Strona · s. 13strona oryginału ↗
Trzy strofy w niemieckim zwierciadle Dmytro Pawłyczko. „Trzy strofy”. Wiersze w języku ukraińskim i niemieckim. Wydawnictwo Ukraińskiego Uniwersytetu Wolnego, Monachium. 2018. — 288 s. Przekład: Irena Kaczaniuk-Spiech i Josef Spiech.
Слово Просвіти, №30 за 2018 рік
Lesia STEPOWYCZKA, m. Dniepr
Z przedmowy dr. Leonida Rudnyckiego, profesora Uniwersytetu w Filadelfii oraz Monachijskiego Uniwersytetu Wolnego, niemiecki czytelnik może dowiedzieć się o skomplikowanej drodze życiowej Dmytra Pawłyczki w totalitarnej sowieckiej przestrzeni, o której z kolei opowiedziała tłumaczka w artykule „Utwór poetycki jako zwierciadło czasu”. Językowa dyskryminacja młodzieńca w polskiej szkole, kilkumiesięczna aktywna działalność w szeregach UPA, za którą chłopak musiał odbyć niemal całoroczny areszt, zakazany i wycofany z księgarń w 1958 roku tomik wierszy „Prawda woła” oraz inne fakty pełnego trudów życia poety, który nie złamał się po takim starcie, lecz osiągnął najwyższe szczyty w swojej dalszej działalności literackiej i społeczno-politycznej. A dalej idą na jednej rozkładówce — wiersz po ukraińsku i po niemiecku. Zanim podzielę się swoimi wrażeniami, zatrzymam się przy niektórych teoretycznych momentach skomplikowanego procesu przekładu. Przekład wymaga bodaj większego artyzmu i wprawy niż pisanie oryginalnych utworów poetyckich. To różne role. Poeta tworzy swobodnie, wsłuchując się we własne serce, nie rozliczając się przed nikim, a tłumacz dobrowolnie podejmuje ryzyko porównania, ciężką pracę odtwarzania, kiedy cały dzień można męczyć się z tekstem i nie osiągnąć należytego poziomu doskonałości, pozostać niezadowolonym z wykonanej pracy. I są ku temu obiektywne przyczyny. Im bardziej narodowy jest tekst, im bardziej wyrafinowany jego język, wzbogacony dialektyzmami i przyprawiony archaizmami, miłymi ukraińskiemu sercu, tym mniejsze szanse oryginału na bycie adekwatnie przetłumaczonym na inny język, na bycie w pełni przekazanym świadomości zagranicznego czytelnika. No powiedzcie, na jaki niemiecki dialekt przełożyć smakowitą połtawską gwarę czy batiarską lwowską gwarę — na szwabski czy saski? Na jaki dialekt języka niemieckiego każecie tłumaczyć poleską ukraińszczyznę? Na holsztyński, dolnofrankoński, północnosaski, czy może meklemburski? I to powiedzieć! Jeśli tłumacz prozy jest czarnym niewolnikiem autora, tłumacz w poezji, przy posiadaniu odpowiedniego talentu, staje się rywalem i współtwórcą. Wszak należy do niego, po przeczytaniu utworu, stworzenie go na nowo w innym języku, zachowując styl i artystyczny sposób pisania, znalezienie maksymalnie efektywnych środków językowych dla przekazania autorskiej intencji. Od odbioru i przekazania tekstu przez tłumacza, od tego, jak przez niego zostały przetransformowane realia, myśl, różnobarwne odcienie emocji, tony, półtony, uczucia, zależy, jak na wyjściu odbierze tekst czytelnik. Na tłumaczu spoczywa kolosalna odpowiedzialność, wszak jest on budowniczym mostka między dwoma literackimi światami. Jednak w odróżnieniu od utworu prozatorskiego, który ma swój rytm, w przekładzie poetyckim konieczne jest zachowanie rozmiaru strofy i rymu — królowej klasycznej poezji. I tłumacz musi wcisnąć oryginał w prokrustowe łoże rymu i rozmiaru obcego języka. I na tej drodze powstają straty. Sztuka tłumacza polega na tym, by sprowadzić te straty do minimum. Transformacja poezji takiego poety jak Dmytro Pawłyczko to wielkie wyzwanie dla tłumacza. Biorąc się za przekład tak wysokiej poezji, tłumacz powinien być wystarczająco kulturowo kompetentny, posiadać wiedzę o tropice obu języków i głębokie zrozumienie dwóch kultur. Przyznam, uderzyły mnie od razu dwie błyskawice: oryginał najwyższej próby i przekład. Płakałam z zachwytu nad wierszami-arcydziełami „Lasy”, „Centaur”, „Malwa”, „Pszczoła”, „Spadające anioły”, „Jeszcze długo będzie tak”. Malwa, którą poeta spotkał w Egipcie i nazwał „rodziną”, w przekładzie stała się „siostrą”, co też jest sympatyczne i wzruszające. „Chudoliijiwka”, „Na obczyźnie”, „Kijów”, „Język”, „Orda”, „Wykreślone wersy”, „Kochać wroga”, „Ukraina”, „Sandormoch”, „Pora”, „Krew” i inne. Ich artystyczne przekłady na niemiecki są bez wątpienia kongenialne. I takich w tej niemieckiej książce jest większość. I ta większość, w której zachowano ducha i literę oryginału, zachwyca, zwłaszcza gdy wie się, jak skomplikowanym gatunkiem jest przekład artystyczny. Zatem tłumaczom, pani Irenie Kaczaniuk-Spiech i Josefowi Spiechowi, respekt za filigranową pracę. Jednak w dialogu-bitwie dwóch językowych żywiołów istnieje taki kamień obrazy jak przekład poszczególnych realiów, jeśli chcecie — terminów, nazw zjawisk, które w obcej kulturze nie istnieją. Są nimi nasycone narodowe poezje naszego wielkiego Mistrza. Tłumacze umieścili na końcu książki glosariusz, słownik do tekstu, który wyjaśnia mało znane lub przestarzałe słowa, swego rodzaju listę pojęć w specyficznej dziedzinie wiedzy wraz z ich definicjami. Tutaj znajdujemy wyjaśnienia takich realiów jak Bajkowe, Bohdan, Borowycia, Kobziarz, Patriarcha, Sandormoch, Subotiw, czekista, UPA, Testament, car itd. Oto niektóre przykłady: „Chołodnyj Jar — miejsce pod Czehryniem w gęstych lasach, gdzie ludność chowała się przed napadami. Arena partyzanckich walk”. „Mazepynka” po niemiecku brzmi jak „Czapka Mazepy”. „Trembita — alpejski róg”. A teraz o niektórych nieuniknionych i unikniętych stratach przekładu. Przytoczę przykłady bez komentarzy, przyznam jedynie, że nie udało mi się na długo pozostać spokojną w masce czytającej Niemki, ukraińska natura wzięła górę i gdzieniegdzie opłakiwała straty, jakich doznały teksty oryginału. Tak, w wierszu „Na cmentarzu” autor pisze:
Leżą na Bajkowym chochły nomenklaturowe Pod wyblakłym złotem zrusyfikowanych imion.
W przekładzie „chochły nomenklaturowe” brzmią jak Führungskader — „kadry kierownicze”. W wierszu „Lasy” poeta opłakuje zaśmiecone lasy, nazywa je „dobrymi Ukraińcami”, które kiedyś „grzmiały bronią, nie szły na wyręby”, a teraz:
„Tutaj ogniska rozpalają mankurci, jak ordyńcy, tutaj obżerają się zmoskwicone miasta”.
W przekładzie czytamy:
Gedankenlose Menschen zünden bei euch Feuer, Russifizierter Mob verpestet euren Grund.
czyli:
„Bezmyślni ludzie rozpalają przy was ogniska, Zrusyfikowana hołota zanieczyszcza wasz grunt”.
W wierszu „Bracia” autor pisze:
Posłuchajcie i brwi nie marszczcie: Te pokraki, te sługusy, Te janczary, te mankurty — Nie przybysze, a bracia moi.
Po niemiecku tak: Hört her, ich möchte euch bekunden, daß diese Schurken, schwach im Hirn, Betrüger, Gauner und Halunken Nicht Fremde — meine Brüder sind.
Posłuchajcie, ja chcę wam powiedzieć, Że ci złodzieje, niepełnosprytni, Kłamcy, oszuści i niegodziwcy, Nie obcy — to moi bracia.
W ten sposób cała leksykalna paleta ukraińskiej piątej kolumny — chochły, janczary, pokraki, mankurty, która od wieków hamuje nasz społeczny postęp i która wywołuje sprawiedliwy gniew Dmytra Pawłyczki, nie została włączona do glosariusza, a oddana neutralnym „bezmyślni ludzie”, „niepełnosprytni” itd. Nawiasem mówiąc, słowo „mankurt” ma pochodzenie turkijskie i, jak pokazuje Wikipedia, oznacza „człowieka z zatartą pamięcią historyczną”. Na Ukrainie słowo nabrało szerszego znaczenia i oznacza człowieka bez etnicznej (narodowej) kultury oraz narodowej pamięci historycznej, bez religii i etyki, bez kulturowo-cywilizacyjnej samoidentyfikacji. Lecz największy mój żal za roślinnością Wołynia i za „kurennymi, sotnikami i strzelcami” z wiersza „Dzikie grusze”. Przytaczam tekst oryginału w całości:
Dzikie grusze w lasach na Wołyniu Wiosną szaleńczo kwitną. Tam roje złotoskrzydłe pszczele Miodunę biorą i huczą.
A doliną sasanki i ciemierniki, I leszczyna, i grabina gęsta; I pagórek przy każdej gruszy Jakby prosi modlitwy i krzyża...
Tam leżą kureni w korzeniach, Tam strzelcy i sotnicy leżą. Na wołyńskiej mojej Ukrainie Dzikie grusze jak świece płoną. Niemiecki tekst brzmi tak: Wilde Birnen im Wald von Wolhynien Tragen üppige Blüten im Lenz. Darauf fliegen in Schwärmen die Bienen, Suchen summend nach Nektar im März. Hasel, Krokusse, Buchen am Waldsaum, Anemonen vom Windhauch umweht Kleine Hügel an fast jedem Birnbaum, So als wünschen sie Kreuz und Gebet. Zwischen Wurzeln im Waldboden liegen Die Soldaten, sie fielen im Kampf. Und so leuchten in meinen Wolhynien Wilde Birnen, wie Kerzen am Grab. Co oznacza: Dzikie grusze w lasach na Wołyniu Bujnie rozkwitają wiosną. Nad nimi latają rojami pszczoły W poszukiwaniu nektaru w marcu. Leszczyna, krokusy, buki na skraju lasu, Anemony, owiane powiewem lasu. Małe pagórki prawie pod każdą gruszą, Jakby prosiły o modlitwę i krzyż. Między korzeniami leżą w leśnej glebie Żołnierze, którzy polegli w boju. Tak świecą na moim Wołyniu Dzikie grusze, niczym świece na mogiłach. Na końcu książki tłumaczka składa podziękowania trzem osobom. I to również kwestia kultury wydania: 1) podziękowania dla Dmytra Pawłyczki za „wspaniałe, głębokie poezje, których tłumaczenie było pasjonującym zadaniem”, 2) podziękowania dla Leonida Rudnyckiego, „wybitnego znawcy literatury europejskiej, germanisty i znawcy zarówno literatury niemieckiej, jak i ukraińskiej” za jego „spontaniczną zgodę na napisanie przedmowy do książki”. 3) Podziękowania dla Josefa Spiecha, syna, który będąc zawodowym technikiem, jest „przyjacielem literatury” i ma subtelne wyczucie stylu. Dziękuje za współpracę, która była pełna cennych dyskusji, dzięki którym udało się przybliżyć niemieckiemu czytelnikowi „świat myśli” poety. Na ostatniej stronie książki podano biografie prof. Rudnyckiego oraz tłumaczki Iryny Kaczaniuk. Cieszmy się zatem nowością literacką, która stała się wydarzeniem artystycznym. Podziękujmy wszystkim, którzy pracowali nad tym wydaniem. I powitajmy niemieckiego czytelnika, który będzie mógł zanurzyć się w naelektryzowaną pasją atmosferę poezji wybitnego ukraińskiego liryka, delikatnego i paradoksalnego, gniewnego protestanta, niestrudzonego bojownika, zdobywcy prawdy, Poety-filozofa, równego Goethemu. Właściwie naszego ukraińskiego Goethego, który zbliża się do swojego 90-lecia, przewyższając już wiekiem niemieckiego geniusza. „Każde tłumaczenie kuleje” — ta teza stała się już aksjomatem. Dotyczy to zwłaszcza utworów poetyckich najwyższej jakości artystycznej. Trzymam w rękach elegancką książkę — czarny kwadrat, na tle którego ascetyczne przedstawienie białego gęsiego pióra, umoczonego w czerwieni. Czerwonym też nazwisko autora. Białym — „Trzy strofy”. Asocjacja: „czerwone — to miłość…” Wiersze napisane krwią serca. Książka od razu uderza energetyczną treścią i wykwintnym designem. To artystyczne arcydzieło, w którym połączyły się poezja najwyższej próby, mistrzowski przekład i wysoka kultura edytorska. Książkę, jako germanistce, przesłała mi pocztą redaktor naczelna tygodnika „Słowo Proświty” Lubow Hołota z propozycją napisania recenzji nowości literackiej, która jest niemieckim zwierciadłem zbioru Dmytra Pawłyczki „Trzy strofy” (Kijów: Osnowy, 2007). Wyobraziłam sobie, że będę musiała na pewien czas abstrahować od swojej ukraińskiej istoty, zmienić się w niemiecką czytelniczkę i spróbować ocenić wiersze jej oczami. Wydało mi się to ciekawą przygodą. Tym bardziej, że jestem dawną i szczerą wielbicielką twórczości Dmytra Wasylowycza, nie raz obdarowywaliśmy się książkami z dedykacjami. I zgodziłam się.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
