Strona · s. 15strona oryginału ↗
«Kłujący» Iwan Łytowczenko
Слово Просвіти, №30 за 2011 рік
Niedawno w galerii Kijowskiej Organizacji Narodowego Związku Artystów Ukrainy „Mystec” odbyła się wystawa prac artysty, których dzieła są znane wielu, ponieważ wchodzą w skład wystroju wnętrz znanych w Kijowie i innych miastach Ukrainy, zmarłego Iwana Semenowycza Łytowczenki. Wykonał on kompozycje mozaikowe Kijowskiego Dworca Rzecznego, lotniska w Boryspolu i inne.
Ludmiła Iljenko
Szczególnie wyjątkowy pod względem koncepcji i efektowności jest gobelin w foyer Centralnej Biblioteki Naukowej im. Wernadskiego, który projektował artysta. Znajdują się na nim zarówno próba graficznego przedstawienia natury człowieka, od jego budowy fizycznej po ewolucję myślenia, jak i portrety wybitnych postaci, które stały u początków naszej kultury piśmienniczej — od Pamwy Berindy po Piotra Mohyłę. Swego czasu sztuka gobelinu została odnowiona, unowocześniona i wprowadzona do „wielkiego świata” sztuki dzięki Iwanowi Semenowiczowi i jego żonie Marii. Łytowczenko był artystą-filozofem, co bardziej właściwe jest sztuce zachodniej końca ubiegłego stulecia. A w kulturze USRR był dysydentem, ponieważ w swoich metaforycznych, czasem półabstrakcyjnych dziełach wcielił własną filozoficzno-artystyczną wizję otaczającego świata, złożoności poznania jego budowy, odwiecznego konfliktu materialnego z duchowym, teraźniejszego z przeszłością. Iwan Semenowicz uczestniczył w spotkaniu Nikity Chruszczowa z inteligencją twórczą, które odbyło się w 1962 roku, wraz z Heorhijem Jakutowyczem, Iwanem Draczem, Dmytrem Pawłyczkiem. Wtedy wyraźnie wyrażono stanowisko radzieckiego kierownictwa przeciwko wszystkiemu, co wówczas było nowoczesne w sztuce. Pokonanie przeszkód, jakie stawiało artyście kierownictwo wszystkich szczebli, pochłonęło, niestety, bardzo wiele wysiłku… Tragedią życia Iwana Semenowicza stało się to, że był głównym artystą Czarnobylskiej elektrowni atomowej. Przez ponad dziesięć lat Łytowczenko poświęcił się urzeczywistnieniu idei artystycznej organizacji reliefów Prypeci, wielkiego miasta energetyków. Stworzył szereg gigantycznych rzeźbiarskich reliefów oraz dekoracyjno-przestrzennych kompozycji z metalu. Niektóre jego czarnobylskie prace są przesiąknięte napięciem i niepokojem. Te kompozycje jakby zapowiadały katastrofę. I rzeczywiście, artysta miał przeczucie nieszczęścia, bo widział wszystko, co działo się w elektrowni „od środka”. Niestety, jego dzieła znalazły się w strefie wykluczenia i nikt nie dołożył żadnych starań, by je zachować. Nie do naprawienia smutkiem dla artysty stała się utrata jego prac. Bo oprócz mozaik i metaloplastyki pozostały tam wykonane przez mistrza drewniane rzeźby, malowidła ścienne i gobeliny. Po katastrofie czarnobylskiej artysta przeżył zaledwie 10 lat, jego ostatnie dzieło nosiło tytuł „Requiem”. Na obecnej wystawie można zobaczyć zarówno znane jego prace, jak i kopie tych, które pozostały w strefie wykluczenia. Wystawę przygotowała i o swoim ojcu opowiedziała nam znana artystka Natalia Iwanowna ŁYTOWCZENKO. — Natalio Iwanowno, jak dawno
Zajmuje się Pani organizacją wystaw, w tym wystaw ojca? — Mam doświadczenie w organizowaniu własnych wystaw w Kanadzie, USA, we Francji, no i oczywiście robiłam pośmiertne wystawy ojca. Na jego 80. i 90. urodziny. Uważam za swój obowiązek przypominać, że istniała taka sztuka, że taka sztuka istnieje. Uważam, że trzeba ją popularyzować. — Jak kształtował się talent twórczy Pani ojca, z jakich źródeł czerpał inspirację do dalszej działalności twórczej? — Urodził się we wsi Buhruwate w obwodzie sumskim, w pobliżu kozackiego miasta pułkowego Achtyrka. Gdy ojciec miał sześć lat, rodzinę rozkułaczono, mimo że jego ojciec był pełnym kawalerem Orderu Św. Jerzego. Siostry ojca zmarły, a jego nazywano „jeden na świecie”. Uczył się w Charkowie, dokąd wysłano go jeszcze jako dziecko. Ale wrócił do domu, gdy tylko skończyły się produkty, i nie chciał dalej się uczyć. (Uczył się zarówno w technikum agrotechnicznym, jak i budowlanym.) Podczas wojny dostał się do niemieckiej niewoli, w 1946 roku wrócił na Ukrainę i wstąpił do Lwowskiego Instytutu Sztuki Użytkowej i Dekoracyjnej. Tam obronił dwa dyplomy, a potem przyjechał do Kijowa, i jego pierwszą pracą był dworzec kolejowy — 7 kompozycji heraldycznych na suficie, wykonanych w 1955 roku. A w 2001 roku, gdy taty już nie było, wygrałam konkurs i w Niebieskiej Sali pojawiło się 14 moich kompozycji. — Tak duże, monumentalne prace artysta wykonuje sam, czy zaprasza robotników, którzy mu pomagają? — Wcześniej robiliśmy sami, czasem zapraszaliśmy kolegów, żeby pomogli. Pierwsze mozaiki w Prypeci powstały z wykonawcami. A ostatnie, o powierzchni po 100 metrów kwadratowych, wykonał sam, z pomocnikiem, który nakładał szkic formy, a ojciec wykańczał głowy i ręce. — Na pierwszy rzut oka koncepcja dzieł Iwana Semenowycza nie przeczy sowieckiej — człowiek w ruchu, jest pathos pracy, choć nie fizycznej…
— Począł on, nawet nie wiedząc, kim jest Bojczuk, i kiedy tworzył swoją pierwszą kompozycję „Żyj, Ukrainо”, przedstawiona była tam kobieca postać z uniesionymi rękami. I oto ta postać stała się dla ówczesnego ministra kultury wystarczającą podstawą do oskarżenia ojca o „bojczukizm”. Nawiasem mówiąc, gobeliny, które wykonywali z mamą, były duże, złożone, o tematyce fabularnej, już w czasach, gdy malarze jeszcze nie umieli tego robić. Zapewne postać z uniesionymi rękami nieświadomie wywoływała u tego urzędnika skojarzenia z Orantą. Ale paradoks polega na tym, że właśnie po słowach ministra ojciec zainteresował się twórczością Bojczuka i zaczął szukać materiałów na jego temat. I to dało mu impuls do pracy nad motywami narodowymi, bo naprawdę był Ukraińcem. Od ziemi, ze swoich korzeni przejął poczucie narodowe. Do tego był za granicą, w Niemczech, widział, jak tam się żyje. Nasza babcia zakopała gdzieś pod gruszą cztery Krzyże Świętego Jerzego, które rodzina otrzymała od carskiego rządu. Najemników nie było, ale pracowali dobrze, zbudowali chatę, dziś mieści się tam rada wiejska. Chatę odebrano, po czym spali w rowie, mieszkali na kwaterach. A mój ojciec bardzo lubił się uczyć, uczył się przez całe życie. I dążył do doskonałości we wszystkim. Kiedy orał, kładł się na ziemi i patrzył, czy bruzda jest równa-równa. To u niego po babci, która nawet w kołchozie starała się być pierwsza, pracując przy burakach. — A jaki był Iwan Semenowycz w rodzinie? — Kiedy tata i mama robili swoje znane gobeliny, miałam dwa lata. I żebym nie przeszkadzała, dawano mi farbę, i od dwóch i pół roku malowałam portrety. Portrety były duże, a dziś moje prace mają powierzchnię po 20 metrów kwadratowych. Tak wzrastałam jako córka artysty. Dla ojca zawsze najważniejsza była praca. — Proszę opowiedzieć trochę o technologii, w której Iwan Semenowycz i pani Maria wykonywali swoje gobeliny, oraz o nowatorstwie jego koncepcji. — Rodzice wprowadzili w życie nowy styl gobelinów — geometryczny. Robiono je na takim krosnie, na jakim tkano wereteny. Litowczenkowie wymyślili technologię liczenia, coś w rodzaju programowania pracy, i z niej korzystali. Wtedy wszystko to nie było zkomputeryzowane. Matka sama obliczała strukturę rysunku. Była to ciężka praca. Co do koncepcji, to wszystko, co przedstawiono na tych gobelinach, bardzo różniło się od tradycyjnego. Plastyka à la Picasso, symboliczność kompozycji, ścięta plastyka postaci, nietypowy wyraz twarzy. Tak, ojciec przedstawiał Szewczenkę jako Prometeusza, którego wątrobę dziobie dwugłowy orzeł reżimu carskiego. W jego twórczości można spotkać i trójliczne muzy, i ptaka feniksa, i inne symbole, obce epoce sowieckiej. Oto gobelin „Natchniony muzami”, który zniszczono w Prypeci. Co do jego koncepcji, ojciec radził się z Iwanem Draczem. Jego dysydenctwo polegało właśnie na tym, że odszedł od zasad socrealizmu, chciał formalizmu. A „wyjść bokiem” mogło w najbardziej nieoczekiwany sposób. Zacementowano jego pracę na stacji metra Chreszczatyk w Kijowie, w restauracji, mimo że przedstawiono tam jakieś niewinne rzeczy: ptaki i drzewa. Dobrze, że jeden robotnik uratował te prace i nadal istniały. W porcie lotniczym Boryspol zniszczono wszystkie mozaiki, pozostała jedna praca — „Ikar”. Wszystkie dzieła ojca zbudowane są na dwoistości, na walce. Dlatego Dmytro Pawliczko nazywał go „kłującym” Iwanem. — Czyli konfrontacja z władzą to także rodzinna tradycja? — Przez ostatnie cztery lata byłam przewodniczącą Kijowskiego Związku Artystów Ukrainy. Wiem, że artyści to naród konserwatywny. Cztery lata mojego przewodnictwa przerodziły się w lata walki z Krajowym Związkiem, które niczym się nie zakończyły. Krajowy Związek zabiera sobie cały majątek i likwiduje Kijowski. Kiedy kierowałam związkiem, pracownie kosztowały 60 hrywien miesięcznie, a teraz dochodzi do 2 tysięcy, i wszystkie te pieniądze idą do Krajowego Związku. Tak, oczywiście, widziałam niesprawiedliwość w tym życiu. Trzeba było walczyć. — Czy w Ukrainie pozostali jeszcze artyści, którzy pracują w gatunku monumentalizmu? — Są, na przykład, Wołodymyr
Prydka. Tacy artyści obecnie pracują nad wystrojem wnętrz cerkwi. Trwa budowa cerkwi na Teremkach-2. Jest nowoczesna. Prace potrwają jeszcze 2 lata, bo artysta jest jeden — Jurij Lewczenko. Prace są monumentalne, wielkie, niezbyt piękne, ponieważ wykonuje się je na zamówienie, a gustu możnowładców i bogaczy nie zawsze wystarcza. A w ogóle artyści obecnie są bez pracy. Malarze stali się monumentalistami i zdobią obiekty, ale nie ma takich formatów, w jakich pracował mój ojciec. — Los prac Pana ojca w Prypeci jest niezmienny: rozpadają się pod deszczem, zarastają krzakami, chociaż strefę dość często odwiedzają turyści… — Nie wolno ich przewozić, ale chodziło o to, żeby je zakonserwować w takim stanie, w jakim są. A co do turystów, to niektórzy z nich nawet zabierają ze sobą radioaktywną smalt, której ojciec używał w swoich pracach. Użył metalu na jasnych partiach kompozycji, a w refleksach i cieniach — smalty. A kompozycje „Muzyka” i „Energia” zmieniały się zależnie od oświetlenia, żyły, grały kolorami… Te kompozycje zostały stworzone na długo przed awarią, ale ojciec schodził do reaktora, widział, co dzieje się na stacji, i dlatego miał przeczucie, że to wszystko, co wielkie i straszne, może się źle skończyć… Wszystko to odzwierciedlone jest w wielu jego kompozycjach. — A gdzie przechowywane są ogromne gobeliny Pani rodziców? — Niektóre w domu, niektóre zakupiło Ministerstwo Kultury, niektóre — Muzeum Sztuki Dekoracyjno-Użytkowej. Ale 6 metrów kwadratowych za 1000 dolarów — to bardzo tanio. Mama zawsze uważała, że prace będą lepiej wyglądać w muzeum, dlatego oddawała je za grosze. Moi rodzice tworzyli genialne, nowatorskie prace. Unikatowy gobelin „Ciche księżycowe noce”, na którym przedstawieni są zakochani, — artystyczna interpretacja uczucia. Ojciec, gdy miał 72 lata, pytał: „Czy byliście kiedyś zakochani?” I sam odpowiadał: „To wtedy, gdy siedzicie na obłoku we dwoje, a dookoła was chaty, stawy, ryby, niebo, gwiazdy, księżyc gdzieś na dole, a wy się objęliście i głowa do góry? Jeśli czegoś takiego nie czuliście, to nie byliście zakochani…” — Proszę dodać trochę farb do psychologicznego portretu ojca. — Był bardzo emocjonalny. Artysta, prawdziwy artysta. Oczywiście człowiek z poczuciem narodowym i poczuciem walki. Trochę ostry w zasadniczych momentach życia, ale uzasadnienie jest takie, że twórczość nie uznaje kompromisu.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
