Strona · s. 14strona oryginału ↗
Do tego osiedla typu miejskiego w obwodzie chmielnickim goście przyjeżdżają przede wszystkim „na wody” — tutejsze źródła mineralne pod względem właściwości leczniczych w niczym nie ustępują słynnej „Naftusi”. Jednak mury sanatoriów, tworząc kuracjuszom iluzję komfortu, ukrywają przed nimi niemało ciekawego... NIEPROWINCJONALNE UROKI PROWINCJONALNEGO KURORTU
Слово Просвіти, №31 за 2005 рік
ZAKORZENIENIE
MEDOBORY: STREFA VIP HISTORII, czyli GDZIE ODPOCZYWAŁ CENTURION…
„Sat aut non?” — zwrócił się do swoich legionistów centurion Tonoliusz. Po przeprawie przez Tiras (Dniestr) rzymskie wojsko już od kilku dni z rzędu poruszało się na północ, pokonując skomplikowany, pocięty jarami teren i opór miejscowych plemion. Aż wreszcie legion dotarł na strome wzgórza nieznanej rzeki. Zobaczywszy przyjazne, bujnie porośnięte trawą doliny z leczniczymi źródłami, zmęczeni żołnierze jednogłośnie zawołali: „Sat! Sat!” — czyli: „Stajemy”, „Zatrzymujemy się”. To jedna z legend o pochodzeniu nazwy miasteczka. W okolicach Satanowa rzeczywiście często gęsto trafiają się „pokłady” starorzymskich monet, pojedyncze przedmioty codziennego użytku, ale to raczej ślady ożywionych operacji handlowych. Inna legenda jest nieco bardziej ponura, gdyż wiąże historię toponimu z imieniem wroga rodzaju ludzkiego. Najwyraźniej ta wersja powstała w czasach utrwalania chrześcijaństwa w tym kraju — tutaj powstawały klasztory, a w okolicach nadal istniał (i przetrwał do XII w.) potężny ośrodek pogański w rejonie gór Bohyt i Zwenyhora (szczegółowiej o tym dalej). Lecz nie taki diabeł straszny, jak go malują. Współcześni badacze (na przykład S. D. Babyszyn) uważają nazwę miasteczka nad Zbruczem za pochodną od mołdawskiego „sat” — duże osiedle. Wiadomo, że przodkowie współczesnych Mołdawian w IX w. pod wpływem aktywizacji procesów etnogenezy migrowali w głąb słowiańskich terytoriów. Zresztą jedna z części miasta w dawnych czasach nosiła nazwę Wołoszczyzna (Wołochami w średniowiecznej Ukrainie nazywano przybyszów z terenów dzisiejszej Mołdawii i Rumunii). Trzeba powiedzieć, że topografia Satanowa i jego okolic zachowała niemało różnych etnonimów jako świadectwo wielkiego ruchu ludów przez ten kraj i jego ważnej strategicznej roli. Terytorium miejskie, które graniczy z rzeką, nosiło nazwę Chorwaczyzna — pamięć o plemionach białych Chorwatów, którzy opuszczając zbocza Karpat, rozsiedlili się swego czasu wzdłuż Dniestru i jego dopływów. W pobliżu Satanowa na miejscu obecnego cmentarza było kiedyś osiedle Tatarka. Żyli tu potomkowie zasymilowanych i schrystianizowanych Tatarów, którzy w XII wieku założyli tu ułus. Czymże przyciągał znanych i nieznanych podróżników historii ten zakątek podolskiej ziemi? Satanów położony jest na lewym brzegu Zbrucza w środkowym jego biegu. Teraz to osiedle w rejonie gródeckim obwodu chmielnickiego, znane przede wszystkim jako kurort. Pierwszą wzmiankę kronikarską o Satanowie datuje się na 1385 rok. Interesujące jest nie tyle samo miasteczko — Podole w średniowieczu miało dość rozwiniętą infrastrukturę miejską — Satanów raczej warto rozpatrywać jako pewien mikroregion. Tutaj w granicach osiedla i wokół niego skoncentrowano wiele znaczących zabytków historycznych, które należą do różnych epok, narodów i kultur. Kurhany, wały, mury obronne, pałace, zrodzone przez różne okoliczności historii, istnieją na tym terenie bez widocznego związku między sobą. Jednak łączy je logika krajobrazu. Mikroregion satanowski położony jest w pasie Medoborów, czyli Tołtr. To grzbiet gór wapiennych, który zaczyna się od wsi Pidkamin w obwodzie lwowskim i przez obwód tarnopolski ciągnie się na wschód, wchodząc w rejonie Satanowa na terytorium obwodu chmielnickiego. Dalej grzbiet skręca na południe i wzdłuż biegu rzeki Smotrycz sięga Dniestru. Tołtry w ogólnym zarysie powtarzają „podkowę” Karpat. Dlatego przez pewien czas uważano je za odnogi tego systemu górskiego. Ale później wyjaśniło się, że to pozostałości barierowej rafy koralowej, tak zwanego Morza Sarmackiego, które pokrywało terytorium współczesnego Podola około 25 milionów lat temu. Wysokie i gęste, soczyste nawet w czasie suszy trawy, na tle których zdumiewająco jaskrawo wyglądają kwiaty, potężne źródła z wodą mineralną… Szeroka dolina rzeczna, którą niespiesznie podążacie, chłonąc cierpkie lecznicze zapachy, płynnie rozsuwa kulisy gór — dalekimi stopniami sinieją one w wilgotnym powietrzu. Natura jakby zaświadcza o swojej gościnności, życzliwości. Nie na darmo ten kraj nazywają Medoborami. Ale oto za kolejnym zakrętem rzeki podchodzimy do pionowej skały, z której patrzą na was warstwy prehistorycznych epok. Szorstką wapienną powierzchnię pokrywają drobne pęknięcia. Wygląda to na nieodszyfrowane pismo. Nagle rozumiecie, że natura w nienachalny sposób sygnalizuje: jej mądry spokój i piękno — to nieogarnione doświadczenie bytu. Wypalone przez Czas bryły — to nie tylko osad dawnych mórz i lodowców. Ten szary wapień — to święty popiół całego potoku życia — od promienia światła i mikroskopijnego planktonu do ogromnych kopalnych gadów, które osiadły w milionach ton kamienia. W tym kamieniu pierwsi osadnicy doliny Zbrucza wykuwali jaskinie, ten kamień zużyto na mury twierdz i świątyń, na przydrożne krzyże („figury”) i płoty. Od dawna ludzie poczuli się siłą geologiczną i obok niebędących dziełem rąk ludzkich gór Tołtr na terenie Pozbrucza i Podniestrza wyrosło pasmo wzniesień stworzonych ręką człowieka. Wały Trojana. One jakby odsyłają nas w legendarne czasy trojańskie, o których opowiada „Słowo o wyprawie Igora”. Ta epoka naznaczona jest w historii wielką wędrówką ludów. Słowianom, u których wtedy odbywała się międzyplemienna konsolidacja i modelowana była własna przestrzeń kulturowa, najwyższy czas było zadbać o demarkację i ochronę swoich granic. Ale nie można zaprzeczyć i temu, że te dość potężne budowle ziemne zostały wzniesione jeszcze przez Rzymian jako bariera przeciwko Słowianom na podejściach do opanowanych przez imperium obszarów. Mogło to stać się na początku II w. po Chr., kiedy żelazne kohorty złamały opór plemion dackich. W Rzymie wtedy rządził cesarz Marek Trojan (98—117 r.).
Przypuszcza się, że właśnie jego imieniem nazwano wały. A jednak jedna wersja nie przeczy drugiej, i Słowianie w okresie przejścia od pasjonarnego rozszerzenia własnej ekumeny do jej utrwalenia za sobą w pełni mogli skorzystać z inżynierskiego dzieła przebiegłych Latynów. Zaprawdę, to były czasy tytanów i bohaterów. Stworzonego przez następne pokolenia nie można porównać ze skalą i genialną prostotą starożytnych budowli.
CUKREM PO PAMIĘCI
Za średniowiecza na lewym stromym brzegu Zbrucza powstała ponura i nieco niezdarna budowla zamku satanowskiego. Mury z szarego kamienia ze stalowym połyskiem, o wysokości 11 metrów i długości od 105 do 65 metrów, łączyły się pod ostrym kątem, tworząc pięciokąt nieregularnego kształtu. Na rogu murów — baszty o konfiguracji rombowej. Uproszczone kontury budynków z płaskimi zwieńczeniami, brak elementów dekoracyjnych, mury wzniesione pod niewielkim nachyleniem względem gruntu, masywny nieobrobiony kamień — nadają twierdzy kształt pancernika, którego nie wiadomo jak wciągnięto na ciasny skrawek urwiska nad giętką linią rzeki. Do naszych dni dotarła tylko część budowli, wyciągnięta wzdłuż zbocza góry nad doliną Zbrucza. Resztę terytorium niegdyś groźnej twierdzy (jej powierzchnia to około 1,5 ha) w ciągu drugiej połowy XX wieku „zjadła” cukrownia. Zamek-twierdzę zbudowali (być może i odbudowali, jak nierzadko zdarzało się na Podolu) w połowie XV wieku litewscy szlachcice Odrowążowie kosztem miejscowej ludności, ale siłami polskich budowniczych. Kraj był pograniczny, czasy niespokojne, dlatego ceniono upartą siłę i maksymalną praktyczność. W takim stylu wzniesiono też inne budynki miasta. Odpowiadały one charakterowi jego mieszkańców, w większości
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
