Strona · s. 14strona oryginału ↗
Wasyl Barka — pisarz epoki apokaliptycznej. Z nowych wydań czasopisma „Borysthenes”
Слово Просвіти, №30 за 2007 рік
Wiktor SAWCZENKO, Dniepropetrowsk
Wasyl Barka to postać epoki apokaliptycznej, typowa dla literatury ukraińskiej przełomu XIX i XX wieku. Najbliższym jego analogiem był Iwan Bahrjanyj. Ci dwaj są w gruncie rzeczy najwyraźniejszymi przedstawicielami twórczej inteligencji naszej diaspory, która przetrwała ówczesne lihołittia i nie została rozstrzelana ani zamordowana w obozie koncentracyjnym. A co najważniejsze, nie złamała się. Los W. Barki jest nieco jaśniejszy (o ile w ogóle można tak powiedzieć o tamtych czasach) od losu I. Bahrjanego. Przynajmniej uniknął obozu, fizycznych znęcań i ucieczek, których w pełni doświadczył jego towarzysz pióra. Kiedy kiedyś, pracując nad „Antologią prozy Prydniprowia”, długo nie mogłem zrozumieć, dlaczego prozaik Stepan Czornobywec po wydaniu swojej pierwszej książki nagle zniknął z procesu literackiego na całych siedemnaście lat. Jak się okazało, w latach 30. odstrzeliwano każdego, kto mógł coś POWIEDZIEĆ. W szczególności rozstrzelano całe kierownictwo nowo utworzonej Dniepropetrowskiej organizacji Związku Pisarzy Ukrainy. W. Barka, podobnie jak S. Czornobywec, uniknął represji tylko dlatego, że na czas dostrzegł zagrożenie, które płynęło od SŁOWA. Po krytyce jego pierwszego tomu poetyckiego „Szlaki” (1930 r.), w którym zarzucano mu „burżuazyjny nacjonalizm” i „klasowo wrogi światopogląd”, W. Barka wybrał drogę „dobrowolnego poetyckiego milczenia”. Co więcej, przez całe dziesięciolecie zmienił swoje życie: zagłębił się w działalność naukową, został kandydatem nauk filologicznych, i to nie na Ukrainie, lecz w Rosji. Nie ma jednak potrzeby wspominać o przebiegu biograficznych kolizji poety. O tym wiele napisali biografowie, naukowcy i sam pisarz. Chciałbym rozpatrzyć postać W. Barki jako uczestnika wielkiej apokalipsy, którą przeżyła ludzkość w XX wieku, a zwłaszcza naród ukraiński, któremu przypadło znaleźć się w samym epicentrum nieszczęścia. Tytułowym dziełem pisarza jest poemat „Kaukaz”. Jest to utwór poetycki liczący 770 stron. Tę książkę autor pisał przez całe życie. Nawet w 2003 roku, tuż przed śmiercią (zmarł 11 kwietnia w 95. roku życia), podczas wywiadu z redaktorem naczelnym czasopisma „Borysten” Fidelem Suchonosem wprowadzał jeszcze jakąś poprawkę do maszynopisu „Kaukazu”. Książkę można śmiało nazwać eposem epoki apokaliptycznej, ponieważ obejmuje ona wszystkie strony ówczesnego życia, a także lata wcześniejsze, z których właściwie wyrosła apokalipsa. Od razu chciałbym ostrzec czytelnika „Kaukazu” co do leksyki, którą napisano poemat. Na autorze najpewniej odbił się wpływ językowy Kraju Krasnodarskiego i Rostowa, gdzie W. Barka kształtował się jako pisarz i uczony. Chodzi o pewien zestaw słów, które dziś są „niecodzienne” i do których trzeba się przyzwyczaić. Podobnie jak do metaforyczności, która wymaga od czytelnika przejścia od powierzchownego odbioru wiersza do zagłębienia się w jego istotę. Co do stylu poetyckiego, można tu zgodzić się z redaktorem naukowym wydania, profesorem A. Popowskim: „Paleta poetycka Wasyla Barki, choć ukształtowana na klasycznych elementach różnych szkół i kierunków stylowych, jest jednak całkowicie samobytna, «barkowska»… Zbliżanie się nieszczęścia przewidywało wielu pisarzy XIX — początku XX wieku. Byli to Szewczenko, Mickiewicz, Lermontow, Mereżkowski i Dostojewski… Odczuwał to także młody W. Barka. Świadectwem tego jest wydarzenie, które wykorzystał w swoim utworze i które miało miejsce kilkadziesiąt lat przed tym, jak o nim wspomniał, a co najważniejsze, to, jak je zinterpretował… Podczas koronacji Mikołaja II, w chwili jego wejścia na podwyższenie cerkiewne, car potknął się i stracił przytomność. To był omen. A 18 maja 1896 roku, w dniu uroczystości z okazji koronacji, wydarzyła się straszliwa tragedia. Na Chodynce już od nocy zebrał się półmilionowy tłum, oczekując obiecanych darów. Jednak około 6 rano tłum nagle ruszył z miejsca i pognał naprzód tak gwałtownie, jakby za nim gnał ogień — tylnie napierały na przednich, kto upadał, ten był tratowany. Katastrofa trwała zaledwie 10—15 minut. Kiedy ludzie oprzytomnieli, było już za późno. Zginęło 1282 osoby. Ten fenomen do dziś nikt nie potrafi wyjaśnić. Ten, kto nie wie o tragedii chodyńskiej, odbierze rozdziały „Nowo wyniesiony samodzierżca III” i „Zubożała rodzina” z poematu „Kaukaz” jako autorską fikcję. Tymczasem w tych rozdziałach przedstawiono nie tylko fakt tragedii, ale także jej rzutowanie na rok 1917, kiedy zbuntował się cały lud imperium. A wszystko zaczęło się od siedziby cara — Pałacu Zimowego. Jeśli dla historyka wydarzenie chodyńskie jest czymś niepojętym, to dla poety jest tylko znakiem, zwiastunem zagłady dla całej carskiej dynastii. Znakiem pokuty za wszystkie grzechy rodu carskiego. Oto przykład takiego grzechu: „Ostatnia pogłoska: groza! Żywego w murze, W podziemiu więziennym zamurowano. I tam umarł, na zardzewiałych łańcuchach — Przykuty! Nam i na pogrzeb nie wolno towarzyszyć. A gdzie szkielet? Nie wiadomo; w ravelinie; Bo — tajemnica władzy dla poddanych. Synek rośnie, pozostał półsierotą, Jakby w cieniu: pod żrącą hańbą. Za ojca buntownika, mazepińca, bluźniercy! — Ciężar nieskończony”. Dwadzieścia trzy lata po tragedii chodyńskiej, w lipcu, również 18., świat dowie się o rozstrzelaniu carskiej rodziny. Przestała też istnieć dynastia Romanowów. Czy wiadomo było, kto nadejdzie na miejsce caratu? Było. W szczególności w przepowiedni D. Mereżkowskiego, która, jak sądzę, najdokładniej odzwierciedlała samą istotę tamtej władzy: „Nie bój się żadnych pokus, żadnej wolności, nie tylko zewnętrznej, społecznej, lecz także osobistej, bo bez drugiej niemożliwa jest pierwsza. Jednego się bój — niewolnictwa, a z najgorszych niewolnictw — mieszczaństwa, a z najparszywszych mieszczaństw — chamstwa, bo niewolnik, który został carem, jest chamem, a uwieńczony cham to diabeł, naprawdę straszny, straszniejszy od tego, jak go malują, nadchodzący książę tego świata. Nadchodzący Cham”. W. Barka był jednym z nielicznych, którzy w „Objawieniu św. Jana Teologa” rozpoznali proroctwo dotyczące imperium rosyjskiego. I nie tylko odgadł zarys przepowiedni, lecz także zidentyfikował postacie proroctwa — czerwonego zwierza (smoka), fałszywego proroka, Babilońską nierządnicę i tak dalej — z żywymi postaciami największej w dziejach ludzkości tragedii. „Od grudnia, w szyku siedemnastego — rzeź; na wiele ludzi, powiedziano, uzbrojonych, jak rzeź narodów i osób, jak wstręt — krwawo zrywać ze świata bezbronnych”. Nawiasem mówiąc, poeta rozpoznał nie tylko zwierza, ale także większość z jego siedmiu głów (zob. rozdział „Galeria krwawych zwierząt”). „Pod moskiewskimi butami rozpłodził — Cennik ludzi, nawet niższych od połuszki. W terrorze: mór i rozstrzeliwania namnożył, sobie przywłaszczywszy od ящура (smoka, węża apokalipsy) dostojeństwo. Przewrócił kraj w przepaść, jak podadską, z domu: zwierz! — aby utrzymać władzę. A jego fałszywy prorok, bluźnierca opętany, zabrał się do wykorzenienia wiary ze świata”. Oto cytat z rozkazu Lenina z 1 maja 1919 roku: „W zgodzie z decyzją W.C.I.K. i Rady Ludowych Komisarzy należy jak najszybciej zakończyć z popami i religią. Popów należy aresztować jako kontrrewolucjonistów i sabotażystów, rozstrzeliwać bezlitośnie i powszechnie. I jak najwięcej”. Rozkaz nr 13 666/2. 1 maja, Dzień, w którym rozpoczęła się zagłada prawosławia, „dzieci” Lenina obchodzą do dziś. „Niszczyciel Cerkwi: w bogobójstwie, kiedy aż setkę władyków wymordował; a kapłanów do dziś setki tysięcy zabitych! — ich: męczenników na czerwonym palu… Strzelano do nich, wieszano ich przy domach; zaganiano ich w śnieg, a mróz ich zamarzał; topiono ich w stawach, studniach, rzekach; rąbano ich i kłuto bagnetami; zabijano ich kolbami; zarąbano ich szablami na oczach ludzi”. Do przeczytania «Kaw-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
