Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Huculszczyzna — kraina bogata w rzemiosło ludowe. Każdy z nas zachwyca się ceramiką kosowską, tkaninami z Pistynia, ręcznikami z Szeszora, pisankami z Kosmacza. Ale jedno z tych rzemiosł szczególnie czaruje, bo powraca nas do dzieciństwa. Mowa o serowej zabawce.

Слово Просвіти, №31 за 2005 рік

OBRAZEK Z NATURY Jarmark w Kosowie. Na stoliku koszyk z konikami, a obok, na ręczniku, pasie się stado baranków. Z boku harcują koniki z berbeniczkami, z Hucułem, Hucułką, źrebaczkami. Tłoczą się dzieci, rozbrzmiewa wesoły śmiech. Mali kupują sobie kogucika, którego osiodłało małe kurczątko, kaczuszkę z kaczętami. Dorośli również z ciekawością oglądają serowe rzeźby. Nie mija dawne pasterskie rzemiosło, odradza się. Na Wielkanoc koszyk bez pomalowanego serowego konika czy baranka — to nie koszyk... Weselne drzewko życia przybierają serowymi kołaczami. A we wsi Riczka w jednym z barów do piwa podają figurki małych serowych koników, baranków. „Oj, jakie fajne, jakie piękne, a jeszcze i smaczne — nasi Huculi zdolni, do wszystkiego dowcipni”, — chwali się pan Iwan, właściciel baru. Wypytuję go, kto we wsi produkuje baranki, a on życzliwie opowiada o znanych mistrzyniach: Parasce Piteliak, Hannie Piteliak, Marii Hrypiniak, Marii Kiszczuk, Katerynie Piteliak. Ze Snidawki — Hannie Szatruk, Parasce Kopczuk, Hannie Kiszczuk. Serowa zabawka funkcjonuje na Huculszczyźnie w rejonach kosowskim i werchowińskim obwodu iwanofrankiwskiego oraz, częściowo, na Zakarpaciu. Ośrodkami lepienia rzeźb z sera na Kosowszczyźnie są nie tylko wsie Riczka i Snidawka, ale także wsie Brustury, Szeszory, Kosmacz. Wyroby z sera wytwarzają także w wysokogórskich wsiach rejonu werchowińskiego — w Hołowach, Zamohorowie i na Zakarpaciu, w rejonie osady Rachów, a także na połoninach przylegających do wsi Czarna Cisa. Według przekazów informatorów i źródeł etnograficznych, wyroby serowe — figurki baranków, koni, jeleni znane są od końca XIX w. O serowych rzeźbach pisali znani badacze Huculszczyzny — W. Szuchewycz, M. Domaszewski, L. Wangżynowicz, Z. Sahajdaczna, D. Hoberman, O. Czarnowski, O. Sołomczenko, M. Bazak, O. Najdea, L. Herus. Zgodnie z monografią W. Szuchewycza „Huculszczyzna”, baranki ze świeżego sera robili mężczyźni-pasterze. „W wolnych i dogodnych chwilach robią pasterze baranki, z owczego sera, który musi trochę odstać — skwaśnieć, aż potem rozgotowują go w żentycy; od tego staje się ser dobry do wyrobu — podatny jak wosk i trzyma się kupy; baranki czy co innego, zrobione z takiego sera, wrzucają w roztopione masło, gdzie ser staje się gładki i żółty”. Jeszcze z sera owczarze na połoninie robili kołacze, kołaczki, firmaki. „W podobny sposób robią i serowe wypisane firmaki; do tego mają drewniane formy, w które nabiją sera, rozgotowanego w serwatce; jak ser zastygnie, to przyjmuje kształt formy. Kto nie ma drewnianej formy, ten spłaszczy placuszek z rozgotowanego sera i pisze po nim krzyże, wycinając je nożem lub zaostrzonym patykiem”. W. Szuchewycz wspomina o tym, że pasterze dużo narabiają małych kołaczków, które nawieszają w dwa-trzy rzędy „dookoła pasa” i rozdają je w domu, zwłaszcza dziewczętom, a dziewczęta nawieszają kołaczki pod obrazami i śpiewają połoninkę. Poszły owce w połoninkę, tylko jagnięta beczą. A cóż nasi owczarze na połoninie robią? Mistrzyni serowej zabawki Paraska Piteliak z wnuczką ze wsi Riczka rejonu kosowskiego obwodu iwanofrankiwskiego. Fotografia z 1982 roku A cóż robią, cóż robią, czy nie bacują? Porobią nam kołaczki, to i nam podarują. Serowe kołaczki kontynuują produkować i dzisiaj. Baranki wytwarzają wyłącznie kobiety, w odróżnieniu od tych czasów, które opisuje W. Szuchewycz. Oprócz tego, ważną zmianą jest to, że teraz produkują serowe figurki nie z owczego, a z krowiego sera, i nie na połoninach, a w domu. Serowe wyroby są rozpowszechnione w górskich rejonach sąsiednich krajów — Polski, Słowacji, Węgier, Rumunii. Pojawienie się serowych rzeźb badacze M. Komarowska i L. Wengżynowicz wiążą z wprowadzeniem pasterstwa wędrownego. Wytwarzanie i dekoracyjne zdobienie polskiej, węgierskiej i rumuńskiej plastyki serowej różni się od ukraińskiej, przede wszystkim zdobieniem powierzchni rzeźb. U huculskich mistrzów figurki są gładkie, a u polskich i słowackich wyciśnięte i imitują pióra, wełnę, skrzydła i inne cechy zwierząt. Figurki też są ozdobione kompozycjami ornamentalnymi, wzorami solarnymi i roślinnymi. Wspólnym dla plastyki serowej tych krajów jest jej kultowe pochodzenie. U Słowian istniał kult zwierząt, dlatego rzeźby koni, baranków — to w istocie relikty ich archaicznych wyobrażeń światopoglądowych i wierzeń. Serowe figurki funkcjonowały i funkcjonują jeszcze w górskich miejscowościach Ałtaju. Ałtajskie serowe rzeźby wycinali z sera tylko mężczyźni, stawiali je przy leczniczych źródłach i na ołtarzach, górskich przełęczach jako dary dla duchów — gospodarzy tych miejscowości. „Były one traktowane jako swoista ofiara dla duchów gór i gospodarza zwierząt danej miejscowości”. Mistrzyni serowej zabawki Maria Matijczuk Serowa zabawka Marii Matijczuk „Kurka” WYTWARZANIE SEROWYCH RZEŹB Produkują baranki w izbie „prawaczce” lub letniej kuchni, koło pieca, na „szpargacie”. Do tego trzeba mieć kociołek (garnek) na wrzątek, miskę na wyrobiony ser, mniejszą miskę na odcięte kawałki sera, dwa-trzy drewniane kręgi lub deseczki. Jedną-dwie drewniane łyżki, nóż, półeczkę drewnianą z poprzeczkami do suszenia wykonanych baranków, wiadro na serwatkę, dwie buteleczki z farbą, patyczki do malowania. Ser na baranki wytwarzają tak: „Do wiadra odstanego mleka, z którego zebrano śmietanę (bo jak nie zebrać śmietany, to baranki będą „nastroszone”)”, — opowiada mistrzyni Hanna Kiszczuk ze wsi Snidawka rejonu kosowskiego obwodu iwanofrankiwskiego, — wrzucają jedną łyżkę „glehu” i stawiają na kwaśnienie”. „Gleh” — proszek, który powstał przy wysuszaniu żołądka mlecznego cielęcia lub jagnięcia (dwu-, czterotygodniowego), uprzednio napełnionego roztworem mleka i soli. Zglechowane mleko staje się gęste, mieszają je i zostawiają na kilka godzin w cieple koło pieca — do odstania. Potem wybierają w gazę, aby ściekła serwatka — „dzer”, a kiedy ścieknie, kładą do miski i stawiają na piec do dalszego kwaśnienia. Przed tym jak produkować baranki, ser smakują. Do tego wrzucają we wrzątek kawałek sera w łyżce, wyciągają, szybko rozrabiają, i jeśli ser trzyma się kupy, jest sprężysty i „podatny jak wosk”, to można robić baranki. Zanim wytwarzać figurki, trzeba przygotować „syrowycię”. Do tego rozpuszczają dwa-trzy kilogramy soli w trzech-pięciu litrach wrzątku, odstawiają, przecedzają przez gazę, chłodzą. Wykonane figurki, a także poszczególne detale kilka razy zanurzają we wrzątek i syrowycię na „zahartowanie”. Im bardziej nasycony roztwór soli, tym dłużej będzie przechowywać się rzeźba. WARSZTATY Niektórzy mistrzowie zostawiają figurki w serwatce na dwie godziny: „na postój”, „na wysezonowanie”. Z „postoju” gotowe wyroby kładzie się na drabinkę do wyschnięcia. Proces lepienia figurek ma swoją wypracowaną kolejność. Przystępując do lepienia, mistrzyni starannie myje ręce mydłem, potem płucze w serwatce, bierze nóż, odkrawa na drewnianej desce kawałek sera odpowiedniej wielkości i zanurza go w łyżce we wrzątku. Wyjmuje i szybko rozgniata go w rękach, formując grudkę, z której szybkimi, lekkimi ruchami lepi rzeźbę. Proces lepienia odbywa się za pomocą wyciągania poszczególnych części figurki. Najpierw wyciąga się głowę i przednie nogi, a jeszcze miękką figurkę zanurza się w serwatce, gdzie forma się utrwala. Potem znów zanurza się we wrzątku i wyciąga ogon oraz dwie tylne nogi. Głowę, grzywę i ogon robi się, nacinając nożem. Po każdej wykonanej części figurkę zanurza się na kilka sekund we wrzątku i serwatce. Prawie gotowa rzeźba jest uzupełniana różnymi detalami — uprzężą, berbenicami, hucułami, źrebiętami. W tym celu z kawałka sera wyciąga się długą nitkę, którą szybkimi ruchami oplata się rzeźbę. Nitkę mocuje się prostym węzłem. Tak samo wykonuje się figurki pomocnicze — berbenice, Hucułów, źrebięta, siodło — „tarnicę”. Figurkę konia składa się — „sporządza”, jak w życiu. Najpierw na konia nakłada się „tarnicę”, którą przywiązuje się „popręgami” — sznurkami z sera. Po bokach przywiązuje się albo „berbenice” — beczki z bryndzą, albo źrebięta. Często do grzbietu konika przymocowuje się jeźdźca — Hucuła lub Hucułkę. Z wierzchu figurki jeźdźców ubiera się w tradycyjny keptar, kapelusz „krysanię” lub chustkę. Wszystkie te detale owija się cienką serową nitką — „popręgiem”, którą wyplata się w formie warkoczyka, cienkiego wałeczka lub łańcuszka. Te popręgi imitują uprząż konia i wzbogacają plastykę figurki. Różne sposoby przywiązywania i wyplatania sznurków ujawniają twórczy charakter mistrzyni. ASORTYMENT I ARTYSTYCZNO-FUNKCJONALNE CECHY SEROWEJ ZABAWKI Tradycyjnymi wyrobami serowej plastyki są baranki, koniki, krówki, byczki, koziołki, zajączki, pieski i rybki. Z ptaków — kurki, koguciki, łabędzie, kukułki, „oripki, żydowskie kukułki” — kuropatwy, kaczuszki z kaczątkami. Wytwarza się także rzeźby tematyczne — grupy rzeźb, które łączy się w kompozycje tematyczne — szopkę, wesele, wyprowadziny na połoninę, drzewko z ptaszkami i inne. Najbardziej ulubione rzeźby to figurki koników. Są one bardzo różnorodne — z uprzężą, osiodłane, z berbenicami, z Hucułem lub Hucułką, koniki ze źrebiętami, z „ptaszkami”. Szczególne miejsce wśród wyrobów zajmują serowe kołaczyki. Bywają okrągłe i plecione. Kołaczyki to atrybut wnętrza. Nawleka się je na nitkę pod obrazy, na tragarz, na okna. Zdobi się nimi figurki baranów, jeleni, kurek, urozmaicając formę wyrobów. Sztuka serowej plastyki Hucułów typologicznie w pewnym stopniu powtarza sztukę glinianej i drewnianej zabawki, ale wyróżnia się od nich swoją wyrafinowaną i sprężystą formą, żółtawym zabarwieniem, które tworzy swoisty efekt światłocieniowy dzięki materiałowi, z którego wykonano serowe rzeźby. Sznurki „popręgi” mistrzynie wytwarzają każda po swojemu. W formie cienkiego wałeczka, łańcuszka, Ciąg dalszy na s. 12 Wieś Riczka. Pod chatą na ławie bawią się Iwanczyk i Mariczka. Dzieci „pastuszków”. Poranne słoneczko łaskawie oświetla dzieci, serowe figurki baranków, koników, pieska. Mariczka po gospodarsku karci figurkę psa, który nazywa się Dowbusz: — Dowbuszu, czemu nie pilnujesz owiec, patrz, Micka zapędziła się aż koło świerków. Idź zawróć, bo wilk porwie. Micka — baranek, ulepiony wprawnymi babcinymi rękami — zadarł głowę i radośnie patrzy na słoneczko, aż mu kołaczyk zsunął się na oczy. Taki fajny... Iwanczyk wziął konika i ciągnie do ust. Mariczka krzyczy na braciszka: — Iwa, potem zjesz... bawimy się dalej. — Ja babcię Annicę poproszę, żeby ulepiła mi księcia i księżną, będziemy bawić się w wesele. Baba Anniczka kocha mnie i ulepi całe wesele: i cerkiew, i księdza, drużbów i druhny... A ja niedługo urosnę i nauczę się wytwarzać serowe zabawki. Ja już umiem spleść kołaczyk, ptaszka zrobić... Serowa zabawka Hanny Kiszczuk „Weselny kołaczyk” SEROWA PLASTYKA HUCULSZCZYZNY

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn