Strona · s. 6strona oryginału ↗
Jarosław KENDZIOR:
Слово Просвіти, №30 за 2011 рік
Poseł do Rady Najwyższej Ukrainy Jarosław KENDZIOR, który 12 lipca skończył 70 lat, jest jednym z weteranów sił narodowo-demokratycznych. Jeszcze jako młodzieniec, student, brał udział w ruchu obrony praw człowieka, pracy podziemnej przeciwko reżimowi komunistycznemu, na rzecz niepodległego państwa ukraińskiego. Jest jednym z założycieli Ludowego Ruchu Ukrainy, posłem parlamentu wszystkich sześciu kadencji. Przemyślenia polityka mogą się komuś podobać, komuś nie, ale jest to świadectwo bezpośredniego uczestnika doniosłych wydarzeń ostatnich 20 lat. MENTALNOŚĆ I ROZŁAM — Jarosławie Mychajłowiczu, znając Pana jako pryncypialnego, bezkompromisowego działacza politycznego i społecznego, mam nadzieję, że nie uniknie Pan dyskusji o niejednoznacznych, ostrych momentach naszej najnowszej historii. Nie możemy przepisać historii, ale ocenić tamte wydarzenia możemy i musimy. Więc zacznijmy. Grudzień 1991 roku, Ogólnoukraińskie referendum w sprawie potwierdzenia niepodległości państwa ukraińskiego. Jednocześnie pierwsze wybory prezydenckie, które faktycznie zapoczątkowały formowanie władzy tego nowego państwa… — I rok później, i dziesięć lat później, i dzisiaj, wspominając 1 grudnia, myślę o tym, że my, Ukraińcy, mając tak wielką szansę radykalnie zmienić kierunek rozwoju Ukrainy, nie skorzystaliśmy z niej. Zakonserwowaliśmy ukraińskie problemy, zabierając je z Ukraińskiej SRR, Związku Radzieckiego. Konieczne było rozwiązanie dwóch problemów, bezpośrednio ze sobą powiązanych. Pierwszy — potwierdzić Akt proklamacji niepodległości, nazwałbym go aktem odnowienia niepodległości: ponad 90 procent ludzi powiedziało „Tak!” niepodległości. Ale drugi krok musieliśmy wykonać już na poziomie niepodległego państwa — wybrać ukraińską władzę. Ludzie mieli bardzo jasny wybór. Pomylić kandydatów na urząd prezydenta było niemożliwe. Jeden — były ideolog Komunistycznej Partii Ukrainy, człowiek, który wraz ze swoją partią mieczem i ogniem wypalał samą ideę niepodległości Ukrainy. Drugi kandydat — człowiek, który swoim życiem, działalnością zaświadczył o całkowitym oddaniu idei niepodległości. To Wiaczesław Czornowił, który za tę ideę odsiedział w mordowskich więzieniach i łagrach 15 lat. Wydawałoby się, że na prezydenta trzeba wybrać właśnie jego, ale głową państwa został Krawczuk. Dlaczego przegrał Czornowił? Moim zdaniem jest kilka przyczyn. Pierwsza — wybory prezydenckie odbyły się w okresie, kiedy choć rozpadł się Związek Radziecki, to wciąż zachowywał się system partyjno-radziecki, nomenklatura. I mając tak kolosalne dźwignie wpływu na wyborców, ten system pracował na swojego kandydata. Druga przyczyna — szalony wpływ propagandy systemu komunistycznego, która była prowadzona do czasu przyjścia do Rady Najwyższej byłych więźniów politycznych, dysydentów Czornowiła, braci Horyniów, Łukjanenki, Olesia Szewczenki i innych. Wielu wyborców, zwłaszcza na południu i wschodzie Ukrainy, było po prostu nafaszerowanych ideologemami, że to wrogowie narodu, władzy radzieckiej, i ci wyborcy po prostu bali się głosować na Czornowiła. Trzecia przyczyna — w samych siłach demokratycznych: na wybory prezydenckie ze środowiska Rady Ludowej poszło kilku kandydatów. Oprócz Czornowiła, wszyscy oni sumarycznie zdobyli około 6 procent głosów, Czornowił — ponad 24. Nie twierdzę, że byłaby gwarancja wygrania wyborów, ale gdyby ze środowiska demokratów kandydował jedyny kandydat, społeczeństwo zrozumiało by, że istnieje znacząca siła polityczna, są w niej ludzie odpowiedzialni za los Ukrainy, którzy nie bawią się w wybory, a postawili na jednego kandydata. — Ludzie zobaczyliby, że u demokratów istnieje jedność działań. — Tak, i to jest bardzo ważne psychologicznie. I nawet po zwycięstwie Krawczuka władza byłaby zobowiązana słuchać sił demokratycznych. — Szczegółowiej o ostatniej przyczynie — braku jedności w obozie demokratycznym. — Jestem świadkiem tego, jak zrujnowała się idea wysunięcia jedynego kandydata Rady Ludowej, czyli Wiaczesława Czornowiła. To była jesień 1991 roku, Czornowił po kolejnym zawale leczył się w sanatorium w Brzuchowicach. Odwiedziłem go, dużo rozmawialiśmy. Wkrótce przyjechał Mychajło Horyń i poinformował, że pierwsza idea wysunięcia jedynego kandydata, zdaniem wielu członków Rady Ludowej, była błędna, a w związku z tym decyzję o pójściu do wyborów podjęli Łukjanenko, Juchnowski. Oczywiście Wiaczesława zaniepokoiła taka informacja. Czornowił, jak zawsze, bardzo zapalczywy w takich sporach, mówił, że to wszystko zwykłe niezrozumienie, chęć pobawienia się w prezydenta, i że przez to oddajemy pierwszeństwo w wyborach kandydatowi nomenklatury, Krawczukowi.
— I oto rozpoczyna się budowa młodego państwa, formowanie jego władzy. Bardzo niejednoznaczna kwestia — na ile realnie zwycięzca wyborów prezydenckich Krawczuk oraz siły narodowo-demokratyczne mogły pójść na współpracę w tym formowaniu władzy, rozbudowie państwa. Istnieją różne, czasem przeciwne opinie. — Krawczuk, pracując wcześniej jako sekretarz KC Kompartii ds. ideologii, był tak bardzo związany z tą partyjno-sowiecką nomenklaturą, że nie mógł nie formować władzy właśnie z niej. I, z wyjątkiem obwodów zachodnich, praktycznie w każdym obwodzie Ukrainy były pierwszy sekretarz komitetu obwodowego kompartii stał się przedstawicielem prezydenta w obwodzie, czyli szefem władzy obwodowej. W rejonach kierownikami również zostali przeważnie byli partyjno-sowieccy funkcjonariusze. Oni po prostu zmienili tabliczki na drzwiach swoich gabinetów. Zachowanie tej nomenklatury zamroziło, zakonserwowało rozwój Ukrainy. Nie było mowy o prawdziwych reformach gospodarczych, nie było ideologicznych przesunięć w stronę rozbudowy państwa narodowego. Sam Leonid Makarowycz w dużej mierze grał rolę takiego sobie oświeconego ukraińskiego prezydenta, który nagle dowiedział się, że był Hołodomor na Ukrainie, represje, że robiła to Komunistyczna Partia… W takich warunkach zacementowano sytuację, która trwa do dziś. I co widzimy dzisiaj, kim są oligarchowie? Były kryminalitet i partyjno-komsomolska nomenklatura. — Zatem współpraca nowej władzy i demokratów nie wyszła. Może z winy tych ostatnich, przede wszystkim Ludowego Ruchu? — Do dziś słyszę tę tezę o winie lidera Ruchu Czornowiła, że on, rzekomo, odmówił propozycji Krawczuka, który jakoby chciał oprzeć się na tak potężnej sile, jak Ludowy Ruch. Jestem świadkiem tego, jak wszystko wydarzyło się naprawdę. Czornowił, pomimo jego romantyzmu, był wystarczająco poważnym pragmatykiem. Rozmawiał z Pawłyczką, Draczem, którzy byli zwolennikami współpracy z Krawczukiem, już uważając go za lidera narodowego. Na to Czornowił powiedział: “Dobrze, ale współpraca musi być obopólna. Żeby to nie była gra do jednej bramki, gdzie mamy po prostu zatwierdzać wszystko, co robi Leonid Makarowycz. Zróbmy kadrowe przedstawienia prezydentowi, i to będzie testem na szczerość jego zamiarów o współpracy”. Czornowił zaproponował przygotowanie po obwodach i rejonach listy kandydatów do władz lokalnych, powiedział, że nie będziemy prowokacyjnie proponować ludzi bardzo radykalnych. Wyszukamy narodowo zorientowanych, takich sobie technokratów, których nie powinni tam, na miejscu, nie akceptować. Oni po prostu mieliby pracować na rozwój gospodarki, co wychodziło na pierwszy plan. I oto taka lista przez struktury Ludowego Ruchu została przygotowana i podana prezydentowi. Rezultat? Praktycznie nikogo z tej listy Krawczuk do władz lokalnych nie włączył, wyjątek stanowiły jedynie obwody zachodnie. “Oto wam i rezultat”, — powiedział Czornowił Pawłyczce, Draczowi, innym przedstawicielom demokracji. Czornowił i dalej energicznie oponował Krawczukowi, bo wiedział w szczególności o jego zachowaniu podczas puczu GKCzP. ILE KOSZTUJĄ IDEE? — A zatem rozpoczęła się krótka prezydentura Krawczuka, którego, nawiasem mówiąc, “oddała” jego własna nomenklatura, potem szare lata prezydentury Kuczmy. Podchodzimy do jeszcze jednego bolesnego punktu naszej najnowszej historii — rozłamu Ludowego Ruchu Ukrainy, a to symbol rozłamów i niezgody w na
narodowo-demokratycznych siłach ogółem. Formalnie to wiosna 1999 roku, ale przecież niszczenie demokracji zaczynało się wcześniej, trwało i później? — To wyryło mi się w duszy i sercu, bo byłem w epicentrum tych wydarzeń i ciężko mówić o rozłamie Ruchu. Jeśli prześledzimy działalność Ludowego Ruchu Ukrainy od jego założenia 8—9 września 1989 roku do marca 1999 roku, to zobaczymy kilkanaście prób jego zniszczenia. Władza nie mogła spokojnie obserwować, jak działa Ludowy Ruch. Pierwsza próba rozłamu Ruchu w 1992 roku nie udała się — bardzo monolitycznym i potężnym on był. Dalsze próby nie dały rezultatu. W 1997 roku ja, jako autor programu telewizyjnego w Lwowskiej Telewizji „Etiudy polityczne”, postanowiłem przeprowadzić dziennikarskie śledztwo i odpowiedzieć na pytanie: dlaczego praktycznie wszystkie narodowo-demokratyczne partie, organizacje społeczne przeszły przez etapy dyskredytacji, rozłamów, skandali? I pierwsza partia polityczna URP, potem Ruch, Partia Demokratyczna. Długo prosiłem, namawiałem do wzięcia udziału w swoim programie Łeonida Makarowycza Krawczuka, który wtedy był deputowanym Rady Najwyższej. Prosiłem odpowiedzieć na jedno pytanie: „Co robiło Biuro Polityczne KC Kompartii, osobiście Szczerbycki, Pan jako sekretarz ideologiczny KC, kiedy we wrześniu 1989 roku tworzył się Ludowy Ruch Ukrainy?”. I Krawczuk powiedział dosłownie takie słowa (a u mnie przechowuje się to nagranie jego wywiadu): „My bardzo często zbieraliśmy się na Biurze Politycznym jeszcze przed zjazdem założycielskim Ruchu, omawialiśmy, co robić, żeby nie dopuścić do stworzenia takiej, w istocie, antykomunistycznej organizacji. Dużo pracowaliśmy z inicjatorami — Popowyczem, Draczem, Pawłyczkiem, Jaworiwskim. Ale nam nie udało się przekonać ich, że taka organizacja będzie wroga dla Ukrainy”. I wtedy Biuro Polityczne dało zadanie różnym strukturom, przede wszystkim partyjnym, przekonywać społeczeństwo o tym, że Ruch będzie szkodził Ukrainie. Na Wschodzie miał być deklarowany jako banderowska, ekstremistyczna organizacja, na zachodzie trochę łagodniej. Poprzez naukowców również miał odbywać się intelektualny atak dyskredytacji Ruchu. I najciekawsze: Komitetowi Bezpieczeństwa Państwowego dano zadanie wprowadzania swojej agentury w środowisko aktywistów Ludowego Ruchu, werbowania z nich agentury do współpracy, żeby od wewnątrz dyskredytować, rozwalać tę siłę polityczną. KGB swoje zadanie wykonało błyskotliwie. Kierownikiem Sekretariatu Ruchu został kadrowy pracownik KGB Burłakow. I kiedy w 1992 roku, przy próbie pierwszego rozłamu Ruchu, misja Burłakowa wyraźnie się ujawniła, wrócił on do swojej macierzystej organizacji na generalskie stanowisko. Na miejscach my też mieliśmy takie same biedy. — Rozłamowi Ruchu poprzedzały wybory parlamentarne 1998 roku. — W przededniu tych wyborów Czornowił dokładał ogromnych wysiłków, aby uformować w parlamencie państwowotwórczą większość. Mam unikalne kadry, kiedy ja zestawiłem tutaj, w Radzie Najwyższej, Wiaczesława Czornowiła, Sławę Stećko i Wiktora Pynzenyka. Idea Czornowiła polegała na stworzeniu dość szerokiej koalicji, od prawego sektora, nacjonalistów, i do nowej partii — PRP, w której było niemało państwowców. Niestety, nic z tego nie wyszło. I Ruch poszedł na wybory samodzielnie. Według ich wyników Ruch wprowadził do parlamentu aż 48 deputowanych, to była druga frakcja po komunistach. Tym sukcesem Ruch w znacznej mierze zawdzięczał ogromnemu autorytetowi Czornowiła na Ukrainie. I oto w lutym 1999 roku większość frakcji Ruchu ogłasza wotum nieufności swojemu przewodniczącemu i liderowi partii Czornowiłowi. Jak on wytrzymywał napięcie tamtych dni, przecież przeciwko niemu poszli najbliżsi współpracownicy?! Oni czasami doprowadzali Czornowiła do rozpaczy. Mnie, bezpośredniemu świadkowi tamtych wydarzeń, zapadła w pamięć jego fraza, kiedy po burzliwej polemice Wiaczesław zrobił pauzę i cicho powiedział: „Szanowni koledzy, za co wy mnie tak znieważacie? W mordowskich więzieniach i obozach nadzorcy nie pozwalali sobie tak mnie obrażać”. — Ale przecież oponenci Czornowiła zadeklarowali wtedy odnowienie Ruchu? — Ruchowskie hasło „Potrzebne zmiany!” zostało wykorzystane faryzejsko. Do czego sprowadzały się te zmiany? Jeden z argumentów, który brzmiał na posiedzeniach Zarządu Ruchu, był taki: liderzy innych frakcji parlamentu chodzą do Kuczmy i rozwiązują tam kwestie licencji na gazowy, naftowy, inny biznes, a Czornowił, rzekomo, wstydzi się iść rozwiązywać takie problemy. Wiaczesław odpowiadał, że on nigdy nie będzie handlował ideami, ideałami Ludowego Ruchu, ideałami Ukrainy. Bo kiedy my włączymy się w takie kupno-sprzedaż, od Ruchu nie zostanie nic. Tak też się stało. — Zatem, u podstaw konfliktu, rozłamu były pragmatyczne interesy biznesowe? — Nasza ruchowska młodzież już włączyła się w biznes i chciała pewnych preferencji od władzy. Czornowił na to nie mógł pójść. — I to całe odnowienie, które proponowali inicjatorzy rozłamu? — Nic takiego, co miałoby wzmocnić Ruch, ja z tych pretensji nie wyłowiłem. Każdemu chciało się mieć przyczółek dla swojego biznesu. Nazwę jeszcze jedną bardzo ważną przyczynę rozłamu. Zaczął się 1999-ty, rok wyborów prezydenckich. Czornowił do ostatniego trzymał intrygę, czy pójdzie on na wybory. Ta intryga wisiała nad Kuczmą, który zbierał się na powtórne wybory i bardzo pragnął je wygrać. Czornowił trzeźwo oceniał swoje możliwości, wiedział, że już nie zbierze dawnych 24 procent, ale 10—15 zebrać może. A to dla prezydenta i kandydata Kuczmy było bardzo ryzykowne — taki odpływ głosów. I żeby usunąć możliwego rywala w wyborach, doszło do rozłamu partii i tragedii — śmierci Czornowiła. JAK PRZEKROCZYĆ BARYKADĘ? — Nie o wiele lepszy los spotkał i inną część rozłamanego Ruchu. My podeszliśmy do 2002 roku, kiedy obie części dawnego Ruchu musiały iść na Jarosław Kendzior w Drohobyczu, przy pomniku Wiaczesława Czornowiła
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
