Strona · s. 1strona oryginału ↗
«W GŁĘBI WIEKOWEJ ALEI»
Слово Просвіти, №30 за 2008 рік
Walentyna DAWŁYDENKO
Można jeszcze znaleźć miejsca, gdzie żywa przestrzeń duchowa, pielęgnowana przez minione pokolenia, jest ratunkiem przed degradacją i drogą w przyszłość dla współczesnego ukraiństwa. Te oazy duchowości ucieleśnione są w czarujący obraz Parku Krajobrazowego w Kaczanówce, ale mogą mieć też całkiem nieprezentacyjny wygląd — stary dom z łuszczącymi się ścianami w Pryłukach niegdyś także przyjmował Tarasa Szewczenkę, tak jak pałac w Kaczanówce. Dlatego dla mnie zarówno wsławiony mecenas Wasyl Wasylowycz Tarnowski, który w XIX wieku aktywnie pomagał miejscowej „Proświcie” i zakładał wyszywaną koszulę na przyjęciach w Petersburgu, jak i współczesny nauczyciel historii z Pryłuk Anatolij Hryhorowycz Ryżenko, suchy, niemłody, swoją szczerością przejmująco przypominający oświatowe pokolenie moich rodziców — to postacie jednej hierarchii. Anatolij Hryhorowycz pokazał nam ten stary, zaniedbany dom, ponieważ już od kilku lat zajmuje się poszukiwaniem nowych świadectw historycznych o pobycie Tarasa Szewczenki w Pryłukach. W tym samym celu podróż do obwodu czernihowskiego odbyli również dziennikarze „Słowa Proświty”. Redakcja kontynuuje projekt twórczy, który przewiduje opisanie współczesnej geografii miejsc związanych z Szewczenką na Ukrainie. Rozpoczynaliśmy go od Narodowego Rezerwatu „Ojczyzna Tarasa Szewczenki” na Czerkaszczyźnie. Wrażenia z obecnej podróży po Czernihowszczyźnie opublikujemy w następnym numerze „Słowa Proświty”. Dwa wybitne dzieła Szewczenki — malarza i pisarza — rozsławiają ten kraj w jego biografii. To płótno „Kateryna” i powieść „Muzyk”. Taras Szewczenko był znajomy ze wszystkimi Tarnowskimi, począwszy od najstarszego Hryhorija Stepanowycza, który kupił od młodego malarza „Katerynę”. Ten obraz zapoczątkował słynną kolekcję szewczenkowską Tarnowskich. W tej rodzinie istniał kult Kobziarza. Wasyl Wasylowycz Tarnowski osobiście witał go podczas ostatniej wizyty w 1859 roku. Wtedy w albumie kaczanowskim pojawił się zapis — autograf wielkiego poety. Tarnowski stale przekazywał środki na utrzymanie grobu Tarasa Szewczenki, był autorem płaskorzeźby na jego pomniku. Chciał, aby prochy Kobziarza zostały pochowane właśnie w Kaczanówce. Jedna z polan, otoczona drzewami, które tworzą ten wianek-memorium, wyróżniając się ciemniejszym zabarwieniem korony, jeśli patrzeć z samolotu, takim był zamysł stworzenia panteonu wybitnych ukraińskich postaci za pomocą architektury krajobrazu. Lecz głównym pomnikiem Kobziarza stała się unikalna kolekcja Tarnowskich. Listy i dzieła Szewczenki, dziennik, odpisy utworów „Kobziarza”, badania, właściwie jego własne i te, które dotyczą jego imienia, rysunki, ryciny na tematy jego utworów. A także „popiersie Kobziarza, maski, liczne wizerunki malowane farbami olejnymi i innymi środkami, rzeczy osobiste, przebogata kolekcja dzieł plastycznych Tarasa Szewczenki, malowanych przed zesłaniem, w czasie zesłania i po nim…”. Przekazuję to za opisem Stepana Umanecia, który odwiedził muzeum w Czernihowie w 1910 roku, wszak zgodnie ze znanym testamentem Tarnowskiego „…kolekcję moją małoruskich starożytności… a także zbiór rzeczy, papierów, książek i wszystkiego, co dotyczy pamięci poety Szewczenki, zapisuję na własność Czernihowskiemu Gubernialnemu Ziemstwu, bez prawa wywłaszczenia i przenoszenia ich z miasta Czernihowa, z tym, aby muzeum nazywało się moim imieniem”. Kaczanówka zachowała romantyczny obraz, stworzony jeszcze w minionej epoce, a nawet swoisty monokl, przez który można oglądać potężną energię ówczesnej przyrody. To ogromna okrągła polana, gdzie niegdyś rósł niezwykły dąb z kilkoma pniami: według podań pod nim odpoczywał Szewczenko. Jak potężny system korzeniowy i monumentalną koronę miało to kilkusetletnie drzewo, świadczy obecna przestrzeń powietrzna, niezapełniona lasem — owa międzyczasowa soczewka. Wszak ile potem nie sadzono w tym miejscu młodych dębów, nie rosną, brakuje ziemskich soków, a okoliczne drzewa nijak nie mogą wypełnić swoimi koronami niebieskiego kopuły, gdzie niegdyś królowała korona jednego tylko dębu Szewczenki. Czy to prawo rozciąga się na ludzi? Nasz czas wypełniony jest majestatycznymi pomnikami i zdrobniałymi bohaterami. „Kryzys duchowy, który dotknął nasze społeczeństwo, pozbawił nas myślenia krajobrazowego, zgięliśmy się pod ciężarem utylitaryzmu społecznego, który formuje bezduszność i okrucieństwo”. Te zapisy zostawiła mi na pamiątkę niezwykle promienna osoba — profesjonalna architekt krajobrazu z Petersburga Anna Olechno. W 1995 roku poznałyśmy się w Kaczanówce, kiedy nasza ekipa filmowa ze studia ICTV pracowała nad filmem o tym unikalnym rezerwacie. Anna Wiktorowna była naszą przewodniczką i tym dyrygentem, który udźwiękowił dla nieoświeconych partyturę krajobrazową Kaczanówki. „Architektura krajobrazu ma złożone funkcje duchowe, odzwierciedla relacje między Przyrodą a człowiekiem, między jednostką a społeczeństwem. Kult emocji dominował w kulturze XVIII—XIX wieku. Parki stały się obiektem otwartego przeżycia emocjonalnego poprzez odczucie ich piękna, opartego na jedności zasad filozoficznych i estetycznych. I dziś Park niesie ładunek naszej minionej kultury, potencjał duchowy, kompozycje parkowe programują myśli, emocje, uczucia. To — przestrzenny spektakl, który pojmuje się poprzez ruch. Park Kaczanowski to Narodowy Obraz Przyrody”.
Zakończenie na s. 9
12–13
MUZYKA W KAMIENIU
Dobrowolne datki „Na Cerkiew Kobziarza”: Międzynarodowy Fundusz Charytatywny „Ukraińska Rodzina” R/r nr 26045200145101 w Podolskiej filii AKB „Kijów”, MFO 320401 ZKPO 21709106
s. 9 · strona oryginału ↗
Zakończenie. Początek na s. 1. Te wersy napisała rosyjska architekt krajobrazu, która przez długie lata walczyła o zachowanie i odnowienie unikalnego środowiska naturalnego. Znała historię rozkwitu i rozgrabienia Kaczanówki, kiedy parkową rzeźbę włoskich mistrzów w latach 20. ubiegłego stulecia rozbijała „proletariacka młodzież”, a w najbliższych wsiach jeszcze do naszych czasów znajdowano bezcenne rarytasy z kolekcji Tarnowskich. Widziała ona jednak, jak i w czasach już niepodległej Ukrainy ginęły rzadkie drzewa od siekiery kłusowników i swoje „Wrześniowe tezy” kończyła słowami: „Za jakieś 50 lat ludzie być może nie będą już wiedzieli, jak wyglądał ten majątek. Przyszłość nadchodzi. Trzeba się śpieszyć, by chronić, zachować… Dlatego wracam do Kaczanówki. Mimo wszystko…”. Romantyką odczuć, które podarowała nam wtedy Kaczanówka, przesiąknięty jest również nasz film telewizyjny. I chciałam niniejszy artykuł zakończyć podobnie — o dębie, podobnym do dębu Szewczenki, na którego powyginanych gałęziach zawiązałam przezroczysty szal, a operator telewizyjny Mychajło Łebediew przez niego sfilmował pejzaż, bo w historii posiadłości kaczanowskiej były romantyczne dramaty z wielkimi uczuciami i pojedynkowiczami. O późnym jesiennym motylu w altanie Glinki (kiedy potem byłam w ojczyźnie Chopina, gdzie turyści słuchają jego etiud fortepianowych z okien domu rodzinnego, pomyślałam, że nagrań muzyki z „Rusłana i Ludmiły”, jak i romansów stworzonych w Kaczanówce, mogliby słuchać nasi wycieczkowicze). Miejsca, gdzie zmieszany jest oddech kilku epok. On niepokoi wrażliwych… …Kiedy nasza wyjazdowa redakcja „Słowa Proświty” wracała z Kaczanówki — (znaczny odcinek drogi do rezerwatu jest tak samo nieuporządkowany, jak 13 lat temu), spotkaliśmy, podjeżdżając do stolicy, liczną kawalkadę drogich aut. Był piątek i do własnych majątków spieszyli współcześni bohaterowie. Tam również urządzają rzeźbami parki, a w domowych galeriach lądują rzadkie płótna z państwowych muzeów. Kiedyś Wasyl Wasylowycz Tarnowski zmuszony był sprzedać Kaczanówkę, aby zachować bezcenną kolekcję starożytności. Pozbył się majątku i podarował kolekcję z szewczenkianą Czernihowskiemu Gubernialnemu Ziemstwu. Kto z dzisiejszych dorówna tej postaci? Na miejscu dębu Szewczenki dawno już nic nie rośnie, żadne drzewo nie przewyższy jego korony. U ludzi jest inaczej. Potężną, promienną energię sumienia mają prości i zewnętrznie niepozorni: suchy nauczyciel z Pryłuk, drobna, szlachetna Anna Olechno, która nie przeżyła zrujnowania Kaczanówki i wróciła do Sankt Petersburga. Ale zostawiła nam swoje „Tezy…” o romantycznym parku krajobrazowym, który ucieleśnił poetyckie ideały dziewiętnastego stulecia. Mnie podarowała pióro — gęsie pióro. To skłania do bycia odpowiednim wobec miejsca, epoki i moralnych testamentów. Wałentyna DAWŁYDENKO
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
