Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Od czystego ognia

Слово Просвіти, №30 за 2018 рік

Stella KRYWOSZAPOWA, docent, kandydat nauk filologicznych, absolwentka Uniwersytetu Czerniowieckiego, m. Kijów Książka jest skonstruowana tak, że WSZYSTKO, o czym w niej mowa, skupia się wokół imienia Zinowii Florianowny Peniuk. Powiedzmy, taki szczegół — autorka pisze, jak „uczyła się” pisać o TYM, o czym na głos prawie się nie mówiło. Właśnie pod wpływem Zinowii Florianowny, błyskotliwej znawczyni świata antycznego i języka łacińskiego, który wykładała na Uniwersytecie Czerniowieckim, po ich wspólnych lekturach, rozmowach rozumu i serca, młodej poetce stał się bliski i kuszący język Ezopa. Jest taka rzecz — język Ezopa: Chrzan zamiast kopru, koper — zamiast chrzanu, Wczoraj — Borula, dziś — Beru-la… Mówi o obwarzanku — myśli — figa z makiem… Mówią: Wolność! Znikły zapory! To znaczy — myśl o kratach… Ciekawe, że ten wiersz przechowywał się w archiwum Zinowii Florianowny przez wiele lat razem z innymi utworami T. Sewerniuk jako świadectwo jej naiwnych „ezopowych” wprawek. Tamara Sewerniuk ostrożnie, nie podkreślając tych ciężkich, a czasami na granicy tragizmu, momentów w życiu Z. F. Peniuk, zauważała niezłomność sumienia i ducha swojej Nauczycielki — jedna tylko fraza o wezwaniach do pewnych organów, dokąd zmuszona była oddawać książki wybranych ukraińskich pisarzy, przesyłane jej z zagranicy do tłumaczeń na język niemiecki… Ciekawa jest korespondencja Zinowii Peniuk z przyjaciółką z lat szkolnych Anną-Halią Horbacz, która z wiadomych teraz przyczyn znalazła się w Niemczech, gdzie zdobyła uznanie jako uczona, badaczka i wreszcie wydawczyni ukraińskiej, głównie współczesnej, literatury. Właśnie w listach A.-H. Horbacz odsłania się w pewnej mierze i charakter Zinowii Florianowny, i bogactwo jej wewnętrznego świata jako znaczącej Osobowości. A.-H. Horbacz pisze do swojej przyjaciółki, że to właśnie ona w znacznej mierze swoim intelektem, wiedzą, rozumieniem literatury ukierunkowała ją na przyszłość, nakreśliła dalszą drogę życiową i naukową. Między wierszami listów można przeczytać także obawy Anny-Halii o los przyjaciółki. Uderza duszewna i duchowa wola pani Zinowii, która, mimo wszystkich przeszkód i prawdziwych w tamtym czasie niebezpieczeństw, kontynuowała korespondencję, połączoną ciepłem, zrozumieniem, duchową bliskością dwóch natur. „…Nie mogę zapomnieć towarzyszki moich szkolnych lat… Właśnie brzmi włoska muzyka. Właśnie w południowej mentalności wszystkie te pieśni mają brzmienie bliskie rumuńskiemu. Mimowolnie przychodzi smutek, mimo tego, że życie mnie nauczyło. Dokładnie tak, jak Ty przed kilkoma laty pisałaś, — dom, to jak symfonia, kiedy jej słuchasz. I jak tylko ona się kończy, pojmujesz, że nie można całego swojego młodego życia wiązać tylko z domem… trzeba mieć wyższy, lepszy cel. Pamięć o Ojczyźnie Trzeba nosić w sercu jak klejnoty… Twój obraz przede mną, on taki żywy w moim sercu, dlatego mimowolnie znowu zmuszona jestem myśleć o Tobie” (str. 197). Czuć, że Anna-Halia Horbacz poniekąd przeżywała, że nie ułożyła się kariera naukowa Zinowii Florianowny. Śledziła jej pracę translatorską i martwiła się o jej los. Tutaj ciekawa jest postawa samej Zinowii Peniuk: doskonale zbadała rumuńskie gwary Zakarpacia, zebrała wielki materiał, którego wystarczyłoby nie na jedną dysertację, ale „rada”, by zamienić „rumuńskie” gwary na „mołdawskie”, nie pozwoliła jej sumieniu uczonego-badacza ustąpić na rzecz politycznej koniunktury, ta pryncypialność była nienaruszalna. Dlatego jej życiowym credo stało się pomaganie innym w osiąganiu naukowych i twórczych szczytów. W książce Tamara Sewerniuk przytacza niemało przykładów takiej bezinteresownej pomocy innym: wystarczy tylko powołać się na korespondencję z F. P. Pohrebennikiem (str. 184—190), któremu aktywnie pomagała odnajdywać materiały do jego prac naukowych, jak i do pracy jego żony (przeglądała i analizowała całe stosy czasopism, książek, wybierała niezbędne, tłumaczyła z języków niemieckiego czy rumuńskiego itd.). Z książki dowiedzieliśmy się o różnych talentach Z. F. Peniuk. W szczególności była poliglotką. W jej arsenale były języki ukraiński, rosyjski, łaciński, grecki, niemiecki, rumuński, włoski, francuski oraz polski. To właśnie ona zapoznawała ukraińskie dzieci z najlepszymi wzorcami literatury dziecięcej Europy, współpracując ze stołecznym wydawnictwem „Weselka”. Swoją drogą, te tłumaczenia są ciekawe i dzisiaj. Wystarczy tylko przypomnieć wspaniale oddaną historię chłopca Ionela („Z tornistrem i bez tornistra” Mircei Sântimbreanu), a historia „przygód Cwiashka” włoskich autorów Gabrieli Parki i Marcello Argilli w swoim czasie przyciągnęła uwagę wielu nie tylko młodych czytelników. Właśnie Z. F. Peniuk była bodaj jedyną osobą (przynajmniej od Kijowa do Czerniowiec), która czytała i rozszyfrowywała niemiecką gotykę i do której usług zwracali się i pisarze, i naukowcy. Pracując bezpośrednio nad tłumaczeniami tekstu gotyckiego, Zinowia Florianowna sama przejawiała charakter badacza, znawcy kultury, historii rodzinnego kraju, miasta (powiedzmy, tłumacząc materiały związane z zabytkiem kultury i architektury — Soborem Ormiańskim, którego autorem był słynny Josef Hlávka). W jej archiwum przechowują się tłumaczenia utworów poetów rumuńskich, różnych pod względem swoich politycznych orientacji, życiowych postaw, ale niezwykle utalentowanych: Zaharii Stancu, Victor Tulbure, Doina Sălăjan, George Coșbuc, Nicolae Tăutu, Vasile Alecsandri. Te tłumaczenia, przytoczone w książce-spowiedzi Tamary Sewerniuk, świadczą i o artystycznym smaku Zinowii Florianowny, i o bliskości ich myśli i nadziei. W tych tłumaczeniach (a zajmują one cały rozdział książki), jak dla mnie, bliższymi wewnętrznemu światu Z. F. Peniuk są poezje Doiny Sălăjan (str. 248). Według wspomnień współczesnych, Z. F. Peniuk miała swój „sentyment” do francuskich poetów-symbolistów Baudelaire’a, Mallarmégo (miniatury prozą Baudelaire’a w jej tłumaczeniu częściowo zostały opublikowane w gazecie „Bukowyna”). Jeszcze jeden fragment: autorka książki-spowiedzi przytacza przykład twórczej współpracy artystki Natalii Jarmolczuk, poetki Tamary Sewerniuk i tłumaczki jej poezji z ukraińskiego na niemiecki Zinowii Peniuk w pięknym oryginalnym wydaniu artystycznych pocztówek o rodzinnym mieście. Być może przyjdzie czas i wszystkie jej tłumaczenia zostaną opublikowane jako hołd dla Bukowinianki, która naprawdę była człowiekiem utalentowanym, prawdziwym patriotą rodzinnego kraju: i wtedy, w dalekim 1940 roku, kiedy mogła wyjechać z Bukowiny do Niemiec czy Austrii, ale została na rodzinnej ziemi, i wtedy, kiedy zapoznawała Bukowińczyków, a z czasem i całą Ukrainę, z pochodzącymi z Bukowiny ludźmi, którzy rozsławili rodzinny kraj. Dzięki niestrudzonej pracy tłumacza z włoskiego, rumuńskiego, niemieckiego ukraińska społeczność usłyszała imiona wielu ludzi, pochodzących z Bukowiny, którzy stali się znani jako przedstawiciele Niemiec, Rumunii, Austrii i innych krajów. Tamara Sewerniuk napisała książkę — swoistą spowiedź swojej wdzięczności, szacunku… Napisała ją językiem serca: „Siedzę przy stole na balkonie. Na ścianach obrazy — świadkowie Twojego życia. Wokół — książki, rękopisy Twoich nieopublikowanych tłumaczeń, które chciałyby ujrzeć świat….Tych, skąd płynie muzyka. Piszę, nie, nie piszę — rozmawiam z czasem, gdzie jesteśmy razem, gdzie dojrzałe moje życie dopiero się zaczyna, gdzie pod Twoimi rękami stosiki białych arkuszy szeleszczą o czymś swoim, tajemnym, i czeka ich posłuszeństwa Twoja stara maszyna do pisania… Otwieram okno. Odurzająco pachną białe róże i ulubiony Twój jaśmin. Za ruchem mojego pióra śledzą Twoje 90 lat. Wasze — 90, droga Zinowio Florianowno…” (str. 56). Każde słowo przesiąknięte jest czułością, miłością, szacunkiem i niezmierną wdzięcznością dla „Człowieka przez Wielkie C”. I Zinowia Florianowna też była wdzięczna Losowi, który przyprowadził do jej domu Tamarę. Autorka przytacza list, który był adresowany do koleżanki Hanny Łopuszanskiej-Buczko: „W zeszłym tygodniu, a nawet więcej: 15.VII wpadła mi do domu Tamara. Dla mnie to było tak niespodziewanie, że zamiast cieszyć się, albo jakoś po ludzku przywitać ją, powiedziałam: „No, wiesz!” Długo rozmawiałyśmy o różnym, mało — długo: nas gwiazdy zastały przy rozmowie… Było ciekawie, przyjemnie, nie spostrzegłam się, kiedy księżyc zniknął, a księżycowa błękit przechodziła w nadporanną szarość. Nastał dzień… Potem minął cały dzień z wierszami, z nokturnami Chopina, z czytaniem urywków z „Griega” Orzechowskiej, z czytaniem Ołesia oraz Paustowskiego… Słowem, to była dziwna i czarująca bajka, która zmusiła zapomnieć o wszystkich i o wszystkim” (str. 55). Urywek z listu świadczy, że dając, Z. F. Peniuk i sama stała się bogatsza, ciesząc się sukcesami i duchowym wzrostem bliskich duchem ludzi. Być może właśnie te chwile były owymi szczęśliwymi momentami, które wewnętrznie chroniły ją przed niepowodzeniami i przykrościami — niezmiennymi towarzyszami jej życia, o których mało kto wiedział. I autorka książki-wspomnienia pisze o tym „językiem serca”: „Przewracając lata, jak strony przeczytanych książek, smucę się, cierpię, płaczę z bezsilności, by zwrócić utracone, powtórzyć niepowtarzalne, zatrzymać niepowstrzymane…, ale dziękuję losowi i błogosławię życie — za ludzi, za spotkania i pożegnania, za odkrycia i smutek, za muzykę, na której dźwiękach wyrosło moje serce i powołała się ręka do pióra” (str. 51—52). Trudno pisać sercem… Ale właśnie takie pisanie jest właściwe jej twórczemu potencjałowi, o czym jasno świadczą wszystkie jej książki, a jest ich ponad trzy dziesiątki… I życie słowa trwa. Autorka otwiera okienko w świecie jej własnej artystycznej „pracowni”, szczerze dzieląc się z czytelnikiem sekretami narodzin swojej twórczości, zapraszając na te „ścieżki”, które przywiodły ją, w szczególności, i do kompozytorskiej rodziny… Czytelnik staje się świadkiem harmonijnego połączenia tak zwanego twórczego triumwiratu. To rozszyfrowane przez Zinowię Florianownę z kaset audio w języku niemieckim radioreportaże pisarza i dziennikarza Peltza von Felinau o ostatniej godzinie życia wielkich twórców świata muzyki… Właśnie na jednej z kartek tych transkrypcji pozostał i jej ostatni zapis: „Luty-marzec 2002 (przepisany z kasety audio) „Gdyby ktoś przetłumaczył, bo ja już nie mogę. 23.V.2002” (str. 49). Pomogła wypełnić ten swoisty testament-prośbę znana w regionie i poza jego granicami archiwistka Maria Dmytriwna Nykirsa. Eseje zaś Tamary o muzyce i kompozytorach graniczą z pracą i Zinowii Florianowny, i Peltza von Felinau, co niemało zależało jeszcze od odwiedzin przez nią ojczystych ziem twórców muzycznych arcydzieł: Niemiec, Węgier, Rumunii, Austrii. Muzyka stała się nieodłączną częścią całego twórczego systemu poetki. W książce „Żeby pamięć usłyszała słowa” są poezje związane z imieniem Zinowii Florianowny Peniuk; wspomnienia jej licznych uczniów, którzy przeszli „szkołę” Uniwersytetu Czerniowieckiego, a potem stali się znanymi poetami, naukowcami, opinie jej kolegów. Właśnie we wspomnieniach ludzi, których szczęśliwy los zetknął z panią Zinowią, raz po raz wyłania się wielkość jej du- Od autora. Do odniesienia się do książki “Żeby pamięć usłyszała słowa” skłoniło mnie jedno zdanie z cytowanego tam listu Iryny Wilde (Daryny Makohon) do Zynowiji Florianivny Peniuk. W liście pisarka zapraszała przyjaciółkę do odwiedzenia Lwowa i wzięcia udziału w kameralnym wieczorze literackim, gdzie jednym z gości była osoba, która żywiła (jak zauważa autorka książki) “jasny sentyment” do Z. F. Peniuk. Właśnie ten “jasny sentyment”, w którym niezwykle i nieoczekiwanie delikatnie odbiło się podejście autorki wydania do Człowieka, zmusił do uważniejszego i bardziej szczegółowego przeczytania książki, dostrzeżenia tego jasnego, niepojęcie ostrożnego, czułego, pełnego szacunku i w najwyższym stopniu taktownego stosunku nie po prostu do nietuzinkowej osobowości, a do “Człowieka przez duże C”, jak napisała w swojej dedykacji poetka Tamara Sewerniuk.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn