Strona · s. 13strona oryginału ↗
MY I NASZE ZWIERZĘTA
Слово Просвіти, №30 за 2007 рік
Wołodymyr WOJTENKO, profesor
Koń, krowa, koza, owca, świnia, bawół, wielbłąd, kury, gęsi, kaczki, indyki, psy, koty i pszczoły — oto nasz dorobek na drodze od małpy o wielkiej głowie — praczłowieka do Homo sapiens. Świat zwierząt daje nam również ciekawe (nawet wzruszające) przykłady współżycia — naukowcy nazywają to symbiozą — ale nie chodzi tu o coś tak celowego i dokonanego, podobnego do tego, co na potrzeby własnych interesów wynalazła ludzkość. Tak przyzwyczailiśmy się do towarzystwa zwierząt, że nawet nie wyobrażamy sobie naszego istnienia bez czworonożnych partnerów. Jedyną rzeczą, którą można postawić w jednym rzędzie z domestykacją (udomowieniem i uczłowieczeniem) zwierząt, jest tworzenie kulturowych odmian roślin rolniczych (a zapewne i kwiatów). Potem przyszła kolej na postęp techniczny: koło, prasa drukarska, radio, samolot, komputer… To, mówiąc szczerze, przyczyniło się nie tylko do pozytywów; technogenne deformacje ludzkiej psychiki oraz zanieczyszczenie ziemi, wody i powietrza stają się coraz bardziej niebezpieczne. Wprawdzie i zwierzęta dołączają do listy naszych nieszczęść: bruceloza i „choroba szalonych krów”, wścieklizna, ptasia grypa, małpi (?) HIV/AIDS… Za wszystko musimy kiedyś i czymś zapłacić.
KOCHAJCIE PSY! Pierwszemu wilkowi, który zbliżył się do ludzkiego ogniska i zapoczątkował sobą psie plemię, zrobić to było trudno. Czy łatwo było przełamywać bariery psychologiczne człowiekowi, który pierwszy rzucił wilkowi nie płonącą gałąź, a niedojedzony kęs? Chcę podkreślić: ludzie udomawiali wilki, psy „udomawiały” (humanizowały) ludzi. Rola wilka-psa w rozwoju cywilizacji jest bezsprzeczna. Psie uszy i kły uwolniły człowiekowi czas na „mózgowe swędzenie”. Powierzając przyjaciołom służbę wartowniczą, częściowo — polowanie, nasi przodkowie owocnie rozmyślali nad istotą życia. Jak powiedział rosyjski zoolog M. Bogdanow, „pies wyprowadził człowieka na ludzi”. Obecnie zapraszam na fermę srebrzysto-czarnych lisów, aby zapoznać się z badaniami genetyka D. K. Bielajewa. Najlepsze futro z największą ilością srebra wyrasta na grzbietach najbardziej dzikich zwierząt, które do tego mają niską płodność. Im lepsze futro, tym lis jest bardziej agresywny, tym mniejszy ma przychówek. D. K. Bielajew pozostawiał do rozrodu zwierzęta najbardziej przychylne ludziom. W końcu powstało swojskie lisie plemię, które po psiemu trąca nosem rękę badacza. Właśnie na to był ukierunkowany eksperyment. Ale jednocześnie — „samo z siebie” — powstał towarzyszący mu szlak. W odróżnieniu od dzikich, swojskie lisy nauczyły się ładnie szczekać, ich ogony zakręciły się w psi „obwarzanek”, a uszy, które sterczały do góry, opadły. Dojrzewanie płciowe „domowych” lisów przyspieszyło, a płodność wzrosła. Zatem domestykacja dotknęła nie jednej cechy, a kompleksu właściwości fizjologicznych i psychologicznych. Psy przeszły ten proces 50 tysięcy lat temu. Ale — uwaga! — przyjaźń między psem a człowiekiem wpłynęła nie tylko na zwierzę, ale i na człowieka. Pies jest wilkiem udomowionym przez człowieka, ale człowiek jest praczłowiekiem zhumanizowanym przez psa. Różne rasy psów, wyhodowane za pomocą celowego doboru, uosabiają różne właściwości swojego twórcy — człowieka: są łagodne, posłuszne, mądre, odważne, oddane, a nawet ofiarne, a są — naprawdę są! — głupie i drapieżne. Jak ludzie… Moja ulubiona jamniczka Lori miała pięcioro braci i sióstr. Wszyscy oni rywalizowali o sutek w górnym rzędzie brzucha matki. Jednak Lori nurkowała pod nich, na sam dół, i w dolnym rzędzie — sama! — rozkoszowała się. Cała piątka w swojej kartonowej kołysce spała ciasną, ciepłą kupką; Lori na chwiejnych nóżkach szła w inny kąt i zasypiała samotnie. Tak się złożyło, że dorastając, przez rok Lori nie spotykała się ze swoją matką; kiedy doszło do spotkania, zaczęła szukać maminego mleczka, a uradowana mama wylizywała jej uszko jak szczeniakowi. Owczarek Alfa pracuje jako stróż w ośrodku wypoczynkowym. Na licznych wczasowiczów nie zwraca uwagi, ale jakoś rozpoznaje „obcych”, na których trzeba szczekać. Kotka Kaćka, też „przypisana” do ośrodka, gdzieś powędrowała; jedno z jej kociąt wypełzło z kryjówki na światło dzienne i krzyczy dziecięcym głosem. Alfa, posłuchawszy, bierze kocię w pysk i niesie do swojej miski. Bezrasowa, kudłata Żanna… Wprawdzie tej bajce nie będzie końca. Pies jest przyjacielem człowieka, ale warto jeszcze pomyśleć, kto ma większą korzyść z tej przyjaźni. Piękny plakat wisi w jednej z kijowskich przychodni weterynaryjnych: „Lekarz leczy człowieka, a weterynarz leczy ludzkość”. Okazuje się, że i pies może być lekarzem. W centrum medycznym miasta Pittsfield (USA) stanowisko „terapeuty” zajmuje owczarek Molly. Przeszła specjalny kurs szkolenia i wzmocniła swoją, właściwą każdemu psu, zdolność odczuwania stanu emocjonalnego człowieka. Włochaty psycholog bezbłędnie diagnozuje przygnębienie lub nadmierne pobudzenie poszczególnych pacjentów i na swój psi sposób przeprowadza sesje psychoterapii. Każdego ranka Molly dyżuruje przy drzwiach kliniki i przyjaźnie wita jej odwiedzających. Na prośbę chorych Molly stała się „asystentką” lekarza-psychologa, bierze udział w jego przyjęciach. Czy to bardzo dziwne? Ogólnie — nie. Każdy domowy pies jest nie tylko przyjacielem, ale i lekarzem dla całej rodziny. Poważne badania kardiologów wykazały, że powrót do zdrowia po zawale serca jest szybszy u tych, którzy mają możliwość spojrzeć w oczy czworonożnego przyjaciela i pogłaskać jego szlachetne psie czoło. A chorym na nadciśnienie, jak się okazuje, bardzo pasuje kotka — wy do niej coś miłego, ona wam „mru-mru”, a ciśnienie krwi spada, przyspieszony puls zwalnia. Kontakt z delfinami sprzyja rozwojowi umysłowemu dzieci z ciężkimi wadami psychicznymi… Na Ukrainie istnieje pewne doświadczenie wykorzystania koni do stymulacji psychoemocjonalnej dzieci z porażeniem mózgowym i doświadczenie to jest obiecujące.
NASZ PRZYJACIEL ŚWINIA Wszyscy kochają słoninę (a jak z czosnkiem i ciepłym chlebem!), ale nie można powiedzieć, że kochamy świnię: i taka ona, i siaka… Jednak osiągnięcia naukowe ostatnich lat świadczą, że właśnie świnia pomaga rozwiązać jeden z najostrzejszych problemów medycyny. Zacznę z daleka. Aby uniknąć bezkarnego przenikania do organizmu drobnoustrojów i związanych z tym chorób zakaźnych, mamy potężny system samoobrony immunologicznej. Jego strategiczne zadanie polega na tym, aby rozróżniać, gdzie jest „swoje”, a gdzie „obce”. Drobnoustrój jest bez wątpienia „obcy”. W konsekwencji, rozpoznawszy zagrożenie, organizm mobilizuje samoobronę immunologiczną do jego pokonania. Powiedzmy, że wbiliście sobie w palec drzazgę, a wraz z nią drobnoustrojowy brud. Mija godzina lub dwie i na obcych „rzucają się” wyspecjalizowane do tego komórki krwi (leukocyty). Pochłaniają one i trawią drobnoustroje, choć przy tym same giną. Kropla ropy wokół drzazgi jest świadectwem tej zaciętej walki. Według takiego schematu rozwija się dramat immunologiczny także przy tak ciężkich chorobach jak dżuma, ospa, wąglik czy tyfus. Choć broń do samoobrony w różnych sytuacjach może być tutaj różna, zawsze pozostaje w mocy zasada: rozpoznaj, gdzie „swoje”, gdzie „obce”. Mechanizm rozpoznawania opiera się na tym, że w otoczce każdej żywej komórki znajduje się białkowa „flaga” (antygen), której „kolory” dla różnych organizmów są tak różne, jak kolory państwowych flag
Zdjęcie Ołeksandra Łytwynenki porów. Patologię (w tym ciężką, a nawet fatalną) mogą powodować błędy dwóch typów: jeśli organizm uważa „obce” za „swoje” (w konsekwencji nie walczy z potencjalnym okupantem) lub jeśli „swoje” wydaje się „obcym” (co skutkuje samozniszczeniem, procesem autoimmunologicznym). Wszystko dzieje się tak, jak w lotnictwie wojskowym: na niebie pojawił się nieplanowany samolot — z dołu pytają „kto ty?” — tajny automat na pokładzie sygnalizuje „ja — swój”, i niech Bóg broni przed tym, aby automat dał błędną odpowiedź lub na ziemi go źle zrozumiano (jeśli on rzeczywiście jest „swój”). Dobrze, ale co ma do tego świnia? Nie spieszmy się. Rzecz w tym, że niektóre antygeny komórkowe („chorągiewki”) mają różnice nie tylko u różnych organizmów (człowieka czy drobnoustroju), ale i u różnych ludzi. Na przykład, mam grupę krwi IV (AB) i moją krew można przetaczać tylko takim jak ja (IV-AB). Jeśli zaś (niech Bóg broni!) omyłkowo przetoczyć moją krew komuś innemu, jego układ odpornościowy wywiesi sztandar „mamy obcego!”. Rozpocznie się walka krwi przeciwko krwi, której skutki mogą być tragiczne. Tak rozwijają się wydarzenia również przy przeszczepach (transplantacjach) organów (nerek, serca, wątroby) od jednego człowieka drugiemu. Tysiące ludzi, którym trzeba przeszczepić, powiedzmy, nerkę, przez miesiące (a nawet lata) czekają, aż znajdzie się do przeszczepu nerka z takimi samymi jak u nich antygenami. Jeśli zaś struktura antygenów chorego i przeszczepionej nerki nie są jednakowe, jego układ odpornościowy „zjada” przeszczepiony organ — na własną szkodę. Nawet niewielkie rozbieżności antygenowe powodują „chorobę transplantacyjną”. Z powodu braku antygenowo zgodnych dawców (i organów) dzisiaj tylko jeden na trzech chorych, którzy potrzebują przeszczepu, może doczekać się operacji, a tym samym liczyć na ratunek. To według światowych statystyk; na Ukrainie sprawa wygląda znacznie gorzej. W takim kontekście nie dziwią (prawdziwe czy zmyślone) strachy o kradzieże zdrowych organów podczas operacji niezwiązanych z transplantacją; o znikanie ludzi, których pozbawia się życia i „przerabia na organy”; o wykorzystywanie w tym samym celu niemowląt skradzionych z porodówek. Plotki zawsze bywają przesadzone, ale prawdą jest to, że sytuacja na rynku transplantacyjnym (straszne połączenie słów) prowokuje kryminał. Świnia (wróćmy do niej) pod wieloma względami biologicznymi jest bliska człowiekowi. I niech to nikogo nie obraża… Przez wiele lat właśnie na świniach badano i bada się przebieg oraz sposoby leczenia ostrej choroby popromiennej, wypróbowuje się niektóre preparaty lecznicze. Aby te badania uczynić tańszymi, naukowcy wyhodowali nawet laboratoryjne „małe świnie” („mini-pig”). I oto nowe doniesienia. Pojawiła się nadzieja, że w najbliższym czasie będziemy mieli świnie ze słabymi antygenami (wyblakłymi komórkowymi „chorągiewkami”). Przeszczep organów od takich świń
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
