Strona · s. 9strona oryginału ↗
Solomonowe przypowieści i ich współczesny kontekst. Tetiana Jakowenko talentem prześpiewała biblijną „Księgę przypowieści Salomona”
Слово Просвіти, №30 за 2011 рік
Dmytro Stepowyk, doktor filozofii, doktor historii sztuki, doktor nauk teologicznych, profesor, akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy
W różnych ukraińskojęzycznych przekładach Biblii (dziś jest ich pięć) aforyzmy-przypowieści cara Salomona (panował nad zjednoczonym królestwem Izraela i Judy w latach 970—930 przed Narodzeniem Chrystusowym) nazywane są nierówno. Pierwszy tłumacz Biblii na język ukraiński Panteleimon Kulisz nazwał ją „Księga Przypowieści Salomonowych” (wydanie z 1903 roku). Drugi tłumacz Biblii, metropolita Ilarion (profesor Iwan Ohijenko), nadał w swoim przekładzie nieco inny tytuł: „Księga przypowieści Salomonowych”. W trzecim przekładzie Biblii na język ukraiński ksiądz i doktor teologii Iwan Chomenko nadał skróconą i prostszą nazwę: „Przypowieści”. Świętiejszy Patriarcha Kijowski i całej Rusi-Ukrainy Filaret Denysenko w ukraińskojęzycznym przekładzie Biblii z rosyjskiego wydania synodalnego nazywa ją „Księga przypowieści Salomonowych”. Ostatni przekład księdza Rafaiła Turkoniaka, dokonany w latach 1993—2010 pod kontrolą Ukraińskiego Towarzystwa Biblijnego, podaje tytuł „Księga przypowieści Salomonowych”, to znaczy powtarza ten tytuł księgi, który nadał jej profesor-metropolita Ilarion Ohijenko. Tutaj muszę zaznaczyć, że w spisie ksiąg biblijnych (zawartości) w przekładzie Ohijenki użyto słowa „przysłowia”, lecz w samym tekście stale pojawia się słowo „przypowieści”. I właśnie tego terminu trzyma się autorka parafrazy tej ciekawej świętej księgi pani Tetiana Jakowenko — poetka, kandydatka nauk filologicznych, docentka Winnickiego Uniwersytetu Pedagogicznego im. Michaiła Kocjubynskiego. Tetiana Jakowenko jest doświadczoną interpretatorką ksiąg biblijnych Starego Testamentu środkami ukraińskiego słowa poetyckiego. Obecnie jest kontynuatorką bogonatchnionego dzieła zmarłego w 2007 roku poety Mykoły Karpenki, który wiele pracował nad parafrazami ksiąg biblijnych. Nie raz pisałem o wspólnym i odmiennym w parafrazach obu autorów i głęboko jestem przekonany, że obydwoje podarowali literaturze ukraińskiej, narodowi ukraińskiemu bezcenne diamenty poezji biblijnej w języku ojczystym. I żywię wielką nadzieję, że Tetiana Jakowenko, kobieta w rozkwicie wieku, sił i talentu, jeszcze długo będzie dorastać nowe kryształy do swojego własnego diamentu poezji biblijnej. „Księga przypowieści Salomonowych” należy do siódemki poetyckich ksiąg Starego Testamentu Biblii. Są to: Księga Hioba, Psałterz, Księga przypowieści (lub przypowieści) Salomonowych, Księga Eklezjastesa albo Kaznodziei, Pieśń nad pieśniami Salomona, Księga Mądrości Salomona, Księga Mądrości Jezusa, syna Syracha. Poza tym, że w Piśmie Świętym te księgi są przepojone pafosem poetyckim, są święte, duchowe, pouczające. Jest to Słowo Boże, wypowiedziane przez różnych ludzi na ziemi, ale z natchnienia i na polecenie Boga. Bóg bowiem natchnął do pełnienia Jego woli dla dobra całej ludzkości. Poetyckie parafrazy-
Tetiana Jakowenko w Bożych Pismach Biblii również dokonują się pod wpływem i błogosławieństwem Boga. W prześpiewie tej cudownej, rzeczywiście mądrej księgi Tetiana Jakowenko używa różnych środków poetyckich, jakich używała już wcześniej, aby nie straciła się głębia treści, istota mądrości, jasna aforystyczność wypowiedzi. A przede wszystkim — aby zachował się duchowy moment każdej myśli, porównania, aby słowo było jasne, zrozumiałe. Poetka idzie za przekładem Ohijenki, i w wersji prozą księga zaczyna się tak: „Przypowieści Salomona, syna Dawidowego, króla Izraelowego, aby poznać mądrość i karność, aby zrozumieć rozumne słowa, aby przyjąć pouczenie mądrości, sprawiedliwości i prawa i prostoty, aby mądrości dać prostodusznym, młodzieńcowi — poznanie i roztropność”. Ten wstęp poetka prześpiewa w następujący sposób: „To powiedział Salomon, syn Dawida, król Izraela, aby przekazać treść mądrości ludzkiej wspólnocie, w czym ból grzeszników, w czym światło i radość sprawiedliwych, co za pożytek człowiekowi z czystej wiary w Ojca?” Jak widzimy, w prześpiewie nie ma dosłowności dosłownego przekładu, lecz zachowana jest główna myśl: po co człowiekowi rozum, i nie tylko rozum, lecz mądry rozum? Jak wiadomo, Salomon w młodych latach otrzymał od Boga dar mądrości i stosował go przez całe życie. Bóg skłonił go, by nie zabrał tego daru szczególnego rozumu ze sobą do grobu, lecz pod koniec życia oddał darowaną mądrość całej ludzkości. Według przekazów naocznych świadków Salomon napisał księgę przypowieści, czyli właściwie przypowieści, w jednej z sal zbudowanej przez niego świątyni Bożej w Jerozolimie, to znaczy w podeszłym wieku (zob.: A. A. Olesnickij. Ветхозаветный храм. — Санкт-Петербург, 1889. — С. 851). Przysłowiami i przysłowiami obfituje folklor każdego narodu. Nasz ukraiński naród ma setki tysięcy przysłów — są one nie tylko w każdym mieście i wsi, ale w każdej rodzinie — tam krąży wiele przysłów, i do nich ciągle dochodzą nowe: wraz z rozwojem i biegiem życia, zmianą pokoleń. U wschodnich narodów też wiele podobnych paremii (nauka o przysłowiach i przysłowiach tak się nazywa: paremiologia), więc Salomon wchłonął w swoją mądrą głowę mnóstwo z nich, wyrażając je w przypowieściach, w pieśniach i w przypowieściach-przysłowiach. Ale te, które weszły do Biblii, mają głęboki charakter religijny i duchowość, wszystkie powołane, by pouczać ludzi, by wierzyli w Boga i wierzyli Bogu. Salomon mówi, że początkiem mądrości jest bojaźń Boża, i tylko pozbawieni dobrego rozumu tego nie przyjmują; a nasza prześpiewaczka również trafnie oddaje tę myśl: „Bo cenniejsze nad wszystko dla człowieka — napomnienie Boże, tylko głupcy nim gardzą i błąkają się na oślep”. Oczywiście większość przypowieści zmierza do moralnego doskonalenia człowieka, bo tylko człowiek czysty ciałem, duszą i duchem ma bojaźń Bożą, wiarę, nadzieję w Boga i miłość do Boga oraz do bliźnich. Jako wschodni człowiek Salomon w budowie swoich przypowieści obficie używa przeciwstawień, porównań, metafor. W prześpiewach biblijnych przypowieści Tetiany Jakowenko jest wiele środków obrazowych. Oto jak wplata ona w kontekst przypowieści Salomona ukraińskie przysłowie „Z kim przestajesz, takiego się nabierasz”: Bojaźń Pańska — początek mądrości ludzkich umysłów, Prawda Słowa Bożego — dalszy ciąg drogi ziemskiej, A jeśli zmądrzałeś, to uwierz, że zmądrzałeś dla siebie, A z głupcem przestajesz, to sam takim się stajesz. W przypowieściach Salomona stale obecna jest triada logicznej budowy: teza, antyteza, synteza. To klasyczny środek dowodzenia prawdy, gdy oczywiste zostaje zaprzeczone, a to jeszcze bardziej potwierdza prawdę. W poezji przybiera to czasem formę paradoksu. Badacze ksiąg Salomona w Biblii zauważyli użycie trzech rodzajów porównań lub zestawień: formy synonimicznej, gdy druga połowa zdania powtarza myśl pierwszej, ale nieco inaczej; formy antytetycznej, gdy druga część zdania lub myśli jest przeciwna pierwszej; formy paraboliczną, w której zestawia się podobne zjawiska, lecz z zupełnie różnych sfer rzeczywistości. Jednak wszystkie te formy, sprawdzone w dawnych literaturach, Salomon używa jako podręczny arsenał słowny do wzywania nierozważnych ludzi do poznania Boga. Zwroty językowe stosowane są nie dla piękna ani dla demonstracji sztuki wymowy, lecz dla pobudzenia uczucia religijnego. Prześpiewaczka tej biblijnej księgi Tetiana Jakowenko, używając wszystkich trzech form porównań obecnych w tekście Salomona, również kieruje czytelnika ku duchowemu rozumieniu każdego środka językowo-literackiego. Co więcej, wiele fragmentów prześpiewu jest wyjątkowo aktualnych dla dzisiejszości. I te paralele myśli wyrażonej trzy tysiące lat temu (epoka życia króla Salomona) i współczesnej myśli nie są sztuczne, nie są umyślne: utwierdzają nas w tym, że prawda dziś jest taka sama jak wtedy, i grzech taki sam jak tysiące lat temu: Aby naród się umacniał, potrzeba pokoju, I czasu, i chleba, i dobrego przywódcy. Czyż nie raz zwyciężał obcy najeźdźca, Gdy wódz zdradzał naród? Salomon pisał swoje przypowieści-przypowieści w warunkach absolutystycznej monarchii Starożytnego Świata, gdy żadne konstytucje i prawa nie obowiązywały, a jedynie wola i myśl samowładcy. I wszystko zależało od tego, czy monarcha-samowładca jest człowiekiem Bożym, to znaczy mądrym bojaźnią Bożą, czy diabelskim, szalonym, opętanym złośliwością i upojeniem władzą. Używając antytetycznej i paraboliczną formy porównań, prześpiewaczka Tetiana Jakowenko tak oddaje tę myśl mądrego Salomona: Człowiek łaskawy — własnej duszy czyni dobro,
Człowiek okrutny zamęczy własne ciało. Naród przeklina złego władcę i nim pogardza, a mądry władca na zawsze pozostanie w pamięci. Bo sprawiedliwy, wierny, żyje na świecie dla dobra i tylko o siłę dla dobra prosi u Pana, jego życie jest błogosławieństwem dla wszystkich — ludzi i zwierząt. Do przestworzy niebiańskiego przynosi światło i szczęście.
Powszechnie wiadomo, że Salomon był nie tylko mądry, ale także bardzo bogaty — jeden z najbogatszych monarchów starożytnego świata. Okoliczni królowie, książęta i książęta-udzielni dobrowolnie przywozili do Jerozolimy najlepszy materiał budowlany na budowę Bożej świątyni, na jej ozdobienie o niespotykanej piękności. Król niczego nie brał siłą, oszustwem, podstępem, zdradą, zazdrością, które wtedy wszechobecnie „kwitły” wokół państwa Salomona. On zaś wszystko to odrzucał i w swoim pouczeniu synowi nakazywał żyć wyłącznie według Bożej prawdy. Oto jak to, z wyraźnymi akcentami aktualnymi, oddaje tłumaczka-parafrazistka:
Nie zazdrość złym ludziom ich majątków i skarbów,
Bo zdobyte są przestępczo, grabieżą i oszustwem.
Bo zalane łzami i krwią ludzi nieszczęsnych,
Czarnym, gorącym potem obmyte są obcy — niewolnicy.
Dom buduje się mądrością, a nie okrucieństwem bitew. Człowiekowi na dobro idzie tylko dobro uczciwe, niepodstępne. Nie leniw się, mój synu, ucz się i nieustannie pracuj, tylko rozumem i pracą można napełnić swój dom. Każde przeparafrazowanie Świętego Pisma nie jest ani zamiennikiem, ani podmianą oryginalnego Słowa Bożego. Biblię w ojczystym języku powinien czytać stale każdy chrześcijanin — prawosławny, katolik, protestant, wzywając do tego innych, dalekich od Boga. A jednak te przeparafrazowania mają wielkie znaczenie: uszlachetniają i uduchowiają literaturę oraz język narodu. A także ci, którzy nie brali do rąk Biblii, przeczytawszy udane przeparafrazowanie jednej z jej części, mogą rozpocząć swoją zbawienną drogę do Boga. Ilu bezbożnych i obojętnych do prawdy zwróciły przeparafrazowania Szewczenki psalmów biblijnych lub fragmentów ksiąg biblijnych proroków Izajasza i Ozeasza! Zatem w naszych czasach wspaniały dar literaturze ukraińskiej daje Tetiana Jakowenko, przeparafrazowując to wieczne i zbawienne, co otrzymaliśmy od Boga — księgi biblijne! Wzywam utalentowaną poetkę, by krok po kroku przeparafrazowała wszystkie siedem poetyckich i pouczających ksiąg Biblii.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
