyli państwami z własnymi językami narodowymi, własnymi kulturami narodowymi, wobec których istotne ustępstwa w Europie Zachodniej są wykluczone. Przeciwnie — ochrona własnych narodowych osobliwości i odrębności nabiera tutaj w ostatnim czasie niekiedy niemal hipertroficznych form (czy nie dlatego, że co nieco, jak choćby ze sfery zwyczajów i obrzędów, znalazło się już na granicy zaniku?). Zatem Europa opamiętała się w tej kwestii, otrzeźwiała. W takim razie jaką Europę w stosunku do języków narodowych wolimy doganiać — tę, która strząsa z siebie ostatni kosmopolityczny kurz, czy tę, rzekomo obojętną na to, której w rzeczywistości już dawno nie ma? Powtarzam: choćby w czymkolwiek ryzykowne kroki w stronę najmniejszego uszczuplenia czy wypchnięcia języków narodowych w Europie są niemożliwe. Jakie powinniśmy wyciągać z tego wnioski odnośnie surżyku? Tak, jest on żywotny — na tyle żywotny, że, jak jestem przekonany, trzeba walczyć nie tyle z nim, co z okolicznościami i warunkami, które go żywią. Utrwalą się na Ukrainie orientacje narodowego budowania państwa, zdobędą realny priorytet, ogólnopaństwowe wsparcie i zachętę ukraińska kultura i ukraiński język — i bądźmy pewni, że w warunkach takiego normalnego, zdrowego kultu ojczystego języka surżyk będzie ustępował i ustępował aż do swojego całkowitego — niechby i w bardzo odległych od nas czasach — zaniku. W każdym razie, to, co właśnie zaznaczono, dotyczy odpowiedniej ogólnopaństwowej atmosfery, której stworzenie trzeba jeszcze wywalczyć. Ale inna sprawa — konkretni mówcy, których uwolnienie od surżyku w przeważającej mierze zależy od ich własnej woli, osobistej gotowości pozbycia się niezdecydowania czy lenistwa ducha. Kto broni przejąć się tym już dzisiaj, przekraczając brak w kraju należytej społecznej motywacji użyteczności i potrzeby takich działań i kroków? W rzeczywistości tych, którzy się przejmują (osobiście mnie w tym przekonuje poczta, która przychodzi na moje nazwisko do Radia Narodowego), mamy dzisiaj nie tak znowu mało. Jeszcze więcej jest tych, którzy są gotowi się przejąć, byleby czuli choćby minimalne państwowe czy społeczne wsparcie i zachętę. Właśnie do nich — tych, którzy pragną uwolnić się od rosyjskojęzycznej zależności i utwierdzić się w jakościowym ukraińskim słowie, skierowałbym taki swój apel: jeśli ty, mój czytelniku czy słuchaczu, będąc na drodze do literackiego języka ukraińskiego, natrafiasz na przeszkodę — na surżyk, który ciężko pokonać, to ja po prostu błagam cię — nie pesz się przed nim, nie wstydź się używać form surżykowych, jeśli literackie nie przychodzą na myśl. Razem z tobą każdy rozsądny człowiek zrozumie: w danym przypadku surżyk to zjawisko przejściowe, przemijające, nieprzyjemny przystanek na drodze do jakościowego opanowania jednego z najdoskonalszych języków świata — języka ukraińskiego. Anatolij POHRIBNYJ, profesor, przewodniczący Kijowskiej organizacji NSPU
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
