Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

«Tylko własna działalność pomoże wywalczyć dla siebie nasze prawa»

Слово Просвіти, №30 за 2018 рік

Marija PAWLUK, przewodnicząca oddziału rejonu halickiego m. Lwowa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki; Olha MANIUK, zastępczyni przewodniczącej oddziału rejonu halickiego m. Lwowa Ogólnoukraińskiego Towarzystwa «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. W 1873 roku po niespodziewanej śmierci J. Ławriwskiego «Proświta» na walnym zgromadzeniu wybiera trzeciego prezesa. Został nim członek Głównego Wydziału, galicyjski arystokrata, wysoko wykształcony właściciel ziemski Wołodysław Fedorowycz. Wołodysław Fedorowycz urodził się 25 maja 1845 roku we wsi Biliniwka na Tarnopolszczyźnie. Rodzina Fedorowyczów, jak pisał I. Franko, należała do najdawniejszych rodów szlacheckich i wywodziła swoje pochodzenie od ruskich książąt czernihowskich. Syn dziedzica-narodowca Iwana Fedorowycza wychowywał się w ukraińskim duchu patriotycznym. W 1864 roku Wołodysław kończy gimnazjum w Tarnopolu, gdzie dyrektorem był wówczas W. Ilnycki, uczestnik «Soboru ruskich uczonych» z 1848 roku. Pod jego wpływem młody gimnazjalista zainteresował się naukami filozoficzno-historycznymi oraz sztuką. Uczniami tego gimnazjum w tamtym czasie byli: przyszły ukraiński uczony Iwan Puluj, Wołodymyr i Ołeksandr Barwinscy — w przyszłości czołowi działacze «Proświty». W 1866 roku Wołodysław wstępuje na Uniwersytet Wiedeński, a po dwóch latach kontynuuje naukę na Sorbonie i we francuskim Kolegium, podróżuje po Europie, poznaje kulturę Anglii, Francji, Włoch, Szwajcarii, Niemiec. W 1871 roku, po śmierci ojca, zostaje spadkobiercą dobrze zagospodarowanej znacznej własności ziemskiej we wsi Wikno na Tarnopolszczyźnie, do której później dokupuje sąsiednie majątki. Tutaj wprowadza wzorowe gospodarstwo rolne. Oprócz tego Wołodysław aktywnie bada historyczną przeszłość swojego narodu, interesuje się okresem kultury trypolskiej, studiuje materiały etnograficzne i twierdzi, że «Rusini w dawnej przeszłości niczym nie różnią się od Francuzów czy Niemców». Bierze udział i finansuje wykopaliska archeologiczne w okolicznych wsiach, w szczególności we wsi Wikno — kilka grobów, we wsi Towste — osady neolityczne, we wsi Nowosiłka — wielki kurhan, we wsi Czerniahiwci — «Książęcą mogiłę». O znaleziskach archeologicznych informuje w prasie, a później wystawia je na Wystawie Archeologicznej w latach 1887—1888 we Lwowie. Młody właściciel ziemski subsydiuje wykopaliska archeologiczne starożytnego Halicza (Kryłosa), które prowadził profesor Uniwersytetu Lwowskiego, ukraiński archeolog Isydor Szaranewycz. W swoim pałacu Wołodysław założył pierwsze największe muzeum krajoznawcze na Podolu, w którym naliczono około dwustu wzorów dywanów z różnych miejscowości Zachodniego Podola oraz innych regionów Ukrainy. Obok obrazów w muzeum znajdowała się ceramika, porcelana, broń, przedmioty starożytne, eksponaty archeologiczne i geologiczne. Wielkim skarbem była biblioteka W. Fedorowycza, która liczyła 20 tys. tomów z liczną liczbą starodruków i materiałów archiwalnych. Archiwum rodzinne zawierało około 15 tys. dokumentów. W latach 1883—1884 na zaproszenie W. Fedorowycza opracowuje je I. Franko. Na podstawie przestudiowanych dokumentów Iwan Franko pisze badania: «Klucz hrymajłowski», «Pańszczyzna i jej zniesienie w 1848 roku», «Sytuacja finansowa Galicji», «Łukjan Kobyłycia», a także swoją największą pracę historyczno-publicystyczną «Życie Iwana Fedorowycza i jego czasy». Wołodysław jako dobry gospodarz dba o rozwój gmin, w których znajdowały się jego majątki. Jako członek Krajowej komisji ds. rozwoju rzemiosła we Wschodniej Galicji organizuje we wsi Wikno warsztat tkacki, gdzie oprócz dywanów produkowano także derki, pasy, krajki. Wspaniałe dywany z tego warsztatu sprzedawano w całym Cesarstwie Austriackim. W 1873 roku na Wystawie Wiedeńskiej zaprezentowane przez W. Fedorowycza dywany z motywami ukraińskimi otrzymały najwyższe pochlebne oceny. We wsi Towste obok warsztatu tkackiego zakłada krajową szkołę bednarsko-kowalsko-garncarską. Wytwarzano tu ceramikę glazurowaną z różnorodnym ornamentem artystycznym. Obserwując przebiegłość i podstępność Polaków w Sejmie Galicyjskim wobec Ukraińców, będąc zwolennikiem lwowskiej «Proświty» i członkiem Głównego Wydziału, zgodził się zostać trzecim prezesem «Proświty». Nowo wybrany prezes w swoim przemówieniu inauguracyjnym 22 maja 1873 roku podkreślił: «Kulturę kraju określa nie stopień żyzności ziemi, a stopień wykształcenia obywateli. Zresztą politykiem może być tylko wykształcony człowiek. Zatem nam, Rusinom, potrzeba przede wszystkim uświadomić sobie, że ile głów zdobędziemy dla oświaty, tyle samo osób powie, że ta ziemia to Ruś, a oni to Rusini. Niechże polityką Rusinów teraz stanie się praca nad oświeceniem narodu. Tylko własna działalność pomoże wywalczyć dla siebie nasze prawa. Zatem ja chcę, aby wszelka obca hegemonia nad naszym narodem ustała, żeby nikt nami wbrew naszej woli nie zarządzał. Ruś — dla Rusinów!». Cztery lata pod kierownictwem W. Fedorowycza zaznaczyły się w historii «Proświty» rozszerzeniem geografii jej działalności. Pierwszorzędnym zadaniem było szerzenie wiedzy wśród narodu, wydawanie książek i szerzenie oświaty w Galicji, przygotowanie i rozpowszechnianie podręczników dla początkowych i średnich szkół ukraińskich, drukowanie popularnej literatury dla ludu pod egidą «Proświty». W 1875 r. założono pierwszą filię we wsi Bortnyky koło Chodorowa i pierwszą czytelnię we wsi Denysiw na Tarnopolszczyźnie. Staraniami O. Barwinskiego otwarto filię «Proświty» w Tarnopolu w 1876 roku, później — w Kołomyi i Stanisławowie (1877 r.), przyjęto uchwałę o wprowadzeniu miesięcznych książeczek członkowskich. W. Fedorowycz dbał o rozpowszechnianie ukraińskiej książki poza granicami Galicji. W szczególności, w tym samym 1873 roku zwrócił się Wołodysław-Walenty Iwanowicz Fedorowicz złożył do rządu w Budapeszcie wniosek z prośbą o wykorzystanie na Zakarpaciu podręczników ukraińskich, z których korzystano w szkołach ukraińskich w Galicji, a także złożył memoriał do Wiednia, aby uchwała Sejmu Krajowego o nauczaniu w języku ukraińskim w wyższych klasach gimnazjum akademickiego we Lwowie uzyskała sankcję cesarską. Wiele dla nawiązania kontaktów z ukraińskim Zakarpaciem zrobił Iwan Franko dzięki osobistej przyjaźni z pisarzem J. Żatkowiczem. Ścisły kontakt nawiązała „Proświta” z Bukowiną. Dzięki współpracy z profesorem Uniwersytetu Czerniowieckiego, doktorem Smal-Stockim oraz przy wsparciu galicyjskich wydawnictw, otwierano tam ukraińskie czytelnie. Aby poprawić pracę oświatową w prowincjach, „Proświta” wzięła pod swoją opiekę ośrodki kulturalne, tzw. „czytelnie ruskie”, które w czasie narodzin Towarzystwa już działały w Galicji. W celu szerzenia swoich wpływów „Proświta” bezpłatnie wydawała książki dla czytelni w kraju, ale w 1876 roku Główny Wydział „Proświty” przyjął uchwałę, zgodnie z którą książki przekazywano bezpłatnie tylko tym czytelniom, które wstąpiły w szeregi członków Towarzystwa. Wołodysław Fedorowicz był gorącym zwolennikiem zjednoczenia narodu ukraińskiego od Karpat po Kubań, nie godził się z moskalofilami, a także z pretensjami Polaków do ziem ukraińskich. Zawsze zdecydowanie występował przeciwko jakiemukolwiek poniżaniu „Proświty” w oczach opinii publicznej. W 1876 r. polscy posłowie w Sejmie wystąpili przeciwko pomocy dla teatru ukraińskiego i „Proświty” oraz doprowadzili do przyznania pomocy pod warunkiem cenzurowania jej wydawnictw, „bo szerzą schizmę i nienawiść w społeczeństwie”. W. Fedorowicz następnego dnia na walnym zgromadzeniu Towarzystwa wystąpił z patriotyczną mową, którą zakończył słowami: „Proświta jest towarzystwem od nikogo niezależnym. Kiedy przyjęła na siebie trud wydawania książek szkolnych, robi to tylko dla dobra swojego narodu, a z pieniędzy, które kraj ma obowiązek dawać na wydawanie książek szkolnych, składa dokładne rachunki. Co wolno pisać Polakom i Niemcom, tego nie może być zabronione Rusinom... Tylko 20-milionowy naród może być sędzią dla „Proświty”. Daruję „Prośvicie” 12 tysięcy złotych i mam nadzieję, że Towarzystwo pomocy od Sejmu w tak poniżających okolicznościach nie przyjmie”. Zarząd „Proświty” odmówił przyjęcia uchwalonej przez Sejm zaniżonej dotacji. Inicjatywę W. Fedorowicza poparło wielu innych zamożnych działaczy i od tego czasu aż do 1884 roku „Proświta” nie otrzymywała żadnej pomocy z funduszy krajowych. Dopiero w 1884 roku, bez prośby „Proświty”, Sejm Krajowy wyasygnował na jej utrzymanie 2000 koron pomocy, którą później kilkakrotnie zwiększał. W 1877 roku W. Fedorowicz złożył obowiązki prezesa „Proświty”, ale pracy w ukraińskich organizacjach społecznych nie porzucił. W tym samym roku wybrano go na przewodniczącego Komitetu ds. organizacji wystawy etnograficznej z okazji przyjazdu do Tarnopola austriackiego następcy tronu. Wystawa miała na celu pokazanie przedstawicielowi dworu monarchicznego, że Ukraińcy to osobny, samodzielny naród, z bogatą kulturą i obyczajami. W parku miejskim zbudowano wzory typów wiejskich chat z różnych regionów Galicji, demonstrowano odmiany ukraińskiego stroju narodowego, oryginalną sztukę ludową itp. W. Fedorowicz pomógł organizacyjnie i finansowo stworzyć chór złożony z jedenastu okolicznych wsi. Sam witał gości w stroju ukraińskiego bojarzyna (według rysunków historyków) i tym samym jeszcze raz dawał do zrozumienia, że Ukraińcy, podobnie jak Polacy i inne narody monarchii, oprócz zwyczajów i tradycji, mieli w przeszłości swoją państwowość ze swoimi bojarami i książętami, a dlatego zasługują w składzie Cesarstwa Austriackiego na prawo do własnej autonomii z rodzimojęzycznym szkolnictwem, własną kulturą i własnym samorządem. Zorganizowana wystawa uwieńczona została wielkim sukcesem. W 1894 roku sponsorował ukraiński etnopawilon na Wystawie Krajowej we Lwowie. Oprócz udziału w życiu społecznym, pod koniec XIX w. W. Fedorowicz zajmował się działalnością polityczną, pisał artykuły na tematy historii, edukacji i wychowania młodzieży. Prace historiozoficzne publikował w czasopismach „Prawda”, „Zoria”. W latach 1879—1882 był posłem do izby niższej parlamentu wiedeńskiego, później został wybrany dożywotnim członkiem izby wyższej — Izby Panów. W latach I wojny światowej, latem 1917 roku, majątki W. Fedorowicza znalazły się w strefie działań wojennych. Kiedy pojawili się moskiewscy oficerowie, kazał otworzyć pałac, myśląc, że w ich osobach znajdzie ochronę przed żołnierzami. Tymczasem za oficerami wdarli się żołnierze i zaczęli wszystko grabić, a starodawne księgi i gramoty wyrzucili na podwórze, żeby rozpalić nimi ognisko. Wśród tego chaosu W. Fedorowicz w tkalni przebrał się w wiejski strój, uciekł do wsi, gdzie ukrywał się przez dwa tygodnie. 27 lipca 1917 r. żołnierze podpalili dwór, a ofiarą pożaru stały się bezcenne dobra kulturowe i skarby, które przez całe stulecie zbierali ojciec Wołodysława Fedorowicza i on sam: biblioteka, archiwum, obrazy itp. Z wzorowo urządzonych budynków nie zostało nic. Fedorowicz pojechał szukać sprawiedliwości u rosyjskich urzędników do Kijowa i Piotrogrodu. Po przewrocie październikowym od razu powrócił do Kijowa, który stał się stolicą Ukraińskiej Republiki Ludowej. Tam zachorował i zmarł 22 grudnia 1917 roku. Jego córka Karolina Daria Fedorowicz-Malicka, która zdobyła gruntowne wykształcenie za granicą (Niemcy, Francja, Wielka Brytania), została ukraińską pisarką i występowała pod pseudonimem Daria Wiłońska. Znana jest jako krytyk literacki, tłumacz i historyk sztuki. Podróżując po Europie, Karolina była ambasadorką edukacyjną Ukrainy. Oprócz licznych prac, Karolina pozostawiła słynną książkę „Za siłę i zwycięstwo”, która po raz pierwszy ujrzała światło dzienne w 1938 roku. Literatura: 1. Zarys historii „Proświty”, 1993. 2. Encyklopedia ukrainoznawstwa. T. 9. Lwów, 2000. 3. Według materiałów ze zbiorów muzeum Mychajła Hruszewskiego we Lwowie. 4. 170 lat od dnia urodzin Wołodysława Fedorowicza // library.te.ua 5. J. Stech. Wspomnieć działacza kulturalnego Wołodysława Fedorowicza // www.novasich.top Wołodysław-Walenty Iwanowicz Fedorowicz — prezes „Proświty” w latach 1873—1877, członek rzeczywisty Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, działacz kulturalno-oświatowy i społeczno-polityczny, mecenas.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn