Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

«Święta studzienka» w Słobódce-Szelechowskiej

Слово Просвіти, №30 за 2018 рік

Wieś Słobódka-Szelechowska w rejonie derażniańskim w obwodzie chmielnickim posiada dwa obiekty, które przyciągają wielu ludzi: literacko-pamięciowe muzeum Anny Achmatowej oraz „Świętą studzienkę”. Wasyl HORBATIUK. Maria Iwaniwna Skorbatiuk, obecnie nieżyjąca już, była kierowniczka literacko-pamięciowego muzeum Anny Achmatowej w Słobódce-Szelechowskiej, zapisała legendę, że kiedyś w święto proroka Eliasza (2 sierpnia) nad wsią szalała straszna burza. I nagle ludzie zobaczyli ognisty rydwan, na którym jechał prorok Eliasz. Przejeżdżając nad łąką, rzucił swój płaszcz i w tym miejscu pojawiło się źródło z uzdrawiającą wodą. I zaczęli ludzie nabierać cudotwórczą wodę i leczyć się nią — uzdrawia ona rany, poprawia wzrok. Inna legenda została zapisana przez M. I. Skorbatiuk od Oksany Illiwny Honczaruk. Opowiada ona, że w polu, za wsią, mieszkał obszarnik. Na jego podwórzu była zwykła kopanka, z której pańscy parobkowie poili konie i krowy. A po wsi chodził człowiek, którego ciało było pokryte ranami. W przeddzień święta proroka Eliasza przyśnił mu się sen: prorok Eliasz przyszedł do niego i powiedział, żeby przed wschodem słońca przemył rany wodą z kopanki, a rany znikną z jego ciała. A on ma chodzić po wsiach i opowiadać ludziom o cudotwórczej mocy wody. Ludziom zaś nakazano 2 sierpnia święcić tę wodę i leczyć się nią. Człowiek z trudem przedostał się do kopanki, bo parobkowie nie wpuszczali tam nikogo, obmył się wodą i rany rzeczywiście się zagoiły. Zaczął chodzić od wsi do wsi i opowiadać ludziom o uzdrawiającej wodzie Świętego źródła. Parobkowie opowiedzieli obszarnikowi o cudotwórczej mocy wody, jednak ten tylko się śmiał. Kazał wrzucić do wody swojego psa, który oślepł ze starości. Jeśli pies przejrzy, obszarnik pozwoli ludziom chodzić i jeździć przez jego pola do źródła i nabierać wodę do leczenia. Pies nie przejrzał, ale obszarnik oślepł. Wtedy jego żona zrobiła przy studzience ocembrowanie i pozwoliła ludziom brać wodę. Jeszcze jedną legendę opowiedziała Marii Iwaniwnie Olga Petriwna Mahylnyćka. Mowa w niej o tym, że w święto proroka Eliasza przyszła po wodę do studzienki w polu dziewczyna z Szelechowa. Jej nogi do kolan były w ranach. Przy studzience siedział starszy siwy dziadziuś. Dziewczyna przestraszyła się i zaczęła uciekać. Dziadziuś spokojnie przemówił: „Nie bój się, dziewczyno! Podejdź do źródła, nabierz wody i polej rany na nogach”. Dziewczyna tak zrobiła i rany się zagoiły. Zaczęła opowiadać ludziom o cudotwórczym źródle. I poszła sława po świecie o uzdrawiającej wodzie Świętej studzienki. Ludzie szli i jechali do Świętej studzienki, nabierali wody i leczyli się nią. Kiedy działkę ziemi ze źródłem kupił kościół, przy Świętej studzience zbudowano kapliczkę, a nad studzienką wzniesiono pozłacaną kopułę. W Państwowym Archiwum Obwodu Chmielnickiego przechowywana jest sprawa „o zbadanie wody studni we wsi Słobódka-Szelechowska w powiecie latyczowskim, ogłoszonej przez chłopów za »uzdrawiającą«”. Prowadziła tę sprawę Podolska Konsystorz Duchowna od 5 sierpnia 1838 roku do 21 czerwca 1841 roku. I zaciekawia ona już od pierwszej strony. „Cyrylowi, Arcybiskupowi Podolskiemu i Bracławskiemu, kawalerowi orderów świętego Aleksandra Newskiego, świętego Włodzimierza 2-giej klasy, Wielkiego Krzyża Świętej Anny pierwszej klasy, najpokorniejszy raport Latyczowskiego Zarządu Duchownego…” [karta 1]. W „najpokorniejszym raporcie” mowa o tym, że Latyczowski Zarząd Duchowny wysłuchał raportu dziekana, księdza Józefa Strembickiego z 23 lipca i dołączonego do „takowego” wyjaśnienia od księdza wsi Szelechów Aleksandra Sinickiego, z których staje się wiadomym, że w jego parafii tej wiosny córkę chłopa Antona Melnyka, 11-letnią Aleksandrę, która chorowała przez długi czas, zaniesiono do Tatarskiej doliny na gruntach Słobódki-Szelechowskiej do studzienki, gdzie, jak zapewnia jej ojciec i ludzie, „otrzymała uzdrowienie z cierpianej przez nią choroby”. Z tego powodu Anton Melnyk ogrodził studzienkę, zbudował kapliczkę i zakopał słup, wydłubał w nim swoistą czaszę i okował ją żelazem — dla zbierania pieniędzy. Przy tym oświadczył, że wszystko ma być oddane na korzyść kościoła. Dalej Latyczowski Zarząd Duchowny prosi arcybiskupa Cyryla o udzielenie zezwolenia na zbadanie tej sprawy, a mianowicie: zlecić najprzewielebniejszemu protoprezbiterowi Grzegorzowi Lewickiemu wraz z urzędnikiem ziemskim wyjazd na miejsce zdarzeń, wyjaśnienie szczegółów i zdanie relacji o wszystkim zarządowi. 8 sierpnia w Podolskiej Konsystorzy Duchownej wysłuchano rezolucji arcybiskupa Podolskiego i Bracławskiego Cyryla, w której, po wyłożeniu istoty sprawy, wydano rozporządzenie „niezwłocznie uczynić w tej sprawie prawne rozpatrzenie” zgodnie z rozkazem, przesłanym przez Świątobliwy Synod 2 lipca tego samego roku. W szczególności w jego paragrafie 51 mowa była o tym, że „jeśli otworzą się w jakiejkolwiek parafii zabobonne działania lub rozgłosy, wywołujące poruszenie umysłów, zwłaszcza z oznakami nieżyczliwego wymysłu lub korzyści majątkowych”, parafialny ksiądz ma niezwłocznie donieść swojemu dziekanowi, a ten eparchialnemu najprzewielebniejszemu. Paragraf 52 głosił, że „po takowym doniesieniu Najprzewielebniejszy niezwłocznie podejmuje należyte środki, a tymczasem, zważając na ważność owego, donosi Świątobliwemu Synodowi i odnosi się do naczelnika guberni dla rozporządzenia o policyjnym nadzorze dla zapobieżenia mogącym zaistnieć niepokojom”. Paragraf 53 zaznaczał, że „dochodzenia o przypadkach tego rodzaju należy prowadzić w sposób niejawny” [karta 3]. Dalej szedł rozkaz: o wydarzeniach w Słobódce-Szelechowskiej w imieniu jego wysokoprzewielebności arcybiskupa powiadomić Podolskiego gubernatora cywilnego i prosić „nakazać komu należy zniszczyć niezwłocznie zbudowane obok opisanej studni słup i kapliczkę oraz zabronić czynić do tej studni zbiegowisko ludu, a zebrane pieniądze i rzeczy wnieść do parafialnej cerkwi wsi Szelechów, o przyczynie zaś takowego zbiegowiska do tej studni ludu uczynić w sposób niejawny przy Duchownym Deputacie zaświadczenia i co po tym się otworzy, powiadomić o tym Latyczowski Zarząd Duchowny dać znać ukazem. Lecz wpierw przedłożyć protokołem Jego Wysokoprzewielebności” [karta 3, odwrocie]. 12 sierpnia raport o wydarzeniach oraz prośba „nakazać komu należy” działania wobec budowli przy studzience zostały wysłane do Podolskiego gubernatora cywilnego, „rzeczywistego radcy stanu i kawalera” Grzegorza Siergiejewicza Łoszkariowa [karta 2]. 7 września z kancelarii gubernatora do arcybiskupa Cyryla wpłynął list nr 1754 o tym, że „tajne dochodzenie” zlecono przeprowadzić letyczowskiemu komisarzowi ziemskiemu i że „powodem do rozpowszechnienia pogłoski o cudownej mocy studni był ksiądz wsi Słobódka-Szelechowska Sinicki, który odważył się postawić przy studni krzyż” [ark. 4]. List ten opierał się na raporcie nr 174 „z zebranych tajnych informacji”, który jeszcze 30 sierpnia letyczowski komisarz powiatowy Kowalewski wysłał do podolskiego gubernatora cywilnego. W nim komisarz szczegółowo opisał swoją pracę dotyczącą historii ze studzienką. Ponadto 10 września został wysłany raport nr 179 „w uzupełnieniu” do poprzedniego. W związku z tymi wydarzeniami Letyczowski Zarząd Duchowny skierował do Szechowa delegata duchownego — protojereja Grzegorza Lewickiego w celu zbadania sprawy i pociągnięcia winnych do odpowiedzialności [ark. 5, odw.]. Tymczasem, najwyraźniej na rozkaz gubernatora cywilnego, dzięki działaniom komisarza stanowego Żabrońskiego studzienkę zasypano, pieniądze ze skarbonki wyjęto i przekazano księdzu wsi Szechowo i Słobódka-Szelechowska na potrzeby cerkwi [ark. 10, odw.]. Mimo podjętych zdecydowanych działań wobec studzienki, rozpoczęto dochodzenie w sprawie wszystkich wcześniejszych wydarzeń i wykrycie winnych. Zajmowała się tym komisja w składzie: protojerej Grzegorz Lewicki i komisarz ziemski Kowalewski. W szczególności Anton Iwanowicz Melnyk opowiedział im, że polecił swojemu kuzynowi, emerytowanemu podoficerowi Ilji Aleksiejewiczowi, starszej 16-letniej córce Jewdokii oraz chłopce ze Słobódki-Szelechowskiej, wdowie Dominice, zanieść chorą na paraliż córkę Aleksandrę do studzienki. Po obmyciu tam wodą Aleksandra poczuła ulgę. Do domu szła już o własnych siłach, choć przy wsparciu towarzyszących osób. Następnego dnia docierała już sama, opierając się na dwóch kijach. W ten sposób dzięki obmywaniom wyzdrowiała. W dowód wdzięczności dla mocy wody A. Melnyk wyczyścił zaniedbaną studzienkę, obił ją drewnem, zbudował zadaszenie z krzyżem na wierzchołku na kształt kapliczki, zakopał słup z pojemnikiem na zbieranie pieniędzy od tych ludzi, którzy również odczuli na sobie uzdrawiającą moc wody. W dniu Zesłania Ducha Świętego przy studzience trzej księża z okolicznych wsi w obecności licznego zgromadzenia mieszkańców okolicy poświęcili wzniesiony krzyż na wzgórzu przy drodze oraz wodę w studzience. Jednak po pewnym czasie Aleksandrze znów się pogorszyło. Teraz ksiądz Sinicki poradził A. Melnykowi, by znów zabrał ją do studzienki. Procedury powtórzono — i choroba ustąpiła również tym razem [Ark. 17, 18]. Przed komisją w składzie: protojerej Grzegorz Lewicki i komisarz ziemski Kowalewski, grupa chłopów z Szechowa złożyła „przysięgłe zobowiązanie”. To „zobowiązanie” zaczynało się tak: „Ja, niżej podpisany, obiecuję i przysięgam wszechmogącym Bogiem przed najświętszą Ewangelią i życiodajnym krzyżem w tym, że o co zapytany będę, zobowiązuję się zeznać szczerą prawdę, nieprawdę zaś w żadnym wypadku…” [ark. 36]. Zatem 5 września szlachcice Andrij Andrijowycz Korostowski (50 lat), Tomasz Josypowycz Jaworski (70), Kostiantyn Andrijowycz Dobrowolski (30), chłopi tej samej wsi Fyłymon Ilkowycz Nikołajczuk (70), Jakiw Fedkiw Kniaziuk (47), Pyłyp Wasylowycz Baran (50), Andrij Makarowycz Sawczuk (45), Pawło Semenowycz Antoniuk (45), Fedko Demkowycz Skorobohatiuk (50), Josyp Iwanowycz Sawczuk (50) oraz Iwan Iwanowycz Mahelnycki (40) „po złożeniu przysięgi byli pytani i zeznali…” [ark. 37] te same świadectwa, które były już znane z poprzednich przesłuchań. Komisja zobowiązała również właściciela zastawnego wsi Słobódka-Szelechowska Franca Antonijowycza Janczewskiego w razie „zgromadzenia ludu” oraz innych podejrzanych i niezwykłych zjawisk „donosić zgodnie z hierarchią”, czyli według przepisów [Ark. 41]. Ponadto komisja zabezpieczyła się na przyszłość pewnym zobowiązaniem, w którym pisano: „My, mieszkańcy wsi Szechowo, szlachcice Dmytro Antonow Jaworski, Josyf Mykołajew Kruszelnicki, Matwij Pawłow Łypski, Wojcech Iwanow Korostowski oraz tej samej wsi jednodworcy Ełisej Jakowlew Karasewycz, Mychajło Iwanow Mychalski, daliśmy niniejsze poręczenie komisji za chłopa wsi Szechowo A. I. Melnyka w tym, że na każde wezwanie władz dostarczymy go, Melnyka, tam, gdzie zostanie nakazane” [ark. 43]. Komisja przesłuchała również księdza wsi Litki Grzegorza Sawickiego oraz wsi Szyjińce Iwana Szczerbińskiego. 23 grudnia Letyczowski Zarząd Duchowny złożył raport Podolskiej Konsystorii Duchownej, w którym informował, że sprawa o wydarzeniach wokół studzienki okazała się niepełna w następujących kwestiach: „a) ksiądz Ołeksandr Sinicki nie przyniósł żadnego usprawiedliwienia w zarzucanej mu przez Antona Melnyka informacji o tym, że rzekomo sam ksiądz kazał Melnykowi wieźć chorą córkę do studzienki b) nie zażądano od ziemianina Kaweckiego wyjaśnień c) nie ma doniesienia księdza A. Sinickiego do ??? Melnyka nie przeprowadzono powszechnego przeszukania i nie zebrano zaświadczenia o jego zapisie w rewizji” [ark. 50 odw.]. Następnym i ostatnim dokumentem w sprawie jest taki sam raport Letyczowskiego Zarządu Duchownego do Podolskiej Konsystorii Duchownej z 21 lipca 1841 roku. Informowano w nim, że sprawa pozostała niepełna jedynie w tym, że nie przesłuchano ekonoma ziemianina Kaweckiego, Hlembickiego, a także nie opisano majątku Antona Melnyka. Zatem po długiej biurokratycznej zwłoce sprawę zamknięto bez formalnego ukarania kogokolwiek z uczestników badanych wydarzeń. W rzeczywistości jednak zarówno księża, jak i parafianie kilku wsi doznali wstrząsów psychicznych i moralnych. Największym z nich było zniszczenie studzienki i wszystkich budowli wokół niej. Wyższa władza kościelna pokazała nie tylko swoją skostniałość, ale i żandarmską istotę w systemie państwowym Rosyjskiego Imperium Carskiego. Ta jej istota pozostaje niezmienna do dziś, co widzimy z działań współczesnej tak zwanej ukraińskiej prawosławnej konfesji Patriarchatu Moskiewskiego na terytorium naszego kraju. Jeśli chodzi o dalszą historię studzienki na polach Słobódki-Szelechowskiej, to możemy domyślać się, że po pewnym czasie od opisanych wydarzeń znów wybiła ona na powierzchnię ziemi i odnowiła sławę uzdrawiającej w oczach miejscowej ludności i wiejskich księży. Jednak i bliżej naszych czasów na jej los przypadły nowe ciężkie próby. Za czasów władzy radzieckiej „Świętą studzienkę” na rozkaz nowych imperialnych ideologów zamknięto, zasypano gałęziami, ziemią. Ale woda jest nieśmiertelna. Z czasem przebiła się niżej, w brzegu. Tutaj mieszkańcy Słobódki-Szelechowskiej Pyłyp Iwanowycz Łobotras i Stepan Semenowycz Jawtuhiwski wykopali studzienkę i ludzie znów poszli do cudownego źródła. Wykorzystane źródło: Państwowe Archiwum Obwodu Chmielnickiego — F — 315. — Op. 1. — Jedn. przechowywania 6400.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn