Strona · s. 10strona oryginału ↗
Jak nasi emigranci zmusili „Głos Ameryki” do przemówienia po ukraińsku. Lekcje diaspory dla współczesnych rodzimych szefów radia i telewizji
Слово Просвіти, №30 за 2018 рік
Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Zakończenie. Pocz. w nr 29 z 2018 r. Zgranie i ofensywność przynoszą zwycięstwo. Krótka informacja jednej z najsłynniejszych na świecie gazet — „The New York Herald Tribune” (wydanie europejskie z 23 listopada 1949 roku) była dla światowego ukraiństwa prawdziwą i niespodziewanie szybką sensacją. Oto jej treść: „W tę niedzielę, 20 listopada, w programie radiowym „Głosu Ameryki” dla narodów za żelazną kurtyną pojawiła się wreszcie audycja dla Ukraińców”. Nadając wielkie znaczenie tej nowinie, kierownictwo „The New York Herald Tribune” uznało za konieczne opatrzenie jej komentarzem. Teraz te kilka wierszy z poważnej amerykańskiej gazety można rozpatrywać jako dokument historyczny epoki, który dotąd na Ukrainie nie był drukowany, ale który powinni znać Ukraińcy. Z tego powodu przytaczam go w całości w tłumaczeniu na język ukraiński: „USA po raz pierwszy zaczęły bezpośrednio przemawiać do 40 milionów ludności Ukrainy, do ludzi, którzy kochają wolność i przez stulecia stawiali opór przemocy. Audycje „Głosu Ameryki” prowadzone są w języku ukraińskim. Ten język w 1863 roku carski minister spraw wewnętrznych nazwał nieistniejącym. Ostro odmawiając rozpatrzenia sprawy autonomii kulturalnej dla Ukrainy, ten minister powiedział delegacji ukraińskich pisarzy i historyków: „Nigdy nie było, nie ma i nie będzie języka ukraińskiego”. Dzisiaj Ukraina, będąc oficjalnie członkiem ZSRR z marionetkową delegacją w ONZ, kierowaną przez Stalina i Biuro Polityczne, znana jest z tego, że posiada szeroko rozbudowane i dobrze zorganizowane podziemie”. Większość czasopism ukraińskiej diaspory podała swoim czytelnikom tę nowinę jako tytułową, przypominając o tym, że jest to wspólne zwycięstwo wszystkich nieobojętnych i zgranych. Brytyjscy Ukraińcy, powiedzmy, dowiedzieli się o tym z publikacji swojej „Ukraińskiej Dumki” z 4 grudnia 1949 roku „Ukraińskie radiofonia „Głosu Ameryki” już się rozpoczęła”. Po tej informacji do redakcji napływały listy czytelników z prośbą o poinformowanie, kiedy i w jakich godzinach „Głos Ameryki” nadaje po ukraińsku. O wyjaśnienie kierownictwo Związku Ukraińców w Wielkiej Brytanii zwróciło się do ambasady USA w Londynie. Odpowiedź ambasady opublikowano w numerze gazety z 11 grudnia 1949 r.: „Regularne emisje „Głosu Ameryki” w języku ukraińskim rozpoczną się od 12 grudnia br. „Głos Ameryki” będzie transmitowany przez „BBC” na falach 49,4, 41,6, 31,9, 24,8, 19,16 codziennie o 18.30—19.00. Powtórka audycji rano od godz. 11.00 na fali 25,1. Opóźnienie startu wyjaśnia się tym, że redakcja ukraińska nie jest jeszcze w pełni skompletowana”. Z okazji otwarcia ukraińskiego programu w biurze „Głosu Ameryki” odbył się briefing, na którym wystąpił dyrektor stacji radiowej F. D. Keller. Jego słowa zacytowała później „Ukraińska Dumka” w publikacji „Głos Ameryki” do Ukrainy”: „Program w języku ukraińskim przeznaczony jest dla Ukraińców, którzy 30 lat żyli pod sowieckim panowaniem. Wydział audycji międzynarodowych dla ZSRR ma nadzieję dać milionom ukraińskich słuchaczy obiektywne i dokładne wieści ze świata, komentarze polityczne oraz informacje o amerykańskim życiu, a także geografii, kulturze i folklorze”. Nawiasem mówiąc, w ciągu ostatnich trzech tygodni 1949 roku po wprowadzeniu nadawania po ukraińsku „Głos Ameryki” przemówił także w językach arabskim, tureckim i indonezyjskim. Łącznie w tamtym czasie audycje tej stacji radiowej transmitowano w 24 językach świata.
Zwycięstwo zjednoczonego ukraiństwa stało się kością w gardle dla przedstawicieli „russkogo mira”, którym już wtedy roiła się Europa. Ze szczególnym oburzeniem przyjęła tę wieść „Russkaja Mysl” — organ białogwardyjskiej emigracji w Paryżu, który od czasu swego powstania systematycznie dokonywał grubiańskich ataków na Ukraińców. Tym razem rzucili się z oskarżeniami na wszystkich, włącznie z „The New York Herald Tribune”. Oto wyciągi z publikacji, pełne nienawiści do tych, którzy z sympatią odnosili się do ukraińskich żądań i którzy pragną trzymać się z dala od rosyjskiego „więzienia narodów”: „Wolna prasa Ameryki wspiera akcję polityczną, zbudowaną na rozpalaniu szowinizmu i nienawiści… Zawodowi niepodległościowcy, którzy dawniej żywili się w Berlinie, Warszawie, Ankarze i w Rzymie, dzisiaj przekoczowali do Londynu i Waszyngtonu… Wszystkie rosyjskie narody będą budować swój los w zgodzie z własnym chciejstwem, ale można być pewnym, że samodzielnych wodzów do przewodzenia nie zaproszą. Samostijnyzm — typowy wytwór emigracji”. Komentując ten artykuł, redakcja londyńskiej gazety „Ukraińska Dumka” nazwała jego autorów „monarchicznymi ichtiozaurami” i podkreśliła: „Przeżytkom rosyjskiej białej emigracji, najwyraźniej, nie w smak ukraińskie radiomówienie, oddzielne od rosyjskiego. Ostro krytykowali wystąpienie „The New York Herald Tribune”, porównali myśli tego artykułu z propagandą Goebbelsa i Rosenberga… I to tylko z powodu wprowadzenia ukraińskiej audycji radiowej „Głosu Ameryki”. Cóż, musieli tutaj ustąpić aż 30 minut rosyjskich audycji na korzyść ukraińskich. Jeszcze nie zapomnieli wałujewowskiego „nie było, nie ma i nie będzie”… Nie milczała też oficjalna Moskwa. Z niesłychaną dotąd zaciętością pragnęła zagłuszyć ukraińskie audycje „Głosu Ameryki”. I faktycznie przesadziła. Wkrótce stało się wiadome, że stosowane przez nią wzmocnione urządzenia zagłuszające negatywnie odbiły się na narodowym radiomówieniu Szwecji, ponieważ ten kraj znajdował się w przybliżeniu w tym samym zakresie częstotliwości radiowych, co Ukraina. Sztokholmski rząd w sprawie tego incydentu prowadził specjalne dochodzenie. W odpowiedzi na chorobliwą reakcję kremlowskiego kierownictwa angielscy specjaliści wynaleźli dostępne sposoby neutralizacji zagłuszania. I takie sposoby zaczęto wkrótce stosować. O tym informowała swoich czytelników „Ukraińska Dumka”. Ukraińskojęzyczne audycje „Głosu Ameryki” od początku skrupulatnie przesłuchiwali specjalnie wyszkoleni radzieccy kontrpropagandyści nie tylko Moskwy, ale i Kijowa. Wynikiem takiego przesłuchiwania stawały się publikacje w radzieckiej prasie. Szczególnie dotyczyło to tematów, gdzie mowa była o znaczących wydarzeniach ukraińskiej emigracji. Wymowna pod tym względem jest reakcja oficjalnego Kijowa na kolejny zjazd wpływowej organizacji społecznej amerykańskich Ukraińców — Ukraińskiego Związku Narodowego, który odbywał się w Nowym Jorku jesienią 1950 roku i którego pracy poświęcono osobną audycję „Głosu Ameryki”. Wkrótce oficjalny organ kompartii Ukrainy gazeta „Radiańska Ukraina” odniosła się do tego wydarzenia. Publikacja zrobiona jest w formie felietonu z wymownym tytułem „Bałagan w Nowym Jorku”. Felieton ten jest interesujący dla dzisiejszego czytelnika tym, że może służyć za wzorzec ówczesnego radzieckiego dziennikarstwa w naświetlaniu zjawiska ukraińskiej emigracji. U każdego bezstronnego czytelnika od razu powstaje wrażenie, że naświetlenie to jest jednostronne, nieprawdziwe, nieetyczne, grubiańskie. Takie z prawdziwym dziennikarstwem nie ma najmniejszego związku. Przecież zamiast faktów, które od dawna są rdzeniem każdej publikacji, widzimy tutaj bezładny zbiór obraźliwych wyzwisk, które można usłyszeć chyba tylko w niekulturalnym towarzystwie, ale niedopuszczalnie jest używać ich na łamach gazety poważnego organu drukowanego. W każdym razie warto przytoczyć fragmenty tego „arcydzieła” radzieckiej publicystyki: „Cóż to za Ukraińcy zebrali się w Nowym Jorku? To nędzna garstka nacjonalistycznych odszczepieńców, wyrzuconych przez naród z ukraińskiej ziemi, ludzi bez ojczyzny, którzy dawno stracili prawo nazywać się Ukraińcami. Międzynarodowi, prawdziwie kosmopolityczni, szpiedzy, mordercy, dywersanci, teraz za kawałek zgniłej kiełbasy służą amerykańskim imperialistom. Wysługując się, od czasu do czasu urządzają w jakiejś norze sobie zbiegowiska, gdzie skomlą i wyją, jak psy do księżyca, na wielki Związek Radziecki. Efekt od wysiłków watahy psów śmierdzących — wszystkich tych doncowów, ohienków, melników (wyróżnienie moje — M. T.) itd. — wychodzi wyraźnie przeciwny… Uczestnicy tego bałaganu w Nowym Jorku byli najpodlejszymi szumowinami, nabranymi przez amerykańskie władze z liczby tak zwanych przesiedleńców. To — wojenni zbrodniarze, wszelkiego rodzaju nacjonalistyczni szkodnicy, szpiedzy, dywersanci i zwykli kryminaliści-recydywiści. Jeden po drugim wychodzili na trybunę „poszkodowani” i… obłudnie skarżyli się na radziecką władzę za to, że surowo prześladowała ich „działalność”, wysyłała te wyrodki tam, gdzie im być należy… Ten rzadki parad więziennych kainów, którzy publicznie chwalili się swoimi zbrodniami przeciwko ojczyźnie, naprawdę mógł odbyć się tylko w trumanowskiej Ameryce… Cóż, on całkiem wystarczająco charakteryzuje sobą amerykańskich podżegaczy wojennych i „polityczną armię”, na którą się opierają… Ale zbankrutowanych agresorów nie uratują i nie pomogą im zebrane na kupie śmieci nędzni zaprzańcy, którzy kiedyś nazywali się Ukraińcami…”.
Analiza roczników prasy diasporycznej dostarcza interesującego materiału do przemyśleń na temat miejsca i wagi społeczności w kontrolowaniu treści ukraińskich programów radiowych (w warunkach, gdy przygotowują je do emisji obcokrajowcy). Oczywiście skuteczność takiej kontroli zależy od determinacji samej społeczności oraz obecności w niej nieobojętnych liderów. Przykłady, które przytoczę poniżej, są dość wymowne. Prawie rok po wprowadzeniu ukraińskojęzycznego programu do kierownictwa „Głosu Ameryki” wpłynął pocztą oficjalny dokument, który nosił nazwę „Memoriał Ukraińców Wielkiej Brytanii”. Został on złożony w imieniu jedynego pełnomocnego przedstawiciela wszystkich Ukraińców — Związku Ukraińców w Wielkiej Brytanii. Zwraca uwagę tonacja Memoriału — tolerancyjna, wyważona, w której dominują przemyślenia i życzenia, a nie kategoryczność i bezapelacyjność. Wyczuwa się zrozumienie tego, że ingerować w wewnętrzną politykę redakcyjną obcego kanału radiowego należy ostrożnie, ale trzeba. Dziękując inicjatorom oraz władzom amerykańskim za wprowadzenie audycji w języku 40-milionowego bezpaństwowego narodu, autorzy dokumentu na początku wyrazili przekonanie, że takie przedsięwzięcie ma na celu przyniesienie jak największej korzyści i satysfakcji wszystkim Ukraińcom przebywającym po obu stronach żelaznej kurtyny. I jeśli takie zrozumienie istnieje również ze strony amerykańskich właścicieli kanału radiowego, podkreślono w tekście, to dobrze byłoby, gdyby pojęli oni jeszcze jedną fundamentalną prawdę podczas tworzenia programów radiowych: naród ukraiński jest zupełnie inny niż rosyjski, ma dawniejszą historię, starszą kulturę, chwalebną przeszłość i od dawna dąży do stworzenia wolnego i sobornego państwa ukraińskiego. Z uwagi na tę zasadniczą tezę, w dalszej części Memoriału wyrażono szereg życzeń i propozycji. Ich istota sprowadzała się do jednego: w ukraińskich audycjach należałoby poświęcać należytą uwagę ukraińskim ideałom narodowym i tradycji narodowej. Zrealizować to można by poprzez włączanie od czasu do czasu takich tematów: — szkice z historii i kultury ukraińskiej; — opowieści o bohaterach narodowych przeszłości i nowej epoki; — materiały o znaczących datach walk narodowowyzwoleńczych Ukraińców; — przeglądy prasy amerykańskiej i zachodniej, w których mowa o Ukrainie i Ukraińcach. Osobna uwaga dotyczyła konieczności odmoskwienia treści programów radiowych adresowanych do Ukraińców: „Ukraińskie audycje radiowe powinny być redagowane inaczej niż rosyjskie. Treść ukraińskich audycji musi być również inna”. Co mieli na myśli? Uważnie śledząc programy „Głosu Ameryki”, ukraińscy słuchacze nie mogli nie zwrócić uwagi na to, że w przeważającej większości tematy rosyjskiej sekcji były po prostu tłumaczone na język ukraiński. Co więcej, czasami miały one charakter nieprzychylny lub wręcz nieprawdziwy wobec ukraińskości. I jeśli na początku takie przypadki były jednostkowe, to wkrótce zaczęły mieć charakter systemowy. Ukraińcy i w tej sytuacji się nie poddali. O przyczynach antyukraińskich audycji „Głosu Ameryki” wkrótce dowiedziała się cała społeczność ukraińska. Stało się to po tym, jak na żądanie Związku Młodzieży Ukraińskiej grupa młodych Ukraińców trafiła na przyjęcie do kierownika redakcji ukraiń-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
