Strona · s. 5strona oryginału ↗
LUDOBÓJSTWO
Слово Просвіти, №31 за 2007 рік
ręce w ręce świeżą gazetę (przy tytule były dwa ordery ZSRR). Masowe występowanie memoratów o głodzie potwierdzają wspomnienia mojej matki, Tetiany Warawy, Tekli Rudyk, Hanny Kreszczenko, Paraski Tetianiuk… Na przykład Tekla Rudyk wspomina swoją rozmowę o głodzie z Ołhą Wozniuk w latach 70. na klepisku kołchozowym, z Darką Kytajczuk i innymi. T. O. Bołdecka, T. W. Warawa (moja matka) bezpośrednio głodu nie przeżyły, opowiadają tylko o tym, co słyszały od swoich rodziców — a mimo to te opowieści należą do memoratów i uważamy je za materiał źródłowy. Dlaczego? Ustna tradycja narracyjna ma charakterystyczną dla siebie cechę: każdy narrator za każdym razem (a widać to z powtórnych zapisów!) jedno i to samo opowiadanie powtarza niemal tymi samymi słowami, z jednakową intonacją, nawet z jednakowymi gestami. To wielokrotne powtarzanie, skierowane do konkretnego słuchacza (w szczególności do dzieci i wnuków), osiąga postawiony cel: tekst utrwala się w pamięci w takiej formie, w jakiej podaje go narrator, jakby konserwuje się tam, a przy okazji „wydobywa” i rozwija w swojej pierwotnej postaci. Tak przekazywana jest tradycja ustna, to sposób życia tekstu folklorystycznego. Zatem nie mamy podstaw, by nie ufać tym świadectwom — bez wątpienia adekwatnie odtwarzają one źródło, zmienia się jedynie zabarwienie stylistyczne, forma kompozycji. Istnieje istotna różnica między opowieściami mężczyzn i kobiet. Każdy mężczyzna jest przede wszystkim surowym dokumentalistą, jego wspomnienie zawsze jest nasycone konkretnymi faktami, komentarzami, uogólnieniami, historycznymi paralelnymi, własną analizą wydarzeń. Wspomnienia kobiet, przeciwnie, są jaskrawo-emocjonalne, obrazowo-artystyczne, napełnione głębokimi osobistymi przeżyciami, porażają swoim dramatyzmem, który opiera się na drobnych, ale wyrazistych szczegółach, których nie można zapomnieć. Ludowi narratorzy mimowolnie przekazują słuchaczowi ten stan emocjonalny, którego doznali podczas wielkiego głodu — stan skrajnego przygnębienia, rozpaczy, beznadziei, strachu, poczucie krzyczącej niesprawiedliwości, żalu i gniewu. Memoraty o głodzie z 1947 roku przeplatają się ze wspomnieniami o wojnie, ciężkiej pracy w latach okupacji, wywózkach do Niemiec. Głównymi tematami tych opowieści są kara za zerwane na polu kłosy, sądy kołchozowe, przymusowe roboty i zsyłki, samowola lokalnej władzy, wyjazdy na Zachodnią Ukrainę, gdzie nie było kołchozów, aby zarobić kawałek chleba. Niezwykle cennym świadectwem o czasach ludobójczej kołchozowej rzeczywistości jest wspomnienie Paraski Tetianiuk, którą za niewyrobione dniówki wysłano na przymusowe roboty aż na Daleki Sybir (zob. „Dwie — jak rodzone siostry”, „Słowo Proświty”. — 2006. — Nr 47). Głównym lejtmotywem tych opowieści jest myśl o tym, że na zsyłce było lepiej niż w kołchozie. Wielu narratorów konstatuje również fakt, że nawet „za Niemców” było lepiej niż w kołchozie: „Niemiec płacił za pracę, głodu nie było, poodkrywali cerkwie i można było modlić się do Boga…”. T. M. Rudyk opowiada, że „za Niemców” odzyskała zrabowane podczas rozkułaczania dobro, i do dziś, jako najcenniejszą pamiątkę, przechowuje u siebie w domu ten stół, ławę i skrzynię. Interesowała mnie też psychologia relacji na wsi: jak dawni aktywiści, którzy wyrządzili ludziom tyle krzywd, patrzyli w oczy swoim współmieszkańcom? Przecież po tym żyli oni obok nich co najmniej jeszcze czterdzieści lat. Jak ich traktowano we wsi? „Byli u władzy, szanowano ich jako weteranów, sadzano w prezydium, wręczano nagrody…”. Za ujawnienie prawdy okrutnie mścili się na swoich współmieszkańcach, bezprawnych i zawsze poniżanych. Psychologię mają jedną: grabić, wszystko jedno kiedy i kogo — byle tylko pożywić się darmowym dobrem. „Komu wojna, a komu matka rodzona!” — mówi F. N. Stepaniuk o jednym z aktywistów wielkiego głodu, który za władzy niemieckiej był policjantem, brał udział w pogromach żydowskich. Wielu ludowych narratorów postrzega chorobę lub niezwykłą śmierć dawnych aktywistów jako karę Bożą za brak miłosierdzia wobec swoich współmieszkańców. Charakterystyczny pod tym względem jest wniosek Marianki Krutiuk („Zmarło w domu siedem dusz”): „Ich ukarał Bóg! Oleśce w lesie kłoda wybiła rękę. „Czyż” pomieszał się, to ganiał po wsi. Waśka leżała i żywcem gniła, robaki toczyły. „Saczychę” zgięło do dołu. Filimona traktor udusił… Ich wszystkich ukarano, oni nie umarli jak ludzie!” Fotoreprodukcja Ołeksandra ŁYTWYNENKI
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
