Strona · s. 6strona oryginału ↗
„Proświta” na Połtawszczyźnie w dobie Ukraińskiej Centralnej Rady (marzec 1917 — kwiecień 1918 r.). Udział „Proświty” w życiu społeczno-politycznym
Слово Просвіти, №30 за 2018 рік
Ludność Połtawszczyzny, jak i całej Ukrainy, aktywnie włączyła się w życie polityczne. Ruch narodowowyzwoleńczy, który przybierał na sile, objął wszystkie warstwy ukraińskiego społeczeństwa: organy samorządu lokalnego, mieszkańców miast, chłopstwo, młodzież, cerkiew. Jego główne żądania sprowadzały się do narodowo-terytorialnej autonomii Ukrainy. Mieszkańcy Połtawy aprobowali i wspierali działania Ukraińskiej Centralnej Rady (UCR), skierowane na autonomizację Ukrainy. W warunkach legalnych wznowiły swoją działalność lub powstały nowe ukraińskie partie polityczne, rady, związki zawodowe. Towarzystwo „Proświta” na Połtawszczyźnie było jednym z najważniejszych elementów ruchu narodowowyzwoleńczego. Andrij Ływycki „Ukrainie — status prawny z czasów Mazepy” — żądanie połtawskich prośwician. W maju 1917 roku na łamach gazety „Połtawskij dień” rozgorzała ożywiona dyskusja o przyszłości Ukrainy w obliczu obalenia samodzierżawia w Rosji. Wzięli w niej udział przedstawiciele partii politycznych działających na Połtawszczyźnie oraz znani działacze społeczni. Kwestię autonomii Ukrainy uczestnicy dyskusji rozpatrywali w ścisłym związku z perspektywą formowania w składzie armii rosyjskiej oddzielnych ukrainizowanych jednostek wojskowych. Przekonanymi zwolennikami autonomii Ukrainy występowali działacze Połtawskiej „Proświty” Hryhorij Kowalenko i Wiktor Andriewski. Dowodzili oni, że los Ukrainy może rozstrzygnąć jedynie naród ukraiński, a nie Wszechrosyjskie Zgromadzenie Konstytucyjne. Hryhorij Kowalenko w szczególności podkreślał, że „Ukrainie musi zostać przywrócony ten status prawny i prawa polityczne, które miała za czasów hetmana Iwana Mazepy”. Wiktor Andriewski chciał widzieć w składzie Rządu Tymczasowego specjalnego komisarza do spraw ukraińskich i bronił konieczności tworzenia oddzielnych ukraińskich formacji wojskowych. Społeczne i finansowe wsparcie Centralnej Rady na Połtawszczyźnie. Udział „Proświty”. Rząd Tymczasowy nie przeznaczał środków na zapewnienie działalności UCR, w związku z czym ta ostatnia zwróciła się z apelem do narodu o utworzenie Ukraińskiego Funduszu Narodowego drogą dobrowolnych datków. Inicjatorami zbiórki wystąpiły „Proświty” i nauczyciele. Na przykład chłopi z Horbów w powiecie krzemieńczuckim zebrali 72 karbowańce, Horbiwska „Proświta” z własnych dochodów przekazała jeszcze 87 karbowańców, a zebrania wiejskie, które odbyły się w Mozoliwce, Swiatyliwce, Hryńkach i Tymosziwce tego samego powiatu, zebrały 394 karbowańce. W odpowiedzi na patriotyczną inicjatywę krzemieńczuckich chłopów UCR wysłała im telegram z podziękowaniami za bezinteresowną pomoc. Na sprawę narodową chłopi z Tyszkiwek w powiecie łubieńskim dobrowolnie opodatkowali się kwotą 10 kopiejek z każdej dziesięciny ziemi oraz po 3 karbowańce od właścicieli sklepów. 5 lipca Połtawskie ziemstwo gubernialne z inicjatywy „Proświty” przelało na potrzeby UCR 200 tysięcy karbowańców. Ogólnonarodowe wsparcie UCR świadczyło, że z mało znanego zgromadzenia kijowskich inteligentów na początku swojej działalności stała się ona autorytatywną siłą polityczną na Ukrainie, zdolną do uchwalania aktów o znaczeniu konstytucyjnym. Żądania autonomii, z którą ukraińska ludność wiązała wówczas odrodzenie narodowe i rozwiązanie kwestii socjalnych codziennego życia, brzmiały coraz bardziej stanowczo. Na początku maja 1917 roku Połtawska Hromada Towarzystwa Ukraińskich Postępowców (TUP) wystąpiła z inicjatywą zwołania Ukraińskiego Zjazdu Połtawszczyzny, tworząc w tym celu „Wspólny komitet ukraińskich partii i organizacji postępowych”, do którego weszli przede wszystkim przedstawiciele towarzystwa „Proświta”, a także Związku Chłopskiego, partii ukraińskich eserów i socjaldemokratów, Ukraińskiego Klubu, towarzystwa „Bojan” i in. Zjazd odbył się 21—22 maja w Połtawie. Jego delegaci wyrazili szczere powitanie i podziękowanie UCR za jej działalność, skierowaną na podniesienie świadomości narodowej narodu ukraińskiego i działalność państwowotwórczą. Wyrażono dominujące w ówczesnym społeczeństwie żądanie szerokiej narodowo-terytorialnej autonomii i przekształcenia Rosji w federację demokratycznych republik. Delegaci żądali niezwłocznego mianowania przy Rządzie Tymczasowym ministra do spraw Ukrainy oraz sformowania w składzie armii rosyjskiej trzech ukraińskich korpusów wojskowych. Przeprowadzenie Ukraińskiego Zjazdu Połtawszczyzny sprzyjało zjednoczeniu sił narodowych narodu ukraińskiego i położyło początek tworzeniu ich struktur organizacyjnych w terenie. Na przykład w Łubniach została utworzona koalicyjna rada ukraińskich organizacji społecznych oraz Ukraiński Związek Demokratyczny. Nie porozumiawszy się z Rządem Tymczasowym Rosji, UCR 10 czerwca 1917 roku samowolnie ogłosiła „Uniwersał Ukraińskiej Centralnej Rady do narodu ukraińskiego, na Ukrainie i poza Ukrainą będącego”. Mówiono w nim: „Niech Ukraina będzie wolna. Nie oddzielając się od całej Rosji, nie zrywając z państwem rosyjskim, niech naród ukraiński na swojej ziemi ma prawo sam zarządzać swoim życiem, niech porządek i ład na Ukrainie dają wybrane w powszechnym, bezpośrednim i tajnym głosowaniu Wszechnarodowe Zgromadzenie Ukraińskie (sejm)”. W ten sposób UCR, aby uratować kraj przed anarchią i ruiną, które nadciągały z Rosji, brała rozstrzygnięcie losu narodu ukraińskiego w swoje ręce. Uniwersał wkrótce stał się znany w najodleglejszych wsiach i chutorach Połtawszczyzny i wywarł ogromne wrażenie na ukraińskim społeczeństwie, ponieważ był to znaczący krok ku odrodzeniu narodowemu. Praktycznie wszystkie warstwy ukraińskiej ludności oraz organy samorządu lokalnego i organizacje społeczne poparły Pierwszy Uniwersał. 16
czerwca, po omówieniu tekstu Uniwersału, ziemstwa łubieńskie i mirhorodzkie oraz mirhorodzka rada miejska postanowiły wesprzeć Ukraińską Centralną Radę, a Połtawski powiatowy zarząd ziemstwa — wykonywać rozporządzenia Rządu Tymczasowego jedynie za zgodą wyższego organu przedstawicielskiego Ukrainy. 18 czerwca Chorolska powiatowa rada deputatów włościańskich uchwaliła: „Szczerze witać Ukraińską Centralną Radę jako obrońcę i wyzwoliciela z kajdan niewoli naszej niegdyś wolnej, a teraz uciemiężonej matki Ukrainy”. W celu omówienia Uniwersału UCR 20 czerwca „Proświta” oraz inne organizacje patriotyczne zainicjowały zwołanie nadzwyczajnego gubernialnego zgromadzenia ziemstwa. Jego uczestnicy poparli proklamowanie autonomii Ukrainy. Po Pierwszym Uniwersale UCR stworzyła również pierwszy rząd autonomicznej Ukrainy — Sekretariat Generalny. W jego skład weszli także pochodzący z Połtawszczyzny członkowie „Proświty”: Symon Petlura (należał do kijowskiej organizacji miejskiej, objął stanowisko sekretarza do spraw wojskowych) oraz Iwan Steszenko (należał do połtawskiej organizacji miejskiej i został sekretarzem do spraw oświaty). Te wydarzenia zmusiły Rząd Tymczasowy do zgody na negocjacje z UCR, które zakończyły się kompromisem, którego treść została utrwalona w drugim Uniwersale. Centralna Rada uzyskała status autonomicznego tworu terytorialno-administracyjnego z własnym przedstawicielstwem. Jeśli w Krzemieńczuku, najbardziej zrusyfikowanym mieście Połtawszczyzny, proklamowanie pierwszego Uniwersału przeszło niezauważone, to drugi Uniwersał po burzliwej dyskusji rada miejska przyjęła przytłaczającą większością głosów — przeciw głosowało jedynie czterech bolszewików. Po osiągnięciu kompromisu między Centralną Radą a Rządem Tymczasowym na połtawskiego komisarza gubernialnego, na rekomendację gubernialnej rady deputatów robotniczych, żołnierskich i włościańskich, mianowano Andrija Ływyckiego — ukraińskiego patriotę, aktywnego działacza Rewolucyjnej Ukraińskiej Partii od czasu jej powstania. A pan Andrij był ponadto jednym z najaktywniejszych działaczy „Proświty” powiatu złotonoskiego guberni połtawskiej. Zasób społeczno-historyczny „Na skryżalach” (artykuł „Następca prawny Petlury”) odnotowuje co następuje: „Przy wsparciu Andrija Ływyckiego w powiecie złotonoskim założono towarzystwo „Proświta”, uruchomiono wydawanie gazety „Wisti z Proświty”. Od stycznia 1919 roku Ływycki zajmował stanowiska: tymczasowego kierownika Ministerstwa Spraw Wewnętrznych URL, towarzysza ministra i ministra sprawiedliwości, zastępcy przewodniczącego Rady Ministrów w rządach URL, przewodniczącego misji dyplomatycznej URL w Warszawie. W latach 1920—1921 oraz 1922—1926 stał na czele rządu URL na emigracji. Po tragicznej śmierci Symona Petlury stanął na czele Dyrektoriatu URL i przejął stanowisko Głównego Atamana wojsk URL. Przez resztę życia na emigracji kierował Państwowym Centrum URL. Po II wojnie światowej osiedlił się w Niemczech, stał się jednym z organizatorów utworzenia Ukraińskiej Rady Narodowej w 1948 roku. Zmarł w 1954 roku w Karlsruhe (Niemcy), jego prochy zostały przeniesione na ukraiński cmentarz memorialny w Bound Brook, w pobliżu Nowego Jorku. Proświcianie Połtawszczyzny biorą udział w wyborach do rad miejskich W sierpniu 1917 roku na Połtawszczyźnie, jak i na całej Ukrainie, odbyły się wybory do rad miejskich. Inicjatorem stworzenia ukraińskiego narodowego bloku wyborczego wystąpiła Połtawska organizacja Radykalno-Demokratycznej Partii, ale ta idea nie zyskała poparcia ze strony ukraińskich partii socjalistycznych, które opowiadały się za zjednoczeniem według zasady klasowej, czyli z rosyjskimi i żydowskimi partiami socjalistycznymi. Skutkiem sporów było to, że jednolitego bloku wyborczego partie ukraińskie tak i nie utworzyły. Liczebnie i organizacyjnie słabe, nie zdołały zjednoczyć się wokół idei narodowej i w zależności od sytuacji politycznej w każdym z powiatów guberni poszły na wybory albo w rozproszeniu, albo w stworzonym według zasady klasowej bloku z innymi nieukraińskimi partiami i organizacjami społecznymi. W rezultacie wyborów municypalnych rady miejskie Połtawszczyzny wyraźnie przesunęły się na lewo. Jednocześnie w tych powiatach, gdzie udało się zjednoczyć, patrioci mieli udane wyniki, zbierając obfity plon wyborczy. Czasami siłą jednoczącą była „Proświta”. Na przykład w powiecie łochwickim. Tutaj ukraińskie siły narodowe szły na wybory razem — z listy towarzystwa „Proświta”. Listę kandydatów łochwiczanie uzgadniali nie według klucza partyjnego, a na podstawie „ukrainizacji i demokratyzacji”. Nic dziwnego, że na listę „Proświty” w powiecie łochwickim zagłosowało dwa tysiące trzydziestu czterech wyborców, czyli 58 procent! Formowanie rad miejskich stało się pierwszymi demokratycznymi wyborami w całej wielowiekowej historii narodu ukraińskiego. Dlatego też absolutna większość wyborców nawet nie wiedziała, jak głosować. Wybory odbywały się według list partyjnych i stały się poważnym sprawdzianem dla ukraińskiego ruchu narodowego pod kątem zdolności do realnego wpływania na społeczeństwo i konkurowania z rosyjskimi partiami politycznymi. Materiały usystematyzował Ołeh PUSTOWHAR, pierwszy zastępca przewodniczącego Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia WUT „Proświta” im. T. Szewczenki Źródła: Rewehuk W. Ja. Połtawszczyzna w pierwszym roku Rewolucji Ukraińskiej. Epoka Centralnej Rady (marzec 1917—kwiecień 1918 r.) — Połtawa: ASMI, 2007. Pustowit T. Historia ukraińska Hryćka Kowalenki//Zoria Połtawszczyny, oficjalna strona gazety, 17.02.2018. tryb dostępu http://zorya.poltava.ua/ukrainska-istoriya-gricka-kowalenka/ Pustowit T. Wiktor Andriewski — wybitny kronikarz epoki Ukraińskiej Republiki Ludowej// Zoria Połtawszczyny, oficjalna strona gazety, 25.08.2016., tryb dostępu http://www.old.zorya.poltava.ua/2016/08/25/viktor-andriyevskyj-vydatnyj-diyach-i-litopysets-doby-ukrayinskoyi-narodnoyi-respubliky/ Rewehuk W. Ja. Połtawszczyzna w ogniu Rewolucji Ukraińskiej (1917—21 r.) — Połtawa, wydawca Szewczenko R.W., 2014. Biłousko O. A., zespół autorów. Historia Połtawszczyzny dla klas 6—11 szkoły ogólnokształcącej. — Oficjalna strona „Połtawika” (NRP- Centrum Badań Historii Połtawszczyzny). Herman W. „Proświta”: historia i współczesność (1868—1998) : zbiór materiałów i dokumentów poświęconych 130-leciu WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki / Oprac., red. W. Hermana. — K.: Wyd. centrum „Proświta”, wyd. „Weselka”, 1998. Zespół autorów. „Historia Połtawy” (strona Borysa Tristanowa), — Steszenko Iwan Matwijowycz, tryb dostępu Zespół autorów. „Następca prawny Petlury”, zasób informacyjny „Na skryżalach”, tryb dostępu http://na-skryzhalyah.blogspot.com/2016/09/blog-post_77.html Kowal R.M. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy. — Ływycki Andrij Mykołajowycz, tryb dostępu http://esu.com.ua/search_articles.php?id=55406 Ływycki Andrij Mykołajowycz. — Zespół autorów, Wikipedia. Korotenko W. Do biografii Andrija Ływyckiego (mało znane dokumenty Państwowego Archiwum Obwodu Połtawskiego) // Połtaw. petluriana. Cz. 1. P., 1993 r.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
