Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

MYKOŁA ŁYSENKO JAKO LITERAT

Слово Просвіти, №31 за 2005 рік

„…Na wyspie Chortyca …widziałem starodawne osiedle, gdzie była Sicz, cała okopana wałem, a na nim gdzieniegdzie forty ziemne o 4 rogach; pośrodku zaś zostały doły, gdzie były kiedyś kurenie, gdzie żyło kiedyś sławne towarzystwo rycerskie. Teraz turzyca szumi, mleczem i niepłodną trawą — czapolicą, porosło wszystko to. Myśli głębokie, bezkresne budzi we mnie cała ta otoczenie głucha, stepowa. Serce i rozum rwą się, by zanurzyć się w tę daleką-daleką starożytność, rodzimą, krewną starożytność… Pod wpływem wszystkiego tego […] zajdziesz sobie gdziekolwiek w bezludny jar. Dniepr z oddali widać, drzewo gruszowe — dziczki rosną, porozrzucane gdzieniegdzie. Położysz się na wyschniętej trawie stepowej, zamyślisz się; zdaje się, że lada chwila zza góry pojawi się kozak na koniu, w czerwonym żupanie, dobrze uzbrojony, i czekasz go, i pieśnią wywołujesz, i żalem przejmujesz, — nie ma, nie jedzie…” (Z listu Mykoły Witalijowycza Łysenki, pisanego na wyspie Chortyca 25 czerwca 1878 r.) Znaleźć fragmentów takiego charakteru w listach Łysenki można bez liku nie tylko wśród opisów przyrody. Miejscowy byt, znamienne spotkania czy wydarzenia utrwalają się, z reguły lakonicznie, ale pojemnym i obrazowym słowem, w dialogach uwydatniono charakterystyczność języka każdej postaci. Poczytajcie chociaż wybiórczo korespondencję Łysenki (a teraz wydano już ponad 550 listów bez żadnych skrótów), a zrozumiecie, że carska ochrana, która pół wieku czytała niemal każdy list Mykoły Witalijowycza, miała rację, zaznaczając w „Sprawozdaniu danych agenturalnych po Kijowie” nr 4322 z 8 kwietnia 1912 r.: „Łysenko według ustaleń okazał się literat i kompozytor Nikołaj Witaljewicz Łysenko…” Oczywiście, cenzorów i nadzorców mało obchodziła literacka jakość epistolografii Łysenki. Lecz jak jeszcze mogli oni charakteryzować człowieka, w korespondencji którego, zwłaszcza z zagranicznymi (austriackimi) korespondentami, znacznie więcej chodziło o sprawy literackie niż o muzykę. MAŁOZNANA STRONA TALENTU ŁYSENKI Zakres działalności muzycznej Mykoły Łysenki dość starannie nakreślono i zbadano: kompozytor, pianista, folklorysta, dyrygent chóralny, pedagog muzyczny, działacz muzyczno-społeczny. Dodajmy — koryfeusz ukraińskiego teatru, zarówno operowego, jak i dramatycznego. Ale teraz spróbujmy, chociaż w pierwszym przybliżeniu, nakreślić udział Mykoły Łysenki w narodowym procesie literackim — przy czym całej Ukrainy: i Wschodniej, i Zachodniej. W tym sensie możemy mówić o Mykole Łysence najpierw jako o tłumaczu, dramaturgu-libreciście, językoznawcy, redaktorze, korektorze, pośredniku między autorami, wydawcami i cenzurą w sprawie wielu wydań, czasem sponsorze i — pedagogu! Oto tylko kilka faktów. W ciągu lat 1860—1870 według programu Starej Hromady brał udział w porządkowaniu Słownika żywego języka ukraińskiego (pod red. B. Hrinczenki), a w latach 1876—1877 wziął na siebie kłopoty z przygotowaniem do druku powieści Panasa Myrnego „Czy ryczą woły, gdy żłoby pełne?”; lata 90. XIX wieku: koresponduje z Iwanem Franką, Hanną Barwinok w sprawie ukraińskojęzycznego wydania Biblii w przekładzie Pantełejmona Kulisza, wnosi poprawki redakcyjne w tekst przekładu; w ciągu 1897—1902 opiekuje się przygotowaniem zbioru „Na wieczną pamięć Kotlarewskiemu”; w latach 1994—1995 razem z Mychajłem i Ludmyłą Staryckimi oraz Łesią Ukrainką pracuje w kijowskiej redakcji czasopisma „Dzwinok”. ŁYSENKO I „MŁODA LITERATURA” O Łysence można mówić i jako o pedagogu literackim — w szczególności, nie bez jego udziału rozpoczęło działalność słynne kółko „Młoda literatura” albo, jak nazywano je później, „Plejada młodych ukraińskich literatów”. Rola Mykoły Witalijowycza wstydliwie nie była podkreślana przez literaturoznawców: niby po co tu Łysenko, kiedy obok byli Starycki, Ołena Pcziłka, Konyski!.. Jednak w listach Łesi Ukrainki do Ołeny Pcziłki, w szczególności, czytamy: „Plejadowców… ja nie widziałam w tym tygodniu wcale, bo plejada się nie zbierała. Łysenko zajęty koncertem, który ma być 19-go (na korzyść Czarnogórców), i przez to nie ma czasu dla plejady…” (17.02.1890). Podkreślmy, że Łysenko nie tylko wysłuchiwał i oceniał nowe utwory młodzieży, ale i zachęcał „plejadowców” tym, że pisał do ich wierszy swoje pieśni solowe, dbał o ich publikacje w ukraińskiej (galicyjskiej w szczególności) prasie: „Sił, sił trzeba, zainteresowania. O sieć Romanową, Wasylewską (Dniprowa Czajka), Ludmyłę Starycką, Sofiję Rusową (w Charkowie), żeby podtrzymali utworami, opowiadaniami, a nie Juliuszami Verne’ami” (list z 8.10.1892 do W. J. Szuchewycza w sprawie publikacji w „Prawdzie”). Jako dramaturg-librecista, M. Łysenko najjaskrawiej objawił się w korespondencji z Neczujem-Łewyckim, w szczególności w szczegółowym libretcie „Marusi Bohusławki”. Oczywiste, że to uogólnienie myśli M. Drahomanowa, M. Staryckiego, i uogólnienie to robi właśnie Mykoła Łysenko i opatruje pełne libretto konceptualnymi wywodami w listach z 22 lipca oraz 6 października tego samego roku. ORFEUSZ UKRAIŃSKIEJ ORFOEPII Moim zdaniem, wielkie zainteresowanie dla językoznawców stanowi spuścizna epistolarna Łysenki jako przedstawiciela tego pokolenia ukraińskiej inteligencji, które właśnie wtedy wprowadzało język ukraiński do bytu i obiegu epistolarnego, formując najnowszą ukraińską pisownię, chociaż używało jednocześnie poszczególnych elementów rosyjskiej pisowni i tzw. kulisziwki. W latach 1870—1880 Łysenko prowadzi intensywną wymianę myśli z Drahomanowem, Konyskim i in. w kwestiach najnowszych tendencji ukraińskiej pisowni. Oprócz tego, odtworzenie w autentycznym wydaniu listów M. Łysenki jego ortografii, dokładniej nawet — orfoepii, daje możliwość chociaż częściowo wyobrazić sobie, ja bym nawet powiedziała, usłyszeć, nadzwyczajną rytmiczność i melodyjność potocznego języka Łysenki (poprzez okresową zamianę spójnika „i” lub „y” na „j”, używanie skróconych form zapisu poszczególnych słów, swoistej „zrytmizowanej” interpunkcji, przenoszenia akcentów itp.). Oczywiście, właśnie to wyjątkowe wyczucie języka dawało śmiałość 25-letniemu studentowi Konserwatorium Lipskiego czynić uprzejme uwagi nawet jednemu z autorytetów ukraińskiej literatury — Pantełejmonowi Kuliszowi. „My, jak pszczoły do miodu, rzuciliśmy się do Pańskiego drogiego utworu. Przyciągająco nie on nam się spodobał: taka mądra i poważna przedmowa, że ja tylko ślinkę łykałem. Ja tego wieczoru, niby dziecko, rad byłem […] Gdzie w których miejscach jakieś pojedyncze słówko mnie by się chciało do swojego obozu rodzimego przyciągnąć, ale nie mam prawa. Słowo „drevnij” (starożytny) ja bym zmienił na „pradawnij”; słowo „stroge rozuminia” (surowe rozumienie) ja bym zmienił na nasze słowo „surowe”; słowo „nasyłno” (gwałtem) ja powiedziałbym „syłomiczczu”; „podwihów” (czynów) — „wczynkiw”; słowo „widnokruh” (horyzont) ja bym użył „obrij”, którego używają na Charkowszczyźnie, oraz jeszcze „perskyj” zamiast „persydskyj”. Oto wszystko, co moim zdaniem znalazło się w wielkim kłębku papieru. Podzieliłem się z Panem swoją myślą, a zmieniać, broń Boże, i nie mam i nie daję sobie żadnego prawa”. To fragment z listu, napisanego w Lipsku 28 lipca 1869 r. w sprawie przekładu Kulisza „Pieśni nad pieśniami”. Po ćwierć wieku los Łysenki znów przetnie się z losem utworów Kulisza. Możemy z pewnością twierdzić, że bez wieloletniej pracy Łysenki w latach 90. XIX wieku długo nie zobaczyłaby ukraińska społeczność ani ukraińskiego przekładu Biblii, ani przekładów Kulisza z Szekspira. …A Z WIERSZAMI NIE WYSZŁO… Większość listów Mykoły Łysenki to wysoce literackie wzorce gatunku epistolarnego. Natomiast znane obecnie utwory Łysenki do wolnego wierszowania nie dają podstaw, by mówić o poetyckim talencie artysty: w Lipsku 25-letni Łysenko pisze romantyczny tekst na cześć ukochanej — Olgi, który wybucha dziwnym ogniem. Szczególnie trafnie wyraził to I. Franko, podkreślając: „Między własnymi kompozycjami Łysenki, obok jego oper i operetek, najlepsze i najbardziej utalentowane są jego kompozycje do wielu poezji Szewczenki, w których muzykalność wczuł się głębiej i zdołał ją oddać lepiej od wszystkich innych licznych kompozytorów, których wabiła do siebie muza Szewczenki”. Przy czym Łysenko pozwala sobie gdzieniegdzie przestawiać, a nawet zastępować poszczególne słowa w wierszach Szewczenki, faktycznie niezauważalne w utworach: „Oj, Dnieprze mój, Dnieprze” („Hajdamacy”, śpiew Jaremy), „Uczcie się, bracia moi, / myślcie, czytajcie…” („I umarłym, i żywym…” — „nie oszukujcie samych siebie, / myślcie, czytajcie…”) itd. Wyrazistym wskaźnikiem rozumienia przez Łysenkę relacji między tekstem muzycznym a literackim jest „Marsz żałobny, napisany na 27. rocznicę śmierci T. Szewczenki” (1887—1888 r.). Tekst literacki tego utworu jest uwarunkowany muzycznym pierwowzorem. Zwracając się z propozycją stworzenia tekstu do 16-letniej Łesi Ukrainki, Łysenko postawił ją w określonych ramach rytmicznych, osobiście podając pierwsze wersy: „Umarł ojciec nasz i zostawił nas, och, i smutny nastał czas…”. Oczywiste jest, że Mykoła Witalijowycz dość sceptycznie odnosił się do „Trio Romanowskie” (skrajny po lewej) — Mykoła Łysenko. Zdjęcie z archiwum autora

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn