Strona · s. 12strona oryginału ↗
PLASTYKA SEROWA HUCULSZCZYZNY
Слово Просвіти, №31 за 2005 рік
Ciąg dalszy. Pocz. na s. 11 warkoczykiem, którym mistrzowsko oplatają figurki. To je zdobi, wzbogaca sylwetkę i nadaje plastyczności. Jako uzupełnienie plastycznego dekoru stosują malowane „kropki”, „kreseczki”, rozetki — „kwiatki”, „gałązki”, „podkówki”, „krzywulki”, „krzyże”. Te elementy wykonują zieloną, czerwoną i niebieską farbą (barwnikami spożywczymi, do których dodają wódkę lub spirytus) za pomocą zaostrzonego cienkiego patyczka. Ornamentem pokrywają tylko poszczególne części figurek — boki, grzbiet, głowę, ubranie jeźdźca. Technikę wykonania tworzą proste motywy ornamentalne. Są to przeważnie „ząbki”, „krzywula”, „róża”, „kółko”, „podkówka”, „kreseczki”, „kropki”, „krzyże” oraz znaki solarne. Malowane serowe figurki wytwarzają „na chwałę” (do koszyka na Wielkanoc), „dla ozdoby” pod obrazy, na tragarz do chaty, dla zabawy dzieciom i na wystawy. Ornament na serowych figurkach ma wiele wspólnego z ornamentyką pisanek, haftu i rzeźbienia w drewnie. Wytwarzanie serowej plastyki jest związane ze świętami. Baranki zachowują pozostałości dawnej symboliki w obrzędowości pewnych świąt i zwyczajów. Wspomina o tym także P. W. Szuchewycz. Dziś wytwarzają i sprzedają baranki przed świętami kalendarzowymi — na św. Jerzego, przed Zwiastowaniem, Wielkim Czwartkiem, Wielkanocą, Niedzielą Przewodnią, na św. Piotra, Podwyższenie Krzyża, na odpust, wesele i pogrzeb. Na św. Jerzego pod cerkwią po nabożeństwie do dziś w wioskach rejonów kosowskiego i wierchowińskiego rozdają pieczone kołacze oraz serowe baranki, koniki. Rozdają zarówno dzieciom, jak i dorosłym, aby modlili się i prosili Boga, żeby krowy i owce były mleczne. (Zapisano od Paraski Justymiwny Hrymaluk, ur. 1932 r., wieś Sokołówka, przysiółek Ripky). W Sokołówce wytwarzają na św. Jerzego „firmaky” — okrągłe placuszki z sera, wypisane w „krzyże”, „słoneczka”, w kwiatki „jurijiwky”. Nastia Heletiuk ma drewniany firmak do sera z rzeźbionym krzyżem. Pożycza pół wsi ten rzeźbiony firmak, aby wycisnąć pięknie ser na Zwiastowanie, Wielki Czwartek, Wielkanoc. (Zapisano od Marii Onufrijiwny Iwaniuk, ur. 1943 r., wieś Sokołówka, centrum). Żyje do dziś jeden z najbardziej rozpowszechnionych i najtrwalszych zwyczajów wielkanocnych na Huculszczyźnie — „grzanie dziada”. Polegał on na tym, że w środę lub czwartek chodziły dzieci od chaty do chaty i wołały pod oknami: „Grzejcie dziada! Grzejcie dziada! Dajcie chleba, żeby wam owieczki, żeby wam jagniątka, żeby wam cielątka”, na co ktoś z chaty odpowiadał: „Grzejemy, grzejemy, dajemy”. Dzieci obdarowywano kucucami — małymi chlebkami, a także cukierkami, serowymi barankami, krówkami i konikami. Wyroby serowe gospodarze kupują lub wytwarzają sami. W Brustorach, w Kosmaczu kucucami i serowymi konikami obdarowywano także starsze kobiety, które tego dnia wchodziły do chaty, one dziękowały i przymawiały: „Daj Boże, duszom zmarłym Królestwo Niebieskie, a wam, gospodyni, żeby się owieczki spokojnie okociły i żeby się jagniątka odchowały”. Do dziś żyje wierzenie: im więcej dziewczynek wejdzie do chaty w Wielki Czwartek, tym większy będzie przychówek owieczek. (Zapisano od Marii Pawliwny Haborak, ur. 1945 r., wieś Brustory). Na Wielkanoc do koszyka czy święconego, oprócz tradycyjnego jadła (paska, kiełbaska, masło, pisanki), dla „ozdoby” kładą serowe pisane i proste baranki oraz koniki. Mieszkańcy tych wsi, gdzie nie wytwarzają serowych koników, przed Wielkanocą kupują je w Kosowie, Kutach, Wierchowinie na targu. Po poświęceniu jadła Huculi hojnie obdarowują dzieci i biednych pisankami, serowymi barankami, bo uważają: im hojniej obdarują, tym hojniej dadzą mleka krowy i owce. Poświęcone malowane baranki i koniki wykładają na stół, podwieszają pod tragarz, pod obrazy „dla ozdoby”, resztę rozdają dzieciom do zabawy, a dzieci potem te wyroby zjadają. W lany poniedziałek we wsiach Riczka, Snidawka i Kosmacz dziewczęta obdarowują chłopców pisankami, barankami i konikami, aby chłopcy nie bardzo oblewali dziewczęta wodą (zapisano od Hafii Mykołajiwny Matijczuk, ur. 1924 r., wieś Brustory, przysiółek Bukoweć). Ten zwyczaj zachował się od dawna, istnieje i do dziś. Serowe koniki jako wykup funkcjonują we wsiach Riczka, Snidawka, Brustory, Szepit, Kosmacz. Ważne miejsce w wielkanocnej obrzędowości ma Niedziela Przewodnia. W wielu huculskich wsiach na groby krewnych tego dnia zanoszą wielkanocne potrawy i obowiązkowo na rozłożone obrusy kładą miskę z pokrojonym serem (budz), a po brzegach układają koniki, baranki. Darują je sobie nawzajem. Wyjaśniają, że serowe koniki przynoszą w darze za zmarłe dusze i za „wybacz Bóg”, przymawiając: — Na, Olenko, baranka za duszę Iwana. — Wybacz Bóg. Wybacz Bóg, żebyście jeszcze za rok doczekali dawać! — Na, Kalyno, konika serowego. — Wybacz Bóg, niech wam Bóg przyjmie za wasze zdrowie. (Zapisano od Paraski Juriwny Andrijuk, wieś Sokołówka, przysiółek Hłyhoł). Mistrzyni serowej zabawki Hanna Szatruk ze wsi Snidawka w rejonie kosowskim obwodu iwanofrankiwskiego. Fotografia z 1981 roku. W przeddzień Zielonych Świąt także czczono zmarłych krewnych. W „sobotę dziadów”, po poświęceniu w cerkwi kołaczy, sera, mleka, niesiono część produktów na groby, gdzie obdarowywano się nimi nawzajem za dusze zmarłych. W Snidawce na cmentarzu do kołaczy podają jeszcze serowy baranek czy konik, tylko tym, u których są owce, i przymawiają: „Żeby wasze owce dobrze się doiły”. Albo: „Niech Bóg przyjmie za dusze mojego taty, mamy czy siostry...” (Zapisano od Paraski Pawliwny Kiszczuk, ur. 1923 r., wieś Riczka). Tradycja lepienia serowych kołaczyków na weselach funkcjonuje i dziś prawie we wszystkich wsiach rejonów kosowskiego i wierchowińskiego. W dniu wesela małymi serowymi kołaczykami dekorują weselne drzewko. W dniu ślubu przywiązują je czerwoną wełnianą nicią do lewej ręki młodych. Przez całe wesele te kołaczyki są atrybutem obrzędu. Poślubieni młodzi wymieniają się kołaczykami, co symbolizuje zawiązanie panieństwa i kawalerstwa. Po weselu kołaczyki wieszano pod obrazy. W Snidawce uważają, że serowe kołaczyki robią na szczęście i dobro, na syte, bogate i długie życie młodych. Weselne serowe kołaczyki wytwarzają gładkie i białe, a także malowane, które dekorują ornamentem w „serduszka”, „krzyżyki”, „kółka”, „kropki”, „kwiatki”, „ząbki”. Kolory są tradycyjne — różowy, zielony, czerwony, miejscami niebieski. Oprócz malowanych wytwarzają także gładkie, niewpisane kołaczyki. Młodzi przechowują te kołaczyki jako rękojmię długiego i szczęśliwego życia rodzinnego. OŚRODKI I MISTRZOWIE SEROWEJ PLASTYKI
Ośrodkami lepienia figurek z sera są wsie Riczka, Snidawka, Brustory, Szeszory, Kosmacz. W każdej z tych wsi jest około dziesięciu, a niekiedy i więcej mistrzyń, które wytwarzają baranki. Tak, w Brustorach mieszkała mistrzyni Justyna Jakibiuk (1896—1969). Justyna Dmytriwna zachowała tradycję lepienia z sera, jej figurki zachwycają wysokim kunsztem wykonania. Są małe, niezwykle wyraziste, wyrafinowane. Najlepsze uczennice mistrzyni to jej bratanica Maria Matijczuk i Maria Koszewko. We wsiach Riczka i Snidawka znane są mistrzynie Paraska Pitelak, Dokia Chimiak, Hanna Szatruk, Paraska Kiszczuk, Hanna Hrypiniak, Hanna Pitelak, Maria Hrypiniak, Maria Kiszczuk, Paraska Kopczuk. Lepienie serowych baranków to wspólna twórczość: wyroby mają wspólne cechy stylowe, co świadczy o miejscowym światopoglądowo-artystycznym kolektywizmie. Cechą właściwą serowych zabawek jest ich plastyczny, przestrzenny obraz, który mistrzynie tworzą niemal jednakowo. Lepią figurki sposobem wyciągania za pomocą obrotowych ruchów palców. Formowanie figurki odbywa się u niemal wszystkich mistrzyń dzięki precyzyjnym, wyważonym naciskom palców przy wyciąganiu poszczególnych detali. W wytwarzaniu rzeźb z sera znaczącą artystyczno-treściową rolę odgrywa właściwe tradycyjnej sztuce ludowej doskonałe zrozumienie materiału, subtelne wykorzystanie jego organicznych właściwości, ścisłe przestrzeganie kolejności etapów i cykli w procesie wytwarzania wyrobów serowych. Każda mistrzyni po swojemu widzi świat, po swojemu tworzy: kto z humorem, kto z kołomyjką na ustach. I dlatego serowe baranki wychodzą różne. Wyroby Marii Matijczuk są wyrafinowane, dynamiczne. Figurki są różnej wielkości, ale szczególnie piękne są jej koniki średniej wielkości. Mistrzyni ma własny sposób ozdabiania koników serowym powrósłem. Pani Maria najpierw owija serową nitką uszy lub rogi zwierząt, końce nitki skręca w sznureczki, kilka razy owija głowę i szyję zwierzęcia, układa nitkę wzdłuż grzbietu, zarzuca na ogon. Potem tą samą nitką przymocowuje siodło. Serowa nitka — „wałeczek” — jest cieniutka, więc ładnie układa się na małych, zgrabnych figurkach, nadaje im lekkości. Figurki Marii Matijczuk były na wystawach w Ukrainie i za granicą. Serowe koniki Hanny Kiszczuk ze wsi Snidawka zachwycają liryzmem, gracją, smukłością. Kiedy wytwarza kurkę, pani Hanna podśpiewuje kołomyjkę: Oj kurko-rybuszko, Pożycz-ko mi nóżek, A ja pójdę dowiedzieć się, Czy nie pada śnieżek? Oj kurko-rybuszko, Pożycz mi skrzydeł, Aż pójdę dowiedzieć się Gdzie mój czarnobrewy? Wytwarzając kaczuszkę z kaczętami, podśpiewuje inną kołomyjkę: Na tym boku, przy potoku Dwa kaczory wiją się, Nade mną młodą Dwa leginie biją się... Kaczuszka jest okrągła, a na niej małe kaczęta przymocowane do skrzydełek nitką z chwostami. Zrobiono figurkę prosto, ale z wielką miłością, więc podoba się dzieciom. Mistrzyni to wie i stara się wytwarzać bajkowe figurki, właśnie dzieci najczęściej bywają pierwszymi koneserami wyrobów mistrzyni. Serowa zabawka Hanny Kiszczuk „Baranek”. Oryginalnością i dowcipem zamysłu wyróżniają się koniki ze źrebakami, zrobione przez Hannę Szatruk z Riczki. Wytwarza je mistrzyni z berbenicami lub źrebakami przywiązanymi serowym powrósłem do boków konika, co nadaje figurkom wesoły, żywy wygląd. Prostsze koniki wytwarza Dokia Chimiak z Riczki. Są małe, ozdobione tylko powrósłem — „uprzężą”. Współmieszkańcy i ludzie z sąsiednich wsi przed weselem zamawiają u mistrzyni trzysta-pięćset koników. Mistrzyni serowej zabawki Maria Matijczuk ze wsi Brustory w rejonie kosowskim obwodu iwanofrankiwskiego. Fotografia z 2001 roku. Na weselny stół stawiają talerze z pokrojonym serem pośrodku, a z brzegów kładą serowe koniki. Taki talerz jest ozdobą stołu. Niektórzy zamiast koników zamawiają baranki — „to wyrabia się, żeby młodzi byli bogaci, żeby dobrze rodziły im się jagniątka. Hucuł ma być bogaty w siana i bydło”, — opowiada mistrzyni. Żeby młodzi dobrze gospodarowali, dobrze żyli, wytwarza pani Dokia na wesele kołaczki „na szczęście”, baranki „na bogactwo”. Jeśli chodzi o tradycyjne wyroby serowe, to szczególnie pięknie wytwarzają Paraska Kopczuk i Hanna Hrypiniak ze Snidawki baranki, koniki, koziołki i wołki, ich figurki ozdobiono tradycyjnymi kołaczkami na szyjach. Barany Paraski Kopczuk — z dziarsko zakręconymi rogami, a wołki — z rogami, które ułożono statycznie do tyłu, co nadaje im gospodarskiej pewności, uporu i swoistej gracji. Mistrzynie malują figurki, kiedy podają swoje wyroby na wystawy i na huculski festiwal. Malowanie jest tradycyjne — „krzyżyki”, „kosyczki”, „podkówki”, „kropki”, „kreski”, które mistrzynie trafnie rozmieszczają na grzbiecie i na bokach figurek. Wtedy baranki, koniki i jelenie są świąteczne, wyraziste i czuć, że mistrzynie wirtuozersko władają tradycyjną formą, mają subtelne obrazowe widzenie i za pomocą dekoracyjnego malowania podkreślają plastykę wyrobów. Oprócz tradycyjnych wyrobów, mistrzynie lepią figurki fantastycznych zwierząt. Tak, Paraska Pitelak wytwarza leśne zwierzęta wnuczce do zabawy. Na wystawy mistrzynie wytwarzają całe kompozycje — „Szopka”, „Huculskie wesele”, „Połoninski pochód”. Wytwarzanie plastyki z sera stało się obecnie rodzinnym rzemiosłem. Umiejętności, technologię i technikę lepienia córka przejmuje od matki lub wnuczka od babci. We wsi Brustory mieszka mistrzyni Hanna Sokoliuk. Serowe figurki, które wytwarza, zachwycają bogactwem typów, szczególnie lubi mistrzyni wytwarzać spore figurki. Jej koniki zachwycają masywnością i wyrazistością. Serowe powrósło, które wytwarza mistrzyni, jest mocne, grube i owijając figurkę, nadaje jej ciężkości, ale zarazem tworzy obraz gospodarskiego, mocnego huculskiego konika. W Brustorskiej szkole średniej mistrzyni prowadzi kółko lepienia serowych figurek. Jej wnuczka Natalka Soroka to najzdolniejsza uczennica, której serowe koniki wyróżniono na Ogólnoukraińskim konkursie dziecięcej twórczości w Kołomyi. Romana KOBALCZYŃSKA
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
