Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 9strona oryginału ↗

Nas poznała Ciotka

Слово Просвіти, №30 за 2021 рік

„Cienie w lustrze” (2018), „Z pamięci lustra” (2019) i „Z lustra o zmierzchu” (2020). Mychajło wiedział o popularności swoich „Luster” i bardzo się z tego cieszył. Sam swoje wspomnienia określał jako „prozę wspomnieniową”. Często wymyślał „gatunki”, które potem podchwytywali inni pisarze. Na przykład gatunek „Marii Baszkircewej” określono jako powieść-esej. Potem tych powieści-esejów pojawiło się wiele… Piąty „lustrzany” tom miał ujrzeć światło dzienne w 2021 roku, ale już nie ujrzał. Są cztery napisane przez Mychajła rozdziały do niego. Mam nadzieję, że Bóg da mi siłę, by wydać ten tom. Znajdą się w nim również wspomnienia przyjaciół i kolegów o Mychajle Słaboszpyckim oraz jego wywiady z ostatnich 20 lat. Dzięki Bogu, zachowały się. Swoje „Lustra” Mychajło napisał ręcznie. Lekarze z powodu problemów z sercem zabronili mu samodzielnie pisać na maszynie. Byłam przekonana, że wszystkie rękopisy się zachowały. Po śmierci Mychajła zwracali się do mnie pracownicy muzeów z prośbą o przekazanie rękopisów męża. Ale, jak się okazało, po przeczytaniu tekstu i porównaniu go z rękopisem, Mychajło rwał na kawałki to, co napisał, i wyrzucał. Dlatego rękopisów praktycznie nie pozostało… Wiele słyszałam od Mychajła w publicznych wystąpieniach o jego dziennikach literackich, które rzekomo prowadził i prowadzi i z których korzysta, pisząc swoje „Lustra”. Przygotowując materiały do piątego tomu i przeglądając archiwum, zrozumiałam, że żadnych dzienników literackich Mychajło nie prowadził. Ich nie ma. Po prostu Mychajło miał kolosalną pamięć. Nie wiem, czy ktoś jeszcze ma taką pamięć. Pamiętał wszystko: szczegóły, imiona, sytuacje, fabuły, nazwiska, nawet jaka pogoda była tego czy innego dnia… Kiedy czytasz jego wspomnienia, masz wrażenie, jakby to wydarzyło się wczoraj i wszystko jest jeszcze świeże w pamięci. Ale jest bardzo dużo notatników, w których Mychajło zapisywał nowo stworzone przez siebie słowa, potem te słowa „osiedlał” w swoich utworach. Kiedy językoznawcy mówili Mychajle o jego neologizmach, słowotwórstwie, szczerze cieszył się, że to zauważono i doceniono. Być może opublikuję te notatniki, ponieważ jest to niezwykle interesujące. Nie wiem, czy ktoś ze współczesnych pisarzy tworzy dzisiaj nowe słowa, czy u nas dzisiaj nowe słowa przychodzą tylko z języka angielskiego. Jeszcze Mychajło miał jedną słabość. Jeśli widział utalentowaną osobę, robił wszystko, aby ją wesprzeć. Tutaj mogę wymienić dziesiątki nazwisk autorów, którym Mychajło pomagał, których wydawał, którym załatwiał publikacje, o których sam pisał. Często mawiał: „Wdzięczność – najważniejsza ludzka cecha. Może najważniejsza…”. Wygląda na to, że nie wszyscy, którym pomagał, mają tę cechę. Ale to już na ich sumieniu. Ukraina straciła wybitnego pisarza, a ja – wspaniałego męża, doradcę, niezawodne oparcie, wiernego przyjaciela, bratnią duszę, obrońcę… Te ostatnie pięć miesięcy onkologii, określonej jako „czwarte stadium”, przeszedł godnie, jako bardzo silny i mężny człowiek. Nie skarżył się, nie jęczał, nie wył z bólu. Wszystko znosił. Pokłute strzykawką ciało (kupiłam kilka pudełek dziecięcych strzykawek z cienkimi igłami!) uspokajało się tylko na parę godzin, a potem ból szarpał znowu. Aż przyszła alergia i leki przestały uśmierzać ból. Wtedy zaczęło się hospicjum. W hospicjum Mychajło przebywał tylko pięć dni… Wiaczesław RAGOJSZA, doktor nauk filologicznych, profesor, laureat Międzynarodowej Nagrody Literackiej im. Iwana Franki i nagrody im. Dmytra Nytczenki. Całkiem niedawno, a mianowicie 13 lipca tego roku, znów miło myślałem o Mychajle Fedotowyczu Słaboszpyckim. I gdzie byście myśleli? W białoruskim miasteczku Ostryna na Grodzieńszczyźnie, gdzie równo 145 lat temu dorastała duchowa siostra Łesi Ukrainki – wybitna białoruska poetka Ałaiza Paszkiewicz, która pod pseudonimem Ciotka stała się klasykiem literatury białoruskiej. I w Ostryńskiej Szkole Średniej im. Ciotki w muzeum poetki, i w bibliotece rejonowej jej imienia w Szczuczynie prezentowano „cieplutką” (właśnie ujrzała światło dzienne w mińskim holdingu wydawniczym „Zwiada”) dwujęzyczną (w językach ukraińskim i białoruskim) książkę „Skrzydlaci rodzimym słowem: Łarysa Kosacz-Kwiatkowska (Łesia Ukrainka) i Ałaiza Paszkiewicz (Ciotka)”. Książkę postarali się przygotować i w jubileuszowym nie tylko dla Ciotki, ale i dla Łesi Ukrainki roku wydać Ambasada Ukrainy na Białorusi w osobie jej Pierwszego Sekretarza Iwana Baszniaka oraz Szczuczyński Rejonowy Komitet Wykonawczy w osobie zastępcy Przewodniczącego Rejonowego Komitetu Wykonawczego Aleny Pasiuty. Mieli też pomocników – literaturoznawców z Mińska i Łucka, redaktorów, wydawców, drukarzy i darczyńców-sponsorów. Nawiasem mówiąc, i w Szczuczynie, i w Ostrynie jeszcze w lutym br. odbyły się uroczyste obchody ku czci Łesi Ukrainki w związku ze 150-leciem jej nieśmiertelności… Ale dlaczego właśnie na Grodzieńszczyźnie tak jasno przypomniała mi się postać Mychajła Słaboszpyckiego? Bo właśnie z nim poznaliśmy się w przededniu 100-letniego jubileuszu Ciotki. Poznaliśmy się niespodziewanie we Lwowie, w mieszkaniu Romana Łubkiwskiego. Była druga połowa 1975 roku. Roman, jak zawsze w pośpiechu, przygotowywał na jubileusz zamówioną przez wydawnictwo książkę Ciotki w języku ukraińskim „Wybrane”. Książkę trzeba było pilnie oddawać do składu. A tu brakowało niektórych potrzebnych materiałów. Wtedy nie było obecnych środków łączności, ani internetu, ani telefonu komórkowego, żeby je pilnie przesłać. Za to z Mińska do Lwowa codziennie jeździły pociągi, regularnie latały samoloty. Wziąwszy potrzebne wydania drukowane i wypisy z archiwów, wyjechałem na spotkanie z Romanem. Wtedy też doszło do naszego przypadkowego (a może i nie?) błogosławionego spotkania-zapoznania z Mychajłem. Przedstawiając nas, Roman powiedział z humorem: – To zięć Ukrainy Ragojsza Wiaczesław. Mąż Tetiany Kobrzyckiej. – A my z nim i z Kobrzycką dawno znamy się korespondencyjnie przez publikacje – odpowiedział Mychajło, mocno ściskając rękę. I od razu wspomniał poszczególne moje publikacje w ukraińskiej, a nawet białoruskiej prasie. A o Tetianie Wiaczesławownie wypowiedział się bardziej konkretnie. Wspomniał jej recenzję w „Żowtni” (1974, nr 2) „Kraj pod białymi skrzydłami” – na powieść-esej Uładzimira Karatkiewicza „Ziemia pod białymi skrzydłami (Moja Białoruś)”, wydaną w Kijowie w 1972 roku. Zaznaczył, że to, jego zdaniem, jedna z najlepszych recenzji minionego roku. Żeby nie przeszkadzać Romanowi „tworzyć”, opuściliśmy jego mieszkanie, a sami jeszcze przeszliśmy się lwowskimi uliczkami, posiedzieliśmy na ławeczce w skwerze obok Lwowskiego Uniwersytetu Państwowego im. I. Franki, wymieniliśmy się informacjami o nowościach literatury ukraińskiej i białoruskiej. Mychajło, zwłaszcza gdy dowiedział się o naszej przyjaźni z Karatkiewiczem, dużo wypytywał o niego. Z twórczością, a nawet z nim samym, jak zrozumiałem, był zaznajomiony, o czym świadczyły później jego oryginalne badania twórczości pisarza, ciekawe wspomnienia o nim. Żegnając się, Mychajło powiedział, starając się wymawiać po białorusku: – Nie zapominajmy: nas poznała Ciotka. Do nowych spotkań! Później z Mychajłem spotykaliśmy się kilka razy: i we Lwowie (na jubileuszu Iwana Franki), i w Kijowie (w Narodowym Związku Pisarzy Ukrainy, na wieczorach), i nawet w Moskwie (na różnych spotkaniach w Związku Pisarzy ZSRR). Nie powiem, że były to spotkania długie, „toastowe”, czasem po prostu: „Dzień dobry!” „Cześć!”. Ale zawsze przyjemne, przyjacielskie. Prawda, jedno możliwe spotkanie, niestety, nie doszło do skutku. Mychajło Słaboszpycki jako oficjalny przedstawiciel NZPU jeździł do Mińska na plenum Związku Pisarzy Białorusi. My wraz z Tetianą Wiaczesławowną nie wiedzieliśmy o tym i z powodów rodzinnych wyjechaliśmy z dziećmi do moich rodziców do Rakowa. Później, kiedy dowiedzieliśmy się od Korotkewycza o wizycie Mychajła w jego mieszkaniu (a my z Uładzimirem Siamionawiczem nie tylko przyjaźniliśmy się rodzinami, ale i mieszkaliśmy w tym samym domu), bardzo żałowaliśmy. Niewątpliwie Mychajło z Korotkewyczem nie mogliby ominąć i naszego mieszkania… Zapamiętał się też taki przypadek. Gdzieś w połowie lat 90. XX wieku przyjechaliśmy z Tetianą do Kijowa. Szliśmy przez centrum miasta, gdzieś koło Złotych Wrót. I nagle z tłumu przechodniów wybiega mężczyzna, rzuca się do mnie, zaczynamy się obejmować. Od razu poznałem Mychajła, a Tetiana była zdziwiona, bo pierwszy raz widziała go na oczy, choć to imię w naszej rodzinie brzmiało niejednokrotnie. Właśnie na wydziale filologicznym naszego uniwersytetu otwarto oddział ukrainistyki, gdzie zaczęła wykładać kurs literatury ukraińskiej, przy czym w języku ukraińskim, a podręczników, literatury pięknej prawie nie było. Mychajło, dowiedziawszy się o tym, zabrał nas do kilku pobliskich wydawnictw, obładował książkami. Jeśli wziąć pod uwagę także wcześniej kupione przez nas wydania, do Mińska zawieźliśmy całą bibliotekę ukrainiki. Szczególnie bogate w spotkania z Mychajłem, osobiste i korespondencyjne, okazały się ostatnie trzy lata. Przyczyniły się do tego przede wszystkim dwie osoby: redaktor naczelny wydawnictwa „Znannia” Wołodymyr Pawłowycz Razumnyj oraz żona Mychajła, poetka „z bożej łaski” Switłana Anatolijiwna Koronenko. Wołodymyr Pawłowycz zamówił u Tetiany Kabrzyckiej nowy przekład (bez cenzorskich ingerencji w tekst autorski) powieści Wasyla Bykowa „Mertwym ne bolyt” (poprzedni, w oficjalnej redakcji, ukazał się w Kijowie jeszcze w 1990 r.). Wcześniej wydawnictwo wydało ponownie opowiadania białoruskiego klasyka „Znak biady” (przekład D. Pyłypczuka) i „Alpijśka bałada” (przekład H. Wihurśkiej). Przekład „Mertwym ne bolyt” z posłowiem tłumaczki wszedł do prestiżowej serii wydawniczej „Hołosy Jewropy”, gdzie dotychczas wydano utwory B. Prusa, H. Ibsena, Guy de Maupassanta, G. Hauptmanna i innych klasyków literatury europejskiej. Tę bykowską „trylogię” zaprezentowano na Międzynarodowych Targach Książki „Arsenał–2019”. Znakomitym moderatorem prezentacji był właśnie Mychajło Słaboszpycki. Nie tylko „udzielał głosu” występującym – a wśród nich byli nie tylko tłumaczka Tetiana Kabrzycka, główny „sprawca” wydania książek W. Bykowa Wołodymyr Razumnyj, pobratymiec białoruskiego pisarza Bohater Ukrainy Dmytro Pawłyczko i inni – ale i umiejętnie kierował rozmowę na właściwe tory, uzupełniał i doprecyzowywał powiedziane kwestie. Kiedy zaś wśród widzów zauważył znanego literaturoznawcę, doktora nauk filologicznych Wołodymyra Panczenkę, od razu zaprosił go do wystąpienia. Tym bardziej, że W. Panczenko (Mychajło o tym wiedział) pochodzi z tych stron Kirowohradszczyzny, gdzie rozgrywały się główne wydarzenia „Mertwym ne bolyt”, gdzie i dziś na nagrobnym obelisku (na szczęście, przypadkowo) widnieje także imię porucznika Wasyla Bykowa… W tym samym roku przekazaliśmy z Tetianą rodzinie Słaboszpyckiego białoruski ścienny kalendarz artystyczny na 2020 rok. Switłana Anatolijiwna zawiozła kalendarz do Fastowa swojej matce, Białorusince z Iwacewiczów, i zobaczyła, jak ta nostalgicznie zaczęła cicho czytać i gładzić na papierze nazwy miesięcy: Studzień… Sakawik… Krawik… Wydarzenie to zainspirowało Switłanę Koronenko do napisania wiersza znamiennego, proroczego, wiersza-arcydzieła „Zamowłannia na biłoruśku mowu”, swoistego zaklęcia przeciwko asymilacji. Wiersz wyznaczył tytuł całej jej nowej liryczno-patriotycznej książki. Książka ta staraniem Mychajła pilnie ujrzała światło dzienne w wydawnictwie „Jarosławiw Wał”, i już w lipcu wydanie prezentowano w muzeum Maksyma Rylskiego na 60-leciu sławnej poetki. Przez pandemię koronawirusa my z Tetianą, niestety, nie mogliśmy być obecni ani na jubileuszu, ani na prezentacji książki, choć byliśmy serdecznie zaproszeni na wydarzenia. Ja, oprócz wszystkiego, także jako tłumacz wiersza na język białoruski, jego popularyzator w środowisku Białorusinów… Żałujemy, że przez koronawirusa także Mychajło ze Switłaną do nas nie przyjechali, choć planowano ciekawe spotkania zarówno w Mińsku, jak i w naszym Rakowie. Tetiana napisała o Mychajle artykuł, przetłumaczyła jego poruszający esej o Wasylu Bykowie („Dziejasłoŭ”, 2020, nr 2). Biogram Mychajła Słaboszpyckiego autorstwa T. Kabrzyckiej wszedł do encyklopedii „Uładzimir Karatkiewicz” (2020). To, co przez ostatnie lata swojego życia Mychajło Słaboszpycki robił jako dyrektor wydawnictwa, organizator procesu literackiego, co tworzył jako pisarz, działo się i powstawało poprzez „nie mogę, ale trzeba”, niewiarygodne cierpienia, ból od nieubłaganej choroby wieku. Wiemy o tym, ponieważ dzięki mediom elektronicznym moja Tetiana Wiaczesławowna niemal codziennie (a przed śmiercią Mychajła – i codziennie) kontaktowała się ze Switłaną Anatolijiwną. Jak mogliśmy, wspieraliśmy ją. Niejednokrotnie wspominaliśmy relacje Łesi Ukrainki z mińszczaninem Serhijem Merżynskim. Do śmiertelnie chorego ukochanego, mimo wszystko, Łesia przyjeżdżała cztery razy, przez ostatnie dwa miesiące życia Serhija nieustannie czuwała przy jego łożu, w ciągu jednej bardzo napiętej nocy stworzyła dramat „Oderżyma” („Ja ji w taku nic pysała, pisla jakoji, pewne, budu dowho żyty, koły wże todi żywa ostałaś”). Wreszcie pochowała go, jak prosił: „Kwitoк, kwitoк, jak można biłsze kwitiw // I biłoho serpanku na obłyczczia…”. Switłana Koronenko mogłaby powtórzyć słowa Łesi Ukrainki: „Ja baczyla, jak ty chłyłyś dodowu, // Pryhniczenyj swojim ważkym chrestom”. I nie tylko widziała, ale i sama podnosiła, czyniła lżejszym ten krzyż. A co do twórczości, to, widocznie, dopiero w przyszłości literaturoznawcy określą, co i jak pisała przy łożu Mychajła, „koły wże todi żywa ostałaś”… Niech ziemią lekką będzie Tobie, Mychajle, rodzima ukraińska ziemio!

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn