Strona · s. 4strona oryginału ↗
Mychajło Słaboszpycki: beznadziejny altruista, czyli życie przez losy innych
Слово Просвіти, №30 за 2021 рік
Iryna FARION, doktor filologii, profesor „Miałem szczęście znać masę wybitnych ludzi”. M. S. Do jednej ze swoich bezcennych książek „Ukraińscy mecenasi” (2001) wziął epigraf angielskiego filozofa-moralisty i historyka Thomasa Carlyle’a: „Mam zamiar mówić o bohaterach, o tym, jak odnosili się do nich ludzie i jaką odgrywali rolę; o tym, co nazywam czczeniem bohaterów i tym, co heroiczne w ludzkich czynach” („Bohaterowie, czczenie bohaterów i to, co heroiczne w historii”) (2). Wśród tych bohaterów jest dziś już i On – Mychajło Słaboszpycki, obramowany Bożym darem i nieuchronnym wyrokiem śmierci (28 lipca 1946 – 30 maja 2021). Udoskonalił klasyfikację bohaterów Thomasa Carlyle’a, nazywając bohaterów-uczonych, bohaterów-działaczy kulturalnych, bohaterów-artystów, bohaterów-mecenasów, bohaterów-pedagogów… Mychajło Słaboszpycki jest dla mnie bohaterem-pustelnikiem, bohaterem-intelektualistą i bohaterem-filantropem…. O mnóstwie ukraińskich bohaterów (i niebohaterów także) pisał obnażonym ukraińskim nerwem, aby odkryć dla Ukraińców prawdziwą i ratującą siłę oraz estetykę bytu narodu i rozkwitu państwa narodowego – państwa w Słowie i Czynie: o ukraińskich mecenasach (praca pod tym samym tytułem), w szczególności o Petro Jacyku „Ukrainiec, który odmówił bycia biednym”; o ukraińskich artystach „Maria Baszkircewa”, „Nikifor Drowniak z Krynicy”, „Autoportret artysty w dojrzałości”; o ukraińskich pisarzach „Poeta z piekła” (o Todosiu Osmaczce), „Beniamin literackiej rodziny (Ołeksandr Włyźko”),
„Co zapisano w księdze życia. Mychajło Kociubynski i inni”, „Zbliżenie do istoty. Losy literackie” (o 35 pisarzach), „25 poetów ukraińskiej diaspory”, o wybitnych postaciach historycznych „Z głosu naszej Klio”; prace literaturoznawcze „Profile literackie”, „Roman Iwanyczuk”, „Wasyl Zemlak”; stworzył współczesną dokumentalistykę polityczną „Nie zgubiony ukraiński człowiek”, „Pejzaż dla Pomarańczowej rewolucji”, „Wielka wojna 2014”, „Gambit nadziei: konstatacje, materiały, wyzwania, nadzieje”… O tym ogromie jego pracy w centrum z bohaterami czytamy w „Zmierzchowym zwierciadle”: „Nie będziemy tu mówić o fałszywych bohaterach – tych, których stworzyły media, tych, którzy według kryteriów Carlyle’a nie urośli do skali prawdziwych bohaterów, a w naszej epoce informacyjnej stali się jedynie bezgranicznie nadmuchanym produktem informacyjnym. (W powieści amerykańskiego pisarza Ala Morgana „Wielka osoba” błyskotliwie pokazano, jak ręka Fortuny wyrywa z tłumu pierwszą lepszą dwunożną istotę i wyrzuca ją na szczyty establishmentu, wyznaczając ją na wykonawcę roli wielkiej osoby); w naszych czasach – a zwłaszcza na Ukrainie – jest to szczególnie popularne: nie być kimś, a wydawać się nim; rozszarpana informacyjnym szkwalem, a przez to powierzchowna i niekrytyczna w odbiorze wszystkiego publiczność uwierzy – pożądane łatwo uzurpuje synonimiczność rzeczywistego” (6, s. 5). A do tego cały kontynent książek dla dzieci, wśród których – „Sławko i Żarko”, „Chłopiec Wal”, „Jezioro Oldan”, „Papuga z jesiennej gałęzi”, „Pawłynka i ptasi brat”, „Ciekawa rybka”, „Bajki”, „Ryś, który mieszkał na drzewie” – ostatni dar dla dzieci z 2019 roku. I wieniec laurowy losu społecznika u przedwczesnego schyłku życia – wspomnieniowy czteroksiąg (ta literacko-historyczna kwadrologia o czasie i o ludziach, czyli to, czego nie przeczytacie w historii literatury) z metaforą-matrycą „zwierciadło”: „Przecieranie zwierciadła” (2017), „Cienie w zwierciadle” (2018), „Z pamięci zwierciadła” (2019), „Ze zmierzchowego zwierciadła” (2020). Pierwszą książkę pisał nie bez nakazu lekarza, jak sam wyznał na prezentacji we Lwowie w moim projekcie „Od książki do celu” (18 września 2019 roku), żeby nie umrzeć i zdążyć pokazać Ukraińcom ich samych – wielkich i małych, twórczych i wypalonych – w całej amalgamie uczuć i czynów. „Żadnej historii nie ma, są tylko biografie” – to jeden z epigrafów R. Emersona do jednej ze „zwierciadlanych książek” M. Słaboszpyckiego, który mentalnie personifikuje naszą historię literacką, zamieniając ją w nurt niezwykle ciekawego, iskrzącego i tragicznego życia narodowego: „…my – to nasze geny, to nasi rodzice, nasze wychowanie, nasi nauczyciele, to książki, które w porę przeczytaliśmy, to ludzie, którzy spotykali się nam w tamtym czasie, kiedy to było nader ważne, i my zdołaliśmy ich usłyszeć, a także te irracjonalne czynniki wpływu, o których nawet nie domyślamy się” (5, s. 5). Te jego książki – to kontynent wybitnych ukraińskich ludzi, daleko nie poznanych przez ukraińskie społeczeństwo. Indeksy opisanych i wspomnianych postaci po prostu oszałamiają koncentracją ukraińskich talentów, na każdego z których Słaboszpycki znalazł miejsce w swoim sercu i myślach: ich po prostu nie da się wyliczyć – to mnóstwo znakomitych ludzi naszej kultury, a zatem, naszego ukraińskiego losu. A jeszcze te książki krzyczą o podstawie ludzkiej cywilizacji: o pamięci narodowej, która, być może, jest tym wyryjem, gdzie nie spoczywają – a żyją dusze odeszłych, a teraz i pana Mychajła – wielkiego bohatera-społecznika naszej kultury. Naród bez znajomości historii – jest martwy, biologiczny zlepek w rzece czasu. Literatura narodu – to jego sposób metaforycznego pojmowania świata, to jego narodowe tablice, to filozofia narodowej egzystencji. On to WSZYSTKO i ponad to wypisał we wspomnieniach-zwierciadłach, które w rzeczywistości są osobistą historią naszej literatury, a zatem, duchowo-kulturalnego życia poprzez holograficzną optykę Słaboszpyckiego: „Ukraiński pisarz – drzewo, które wyrosło nie tam i nie tak. Ukraiński pisarz musi być rewolucjonistą, budzicielem, oświecicielem, nauczycielem, autorytetem moralnym i obok księdza w tym społeczeństwie stać, a potem być, może, pisarzem” (M. Doczyneć 1, s. 8). Zrywał maski, wypalał wady prawdziwym ironiczno-satyrycznym słowem i wyciągał ze żużla czasu perły dusz tych „niewielu” Ukraińców, którzy tworzą „wiele” (D. Doncow). Zwracał Ukraińcom imiona-markery, które miałyby uczynić ich wolnymi. On, zdaje się, bardziej żył ich życiem, niż swoim: „Ludzie – to wielka zagadka. Często ich stosunki podyktowane są i jakimiś irracjonalnymi momentami” (5, s. 284). Nie znam w naszej kulturze bardziej altruistycznej osobowości niż M. Słaboszpycki. Właśnie w tym sekret jego płodności i uniwersalności, i właśnie w tym tragizm i wyrwa po jego odejściu… Jak to zazwyczaj bywa, wielkość i Człowieka, i sztuki, i wydarzenia oceniają z przejściem ich w zaświaty, z upływem czasu, z możliwością przemyślenia – oddaliwszy się. Odległość formuje właściwą optykę, podświetla niewidziane granice, wyciąga sensy na powierzchnię. Odległość przybliża. Do istoty. Wyłuskuje z otoczki ludzkiego istnienia jądra. Odległość zaledwie 40 dni fizycznego niebytu „Nauczyciela. Przewodnika Słowa i słowotwórców. Społecznika. Służebnika Książki. Wojownika szarości, głupoty i grafomaństwa. Pisarza. Kronikarza. Patrycjusza. Mędrca. Strażnika sensów i wiecznych wartości” (W. Teren 1, s. 8). On rodem z Szewczenkowego kraju – z Czerkaszczyzny, ze wsi Marjaniwki – geograficznego centrum Ukrainy, – gdzie teraz już będzie szkoła Jego imienia i ulica. Z tego kraju, skąd Szewczenkowe Słowo triumfalnie poszło przez cały kraj, aby stać się klejem narodu. Słaboszpycki kontynuował tę Szewczenkową tradycję, ucząc się w Szewczenkowej uczelni na dziennikarstwie (1971) i z czasem zebrał plon, zdaje się wszystkich możliwych nagród literackich, wśród których i Szewczenkowską za „Poetę z piekła” (o Todosiu Osmaczce), 2005: im. O. Biłeckiego (1979), Łesi Ukrainki (1993), Ołeny Pcziłki, braci Łepkich (1998), W. Symonenki (1999), W. Blyznecia (2001), M. Kociubynskiego (2003), I. Bahrianego (2007), Je. Płużnyka za swoją czteroksiążkową wspomnieniowo-literacką epopeję „Przecieranie zwierciadła” (2017) i „Cienie w zwierciadle” (2018) – czyli bezsprzeczne uznanie w środowisku literackim. Ale czyż to była samocel? Życiowe drogi tej nieprzemijającej osobowości nieustannie wyrywały się ze zwykłego bohemy środowiska na nacjotwórcze i polityczno-państwowe ciernie, tam, gdzie trzeba było być ZACZYNACZEM: 1. W Irpieniu, w Domu Twórczości On razem z W. Donczykiem, W. Terenem, W. Briuchoweckim pisali Program Ludowego Ruchu Ukrainy – to główne polityczne dzi-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
