Strona · s. 7strona oryginału ↗
DZWONY PRZED WSCHODEM SŁOŃCA…
Слово Просвіти, №30 за 2007 рік
— Bohdanie Iwanowyczu, wśród zapisów w zeszytach tego dzielnego księdza znajduje się również taki o 1939 roku pod tytułem „Edukacja pozaszkolna”: „Wraz z przyjściem Armii Czerwonej w 1939 roku przestała istnieć czytelnia »Proświty« z wieloma kółkami: kobiecym, dramatycznym, dętym oraz młodzieżowym towarzystwem »Łuh«. Książek po domach ludzie nie czytali, bo cała czytelnia-biblioteka jesienią 1939 roku została skonfiskowana i spalona w ogniu przez przedstawicieli rejonowego wydziału oświaty”. Jakieś historyczne punkty zwrotne bezpośrednio dotknęły Pańskiej rodziny, wszak tam też byli aktywni działacze „Proświty”? — Dziś stało się modne szukanie swoich rodowych herbów w rodach szlacheckich, nawet nie mając ku temu odpowiednio uzasadnionych podstaw. Szukają też za granicą, ale zaczynać trzeba od swoich dziadów, pradziadów, którzy żyli obok, wypytać, jaki los ich spotkał i co w ich życiu było najważniejsze. Miałem szczęście do rodziny, która ma wielkie tradycje rolnicze i fundamenty wielkiej duchowości. Ten kręgosłup duchowości trzymał się na mojej babci, która niedawno zmarła w wieku 97 lat. Do ostatniego dnia pamiętała wszystko w szczegółach i zaczynała opowiadać od czasów I wojny światowej. Matka, Hanna Wasyliwna, była nauczycielką szkoły podstawowej, niestety, wcześnie odeszła z życia (w wieku 54 lat), lecz zapamiętano ją jako osobę niezwykle obdarzoną i utalentowaną. Mieszkańcy wsi wiedzą, co to znaczy wiejski nauczyciel, jakie obowiązki wysokiej odpowiedzialności moralnej przed dziećmi, ich rodzicami są na niego nałożone. W latach 60., 70. ubiegłego wieku, kiedy byłem dzieckiem, matka uczyła śpiewać na cztery głosy wiejski chór, choć nie miała specjalnego wykształcenia, a jedynie ukończyła szkołę pedagogiczną. W tym celu chodziła 15 kilometrów przez dwie wsie i zimą, i w deszcz. To również wywarło piętno na nas, dzieciach (było nas troje), i wszyscy poszliśmy drogą mamy, zostaliśmy nauczycielami. Miała talent do lepienia, stworzyła rzeźby z plasteliny, które przechodziły z jednej wystawy na drugą. To po prostu arcydzieła o baśniowej tematyce, niezwykle precyzyjna praca. Nawet haft na zapasce wnuczki był filigranowy, z kolorowych kulek, naniesiony igłą. Zafascynowany przyglądałem się tym arcydziełom. Ojciec całe życie pracował w kołchozie na różnych stanowiskach, był kierownikiem klubu, inżynierem. Teraz, świętując 85-lecie, kontynuuje budowę cerkwi we wsi. Przeszedł udar, ale stanął na nogi i powiedział: „Widocznie Pan zachował mnie po to, bym dokończył budowę cerkwi”. I my go w tym wspieramy. W latach 20. na terytorium Ukrainy Zachodniej, na Tarnopolszczyźnie, Lwowszczyźnie, w tych wsiach, które weszły w skład Polski, niezwykle intensywnie rozwijała się „Proświta”. Była ona formą wyrażania siebie i samoobrony narodu ukraińskiego. W szczególności moi krewni, dziadek i babcia, aktywnie chodzili do czytelni, prenumerowali prasę proświatową. Co ciekawe, „Proświta” prowadziła nie tylko pracę, która dotyczyła kształtowania świadomości narodowej, przekonań patriotycznych, ale i znacznie szerszą, która przygotowywała, na przykład, dziewczęta do życia małżeńskiego, młode kobiety do macierzyństwa, uczyła opiekować się dzieckiem, prowadzić gospodarstwo domowe, utrzymywać czystość w domu, opiekować się zwierzętami domowymi i, oczywiście, uczono kulinariów. U nas przechowuje się, jako relikwię, notatnik z przepisami różnych potraw, który babcia prowadziła w połowie lat 20. Moja żona czasami zagląda do niego i wykorzystuje te rady. — Słuchając Pana, z takim żalem patrzy się na dzisiejsze wsie, gdzie nikt nie zajmuje się przedmiotowo życiem społecznym rodziny, i młodej, i starszej, i w ogóle — człowieka. Więc po co były te wysiłki naszych przodków — abyśmy teraz obserwowali ruinę rodziny, a to przecież fundament państwa? Lecz rozumiem: logiczne, że Pan, dorastając w takim środowisku, w takiej rodzinie, zainteresował się historią swojej wsi. — Jeszcze w szkole zainteresowałem się nazwą wsi Chorosteć. Z wielką przyjemnością rozmawiałem ze starszymi ludźmi, dziadami, którzy wypasali stado. Urodzili się oni pod koniec XIX — na początku XX wieku (mieli po 70—75 lat). To prawdziwa akademia historyczna. Praktycznie wszyscy przeszli fronty I wojny światowej, niektórzy byli w niewoli. Brat mojej babci niezwykle dużo wiedział i opowiadał o rodowodach, o korzeniach. I my w tych poszukiwaniach z nim doszliśmy do 7. pokolenia. Mam całe drzewo rodu, które zapisałem, sięgając aż XVIII wieku. Wśród moich przodków byli i rzemieślnicy, i pracownicy rolni, byli też poważni ludzie. Pradziadek był pół-sołtysem, czyli zastępcą starosty wsi. Jak wspominano we wsi, „sprawiedliwie sądził”. Dlatego ciągle wybierano go na starostę, choć on już tego nie chciał. Ale proszono go, bo sprawiedliwie sądził, nawet jeśli dotyczyło to sąsiadów czy kogoś z rodziny. — I nie mogli go przekupić garnuszkiem zsiadłego mleka czy innym podarunkiem? — W żadnym wypadku! Wiejska moralność była niezwykle wysoka. Praktycznie nie było kradzieży do lat 60., nie zamykano domów, bo wiedziano: jeśli człowiek coś ukradnie, to cały ród nazywano tak, jak przedmiot, który ukradł. To było piętno na całe życie, na pokolenia prawnuków. I to było takie moralne ostrzeżenie, że nie potrzeba było innych praw i kar. — Ile można by przemianować rodowodów naszych współczesnych, a nawet znanych ludzi według tej zasady! — Niestety, tak. Otóż, wypytując swoich współmieszkańców, interesowałem się pochodzeniem nazwy naszej wsi Chorosteć, jak nazywano poszczególne wiejskie okolice, na przykład, Hora, Kibci. Wypytywałem o legendy, którymi było otoczone moje dzieciństwo. I już jako student wydziału historycznego Uniwersytetu Kijowskiego im. M. Drahomanowa, przygotowując pracę dyplomową, w zbiorach rzadkich książek znalazłem zakazaną wtedy książkę Iwana Krypjakewycza „Krótka historia Zborowa do początku XIX wieku”. Nasza wieś jest od Zborowa o 7 kilometrów, a tam była opisana cała okolica. Więc znalazłem, że wieś po raz pierwszy wspomniana jest w spisach z 1503 roku. Zrobiłem wypis i wysłałem do domu tę radosną wieść. Mama na górze oznaczyła „list historyczny” i włożyła do domowego archiwum. Minął czas, i moja siostra, już nauczycielka, zobaczyła list i wyliczyła, że zbliża się 500-letni jubileusz wsi. A ja już wtedy zbierałem wszystkie materiały o wsi i chowałem do teczki, odkładając na ten czas, kiedy będzie możliwość napisać. Kiedy zaś nadarzyła się taka okazja, wziąłem ten materiał i spojrzałem na niego przez pryzmat współczesnej wiedzy historycznej i wypracowanych badań naukowych. Jeśli oglądać historię wsi Ukrainy, to odstajemy w wielu aspektach od zachodniej nauki, mamy bardzo mało badań krajoznawczych, podczas gdy w krajach zachodnich każde miasteczko czy wieś ma swoją książkę. I mieszkaniec tej wsi szczyci się swoją historią, zna i pomnaża ją własną. U nas wcześniej krajoznawstwo było zabronione, jeszcze w latach trzydziestych nazwane nauką burżuazyjną… Dlatego nie mamy obecnie ogólnie przyjętej koncepcji naukowej, zwłaszcza historii dawnej. Jeśli jej nie ma, to budują się samodzielne podejścia w nauce i trzeba je przemyśleć i uzasadnić. — A zatem, wypracował Pan własną koncepcję badania historii wsi… — Nazwa Chorosteć na poziomie potocznym interpretowana była tak. Po tym, jak wieś spalili Tatarzy, a mieszkańcy uciekli do Korczunków, a potem wrócili z powrotem, jeden z nich osiedlił się w uroczysku Dubyna, gdzie była studnia, jest do dziś. Mówią, że tam stała kaplica, która potem poszła pod wodę i w święta wielkanocne słychać przed wschodem słońca dzwony. Ludzie tam przemywali oczy i to pomagało odzyskać wzrok. Więc do uroczyska chodzili po chrust i niby ten Steć pomagał im w zagospodarowaniu nowego miejsca: dobry Steć, Chorosteć. Jeszcze spojrzałem na toponimikę i hydronimikę okolicznych wsi i w ogóle hydronimy i toponimy Ukrainy. Zobaczyłem bardzo wiele ciekawych rzeczy, związanych z dawno-pogańskim bogiem Chorsem, który w panteonie praukraińskich bogów zajmował jedno z głównych miejsc (osiem lat przed przyjęciem chrześcijaństwa „stał” w Kijowie na wielkoksiążęcej górze). Przeprowadziłem badanie etymologiczne od imienia Chorsa, związane z nazwą Ukraińców jako Ariów lub Oriów. Korzenie „ar”, „or” — to „światło” w sanskrycie. Czyli to słoneczni ludzie, czciciele słońca. Takie samonazwy odnaleziono nie tylko na ukraińskim Prawobrzeżu, Lewobrzeżu, ale i na Słowacji, Białorusi, aż do wyżyny irańskiej. Jest to związane z plemionami, które się tu osiedlały. Jeszcze w latach studenckich, kiedy spotykaliśmy się ze znanym wtedy radzieckim historykiem Borysem Rybakowem, który przyjeżdżał na 1500-lecie założenia Kijowa, znamienity akademik mówił o tym, że w Kijowie jest słaba szkoła historyczna, nie bada się dawnej historii, historii Rusi Kijowskiej. Nas, ukraińskich studentów, to obrażało. W tym aspekcie, w którym wykładano wtedy historię i w którym ona była przemyślana, oczywiście, nie dopuszczano dyskusji. Ale słuchaliśmy wykładów znanych wtedy historyków, to Siczkar, Berezowczuk, którzy w formie krytyki koncepcji Hruszewskiego, Antonowycza, Petrowa mówili o starych tradycjach Ukrainy-Rusi… — Oni wam jednak ten materiał historyczny podawali… — Tak, w formie krytyki tych faktów. Ale istotę wyłapaliśmy. Dlatego budowałem swoją koncepcję na tym, że odbywał się nieprzerwany rozwój ukraińskich plemion, które odchodząc i wracając na te tereny, albo wyrzucając ze swojego łona całe młode gałęzie, plemiona, które odchodziły na wschód czy zachód, we wszystkie strony świata, czuły z nimi pokrewieństwo.
…to nasza pamięć historyczna. W swojej rodzinnej wsi odnalazł i opublikował zeszyty księdza o. Pawła Olijnyka z unikalnymi zapisami historii regionu z pierwszej trzeciej XX wieku profesor, doktor nauk historycznych, akademik Ukraińskiej Akademii Nauk Historycznych, Akademii Nauk Szkoły Wyższej, dyrektor Instytutu Politologii, Socjologii i Prawa Uniwersytetu im. M. Drahomanowa Bohdan Iwanowycz ANDRUSYSZYN. Jest on autorem 150 prac z historii Ukrainy, z historii państwa i prawa, historii Cerkwi, związków zawodowych, zagadnień kulturoznawczych, a także licznych monografii poświęconych współczesnemu rozumieniu procesów społeczno-ekonomicznych rewolucji 1917 roku. A zaczynał od badania historii rodzinnej wsi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
