Strona · s. 2strona oryginału ↗
UKRAIŃSKI WYBÓR
Слово Просвіти, №30 за 2011 рік
Zakończenie. Początek w nr 29 z 2011 r.
— Edukacja i nauka są bezpośrednio powiązane z procesami integracyjnymi. Obecnie na Ukrainie rozwija się proces boloński, ale społeczeństwo musi dojść, jak podkreślił rektor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, akademik L. W. Huberski w jednym ze swoich wystąpień, do uświadomienia sobie, że proces boloński to przede wszystkim zjawisko społeczno-ekonomiczne, związane z kształtowaniem systemu jednolitych rynków w Unii Europejskiej — w szczególności rynków pracy, edukacji i wiedzy. Ludziocentryzm powinien stać się istotną cechą współczesnego społeczeństwa. Właśnie w centrum uwagi musi znajdować się jednostka, bez względu na to, do jakiego narodu należy i jakim językiem mówi; w narodowym systemie edukacji zapewni to jej tolerancję i możliwość bycia przyjętą przez inne narody i państwa, ułatwi i przyspieszy integrację w światowy kontekst edukacyjny. Otwartość systemu edukacyjnego zapewnia otwartość państwa. Wszak wiodące uczelnie wyższe zarówno Ukrainy, jak i świata orientują się nie tylko na studenta krajowego, ale i na zagranicznego. Dlatego też system edukacji powinien bazować na ogólnoświatowych tendencjach, zasadach, które byłyby akceptowalne dla przedstawicieli różnych narodów. Bezsprzecznie, aspekt narodowy musi tu dominować, ale na tyle, by zapewnić dialog z innymi narodami. Międzypaństwowy dialog poprzez edukację to przecież droga do współpracy politycznej i gospodarczej. Prawda? — Tak. Współczesna nauka i edukacja określają procesy industrializacji, prowadzą do kształtowania społeczeństwa informacyjnego. Zatem rodzima nauka i edukacja powinny być głównym adresatem długoterminowych nakładów kapitałowych. Nazywam je barometrem moralnego samopoczucia społeczeństwa. Reformator pruskiego systemu szkolnego Wilhelm von Humboldt twierdził, że wyższe uczelnie to nie tylko wierzchołek systemu edukacyjnego, ale i szczyt moralnej kultury narodu. — Jeśli chodzi o proces boloński, to tutaj najważniejsze jest nie kopiowanie doświadczeń innych państw-uczestników, a kształtowanie narodowego modelu kredytowo-modułowego systemu nauczania. System ten nie powinien dublować doświadczeń tego czy innego kraju, a wykorzystywać podstawowe założenia, te elementy, które są akceptowalne dla systemu narodowego, wypełniać go. Narodowe uniwersytety są powołane do tego, by występować jako liderzy innowacyjnych projektów w skali branżowej, regionalnej, międzynarodowej. Właśnie one jako pierwsze powinny realizować w uczelniach wyższych zasadę jedności nauczania i badań naukowych, czyli syntetyzować naukę uczelnianą z akademicką. Dla Ukrainy proces boloński to zbliżenie, a nie unifikacja z wyższym szkolnictwem w Europie. Wspólne wartości w sferze edukacji, nauki, kultury dla obywateli nowej Europy muszą istnieć pod warunkiem zachowania specyfiki narodowej. Rezultatem stanie się dyplom narodowy i dyplom międzynarodowy jednolitego dla Europy wzoru, który powinien być uznawany przez pracodawców na poziomie europejskim. Oczywiste jest, że wprowadzenie nowego suplementu, który odpowiada europejskim wymogom i będzie sprzyjać swobodnemu zatrudnieniu ukraińskich specjalistów za granicą, będzie znaczącym osiągnięciem na drodze integracji Ukrainy w światową przestrzeń gospodarczą. A co najważniejsze — w przestrzeń europejską. — Powoli, zdaje się, poruszamy się w tym kierunku, chociaż… Ta eurointegracja tak już zbrzydła, że aż zęby bolą. Słów wiele, a czynów — niewiele. Mnie bardziej martwi to, że nasila się wewnętrzny konflikt humanistyczny, kiedy tradycje kulturowe gasną, nie są potrzebne, a co najważniejsze, mają niewielki wpływ na kształtowanie zbiorowej tożsamości kulturowej. A to kolosalny zasób kulturowy, który jest nam niezwykle potrzebny w tym krytycznym okresie rozrastania się, rozprzestrzeniania globalizacyjnego kosmopolityzmu. Dlatego odsuńmy się od politycznych aspektów eurointegracji, chociaż z współczuciem należy patrzeć na tych europejskich liderów, którzy oczy wypatrzyli od obserwowania politycznych męczarni, z jakimi utwierdzają się (o ile się utwierdzają?) demokratyczne wartości w naszym państwie, jak znika zaufanie narodu do władzy, jak partie polityczne i ich liderzy nijak nie mogą osiągnąć konsensusu co do treści interesów narodowych, jak korupcja nie tylko hamuje rozwój gospodarczy, ale i niszczy i tak słaby system porządku prawnego oraz demokracji. O sprawiedliwości społecznej nie ma co nawet mówić. Wszystko to doprowadza do ostateczności moralność społeczną, rozchwiewa moralne fundamenty społeczeństwa. To jesteśmy republiką parlamentarno-prezydencką, to prezydencko-parlamentarną, a już na politycznym horyzoncie zamajaczyła czysto prezydencka forma rządów i teraz, domyślam się, najlepsze umysły Administracji Prezydenta Ukrainy główkują nad opracowaniem demokratycznych mechanizmów efektywnego wykorzystania wyjątkowo szerokich uprawnień władczych instytucji prezydentury. Ale ja, jak to mówią, o swoim. O naszym wyborze cywilizacyjnym, o tożsamości narodowej, o tym, czy rzeczywiście, jak głosił Samuel Huntington, konkurencja na świecie przeszła już na poziom zderzenia kultur… Ale gdzie nam teraz do tych konkurencyjnych zmagań na polu kultury, kiedy nie jesteśmy gospodarzami w swoim domu. Nasza przestrzeń kulturowo-informacyjna, można uznać, jest okupowana, a zatem nie na własnej kulturze wytwarzane są orientacje wartościujące ukraińskiego społeczeństwa. Z tak znikomym narodowym potencjałem kulturowo-komunikacyjnym, jakim operują kanały telewizyjne i radiowe, branża wydawnicza, o narodowych przemysłach kulturowych nie ma co nawet mówić, czyż można liczyć na ukształtowanie pełnowartościowego środowiska socjokulturowego? Gdybyśmy byli naprawdę tacy biedni i bezradni… Ale nie, mamy potężną elitę intelektualną, kulturowo-artystyczną (a ileż narodowych talentów rozbiegło się po świecie w poszukiwaniu możliwości twórczej realizacji!) i jednocześnie mamy haniebnie niesprzyjające warunki na Ukrainie, które osłabiają naukowe poszukiwania uczonych, twórczego ducha pisarzy, artystów, kinematografów, działaczy teatralnych, muzyków… I jakkolwiek byśmy podchodzili do wizji prognostycznych S. Huntingtona, należy zgodzić się z nim, że przynależność do tej czy innej tożsamości będzie określać politykę państwa w tym zglobalizowanym świecie. Stąd logiczny wniosek: elity narodowe są „skazane” na bycie swoistymi forpocztami, które będą bronić kultur narodowych przed korozją asymilacyjną, która już wyżera kulturowo-duchową powłokę narodu. A tu jeszcze swoich wewnętrznych — politycznych, gospodarczych, socjohumanitarnych — problemów morze. Wziąć choćby taką, jak współdziałanie społeczeństwa obywatelskiego i władzy. Jak to osiągać, kiedy oczywista jest nieukształtowanie społeczeństwa obywatelskiego, kiedy tak niski jest próg zaufania obywateli do instytucji społecznych i w ogóle naród jest tak odsunięty od realnej władzy, że mimowolnie trzeba mówić o kryzysie legitymizacji władzy na Ukrainie. Odnosi się wrażenie, że obecna władza swoimi działaniami, przede wszystkim dążeniem do zagarnięcia jak największej władzy w jedne „partyjne ręce”, sama nasila ten kryzys do stanu krytycznego. Gdyby władza uświadamiała sobie aktualną ważność czynników socjohumanitarnych, czy trwałaby spekulacja na podżeganiu różnic w tożsamości historycznej wzdłuż osi „zachód-wschód”, czy partia rządząca wychodziłaby do ludzi z projektem ustawy „O językach na Ukrainie”, której rozdział II czyni język rosyjski na Ukrainie oficjalnym, czyli w istocie nadaje mu status państwowego? Nie powinno dalej trwać tak, jak to obserwujemy na większości komercyjnych kanałów telewizyjnych i radiowych, kiedy aktywnie, powiedziałbym, celowo wprowadza się dwujęzyczność rosyjsko-ukraińską, która w rzeczywistości nastawiona jest na kształtowanie w świadomości społecznej dominanty języka rosyjskiego w przestrzeni kulturowo-informacyjnej Ukrainy. Wszystko to nasila i tak ogromną dysproporcję w strukturze ukraińskiej przestrzeni kulturowej i informacyjno-komunikacyjnej na korzyść Rosji. Co więcej, publiczne, często demonstracyjne używanie języka rosyjskiego przez deputowanych ludowych, urzędników państwowych, elitę biznesową i intelektualną, nie mówiąc już o tak zwanych showmanach i innych „twórcach” kultury masowej, kształtuje w nastrojach społecznych orientację prorosyjską, sprzyja dalszej konserwacji rosyjsko-politycznego i językowo-kulturowego arealu na Ukrainie. A to właśnie odpowiada stanowisku obecnej władzy Federacji Rosyjskiej, która rozpatruje przestrzeń kulturowo-informacyjną Ukrainy, nie mówiąc już o wyznaniowej, a teraz jeszcze i edukacyjnej, jako część „Ruskiego Świata”. Myślicie, że przefarbowana na humanistyczne kolory idea starca Filoteusza o „Trzecim Rzymie” w nową imperialną ideę „Ruskiego Świata” przypadkowo tak propagandowo rozwija się na Ukrainie? I nie przypadkiem politycznie przefarbowany nie jeden już raz „lis Mykyta” Dmytro Tabacznyk w randze ministra edukacji i nauki na przyjęciu u Moskiewskiego patriarchy Cyryla w Kijowie, jak zaświadczyła prasa, nagle zgłosił się do wdrażania na Ukrainie tego szowinistycznego programu „Ruskiego Świata”. Wszak przemysł wiedzy, do którego bezpośrednio przyczynia się, sądzę, za błogosławieństwem Patriarchatu Moskiewskiego i kremlowskiej „dwójki”, minister edukacji, bardzo efektywnie destabilizuje sferę humanistyczną naszego państwa. Zatem nie przypadkiem dzisiaj, zwłaszcza w warunkach narastania władzy w rękach dominującej siły politycznej — Partii Regionów, rozmywanie integralności ukraińskiej przestrzeni kulturowo-symbolicznej nabiera przyspieszonego tempa. I jest to, w istocie, wykonanie ważnego dla Rosji zadania społecznego i politycznego — zachowania rosyjskojęzycznej przestrzeni poza granicami Rosji. Dlatego jednym z głównych zadań polityki humanistycznej Ukrainy musi być zapewnienie suwerenności ukraińskiego pola kulturowo-informacyjnego oraz kształtowanie ogólnonarodowej tożsamości obywatelskiej. Czyż elita rządząca nie uświadamia sobie, że właśnie państwu przypada wiodąca rola w rozwoju sfery socjohumanitarnej i że państwowa polityka humanistyczna wymaga nie tylko uzdrowienia i modernizacji, ale i systemowej jej realizacji? Prawda, do tego trzeba przede wszystkim opracować strategię polityki humanistycznej, u podstaw której musi leżeć rozwinięte społeczeństwo obywatelskie, ludziocentryczna polityka społeczna, konsolidacja kulturowa i polityczna narodu, kształtowanie „społeczeństwa wiedzy” i tożsamości narodowo-obywatelskiej. Obecna władza nieustannie deklaruje budowę społeczeństwa obywatelskiego na podstawie wartości demokratycznych oraz kształtowanie nowej jakości życia. Cóż, godny cel, ale nie da się go osiągnąć, jeśli nie będzie jedności obywatelskiej i konsolidacji politycznej ukraińskiego społeczeństwa, jeśli nie będzie następować integracja regionów w jednolitą ukraińską przestrzeń duchową, humanistyczną, polityczną i gospodarczą. Czyż trzeba więc wciąż i wciąż dowodzić, wyjaśniać, przekonywać, że w tym procesie integracji i konsolidacji niezwykle ważną funkcję pełni język państwowy, że bez konsolidacji kulturowej nie zostanie osiągnięta i konsolidacja polityczna narodu. Dlatego polityka humanistyczna państwa w naszych czasach i w tych warunkach aktywnej globalizacji oraz planetarnej integracji musi odznaczać się wyraźną treścią narodową, a duchowo-kulturowe wzbogacenie człowieka i narodu musi być uświadamiane jako potężny zasób rozwoju humanistycznego ukraińskiego społeczeństwa. Kluczowym konsolidującym elementem świadomości społecznej jest tożsamość narodowa. Ale jak ją kształtować, kiedy nie mamy na Ukrainie jednolitej przestrzeni informacyjno-komunikacyjnej, a zatem — nie mamy ani wspólnej przestrzeni kulturowo-symbolicznej, ani naukowo-kulturowej. Jak, jakimi środkami, jakimi instrumentami wpływu „rozpowszechniać wśród różnych warstw społecznych, wiekowych, edukacyjnych, kulturowych Narodu Ukraińskiego ideę wspólnoty losu historycznego, zalet ścisłej współpracy”
Tematyka edukacji, nauki, przestrzeni informacyjnej, Kościoła oraz ich rola w zachowaniu i umacnianiu tożsamości narodowej są rozważane w drugiej części dialogu akademika Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, dyrektora Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki Mykoły ŻULYŃSKIEGO oraz doktor filologii Oksany SŁYPUSZKO, który prowadzą oni po ukazaniu się książki Mykoły Hryhorowycza „Naród. Kultura. Literatura”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
