Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

USTNE MEMORATY O GŁODZIE

Слово Просвіти, №31 за 2007 рік

Ludmiła IWANNIKOWA Trzeba mieć nie lada siłę ducha, aby podjąć się badania tego tematu. Materiał jest niezwykle ciężki, wydarzenia i fakty, o których opowiadają naoczni świadkowie, są tak porażające, że często nie poddają się komentowaniu ani analizie naukowej. Psychicznie trudno bywa nie tylko zapisywać, ale i rozszyfrowywać te materiały, wszak każdy z nas w taki czy inny sposób jest związany z tą tragedią. Przeżyte i zasłyszane od dzieciństwa we własnej rodzinie, we własnej wsi, do dziś nie pozwala mi abstrahować na tyle, by pracował jedynie pragmatyzm naukowca — i tak przeważają emocje, uczucie bólu, gniewu, czasem po prostu grozy. Być może potrzeba na to czasu — stulecia czy dwóch, aby „wyjść z materiału”, z dystansem postrzegać historyczną przeszłość i związany z nią folklor, podobnie jak obecnie postrzegamy dumy ludowe, legendy i podania z czasów najazdów turecko-tatarskich. Być może… A póki co mamy do czynienia z opowiadaczami-świadkami, z których każdy emocjonalnie opowiada o tragicznym losie własnej rodziny, sąsiadów, przyjaciół, współmieszkańców wsi, przytaczając konkretne fakty historyczne, które porażają swoim okrucieństwem, cynizmem, czasem nagim naturalizmem. Istnieje kilka terminów na określenie właśnie tych utworów — „opowiadanie” („opowieść”), „memorat” („wspomnienie”), „podanie”, „świadectwo”. Taka rozbieżność w terminologii powstała dlatego, że za zbieranie materiału zabrali się przede wszystkim historycy i pisarze, i każdy na swój sposób określał zapisane przez siebie utwory. Dla historyka jest to przede wszystkim świadectwo o pewnym okresie, w jakiejkolwiek formie by ono nie było, wszak jego celem jest zapis i gromadzenie dokładnych danych dokumentalnych (w formie ustnej lub pisemnej), związanych z określonymi wydarzeniami historycznymi, które powinny uzupełnić materiał archiwalny i odnowić wszystkie „białe” (czy „czarne”?) plamy w nauce. Dlatego wśród historyków utrwalił się termin „świadectwo”. Rosyjski folklorysta S. M. Azbielew zauważa, że memorat to właśnie „świadectwo o samych wydarzeniach, przeżytych przez naród, i o tym, jak naród te wydarzenia postrzegał i rozumiał”. Zatem oba terminy mają prawo do istnienia. Historyk ceni prawdę faktów przedstawionych w opowiadaniu, dla niego ważna jest dokładna fiksacja miejsca wydarzeń, imion i nazwisk, dlatego patrzy na te utwory jak na swoistą ludową archeografię. Folklorysta bada specyfikę przekazywania tradycji ustnej, proces komunikacyjny, doświadczenie duchowe narodu. Zatem te dwie nauki, które zawsze szły obok siebie i nierzadko miały wspólny przedmiot badań, nie wykluczają, a jedynie uzupełniają i wzbogacają się nawzajem. W formie memoratu przekazują swoje opowieści naoczni świadkowie wydarzeń, a ich dzieci i wnuki opowiadają jakościowo nowe, o innym zabarwieniu artystyczno-stylistycznym utwory, które należą już do podań historycznych i opierają się nie na własnych wspomnieniach, a na tym, co słyszeli od swoich rodziców, krewnych, współmieszkańców wsi. Pewne trudności pojawiają się podczas zapisu materiałów o głodzie w latach 1932—1933. Niełatwo bywa w komunikacji z opowiadaczem, zwłaszcza gdy pracuje się metodą ekspedycyjną, przełamać barierę nieufności. Czasem opowiadacz po prostu boi się ciebie i to, rzecz jasna, nierzadko zmusza do odpowiedzi na szereg pytań: po co to zapisujesz, kto będzie tego słuchał lub czytał, czy zapis opowieści nie zaszkodzi samemu opowiadaczowi itd. Kiedy zaufanie zostanie ustanowione (a temu może sprzyjać nawet wspólny posiłek (na stypie, na święcie parafialnym, wspólna modlitwa w cerkwi itp.), rozpoczyna się szczera spowiedź, której dalszym losem nikt już się nie interesuje. Czasem opowiadacz pozostaje ostrożny i, opowiedziawszy szczegółowo i dokumentalnie dokładnie o wszystkich wydarzeniach, odmawia podania swojego nazwiska, nazwisk swoich krzywdzicieli. Przyczyna może być dwojaka: albo taka, że respondent jednak nie do końca ufa folkloryście, albo taka, że niosąc przez całe życie piętno syna lub córki „wroga ludu”, człowiek otrzymał tak nieodwracalną traumę psychiczną, że nie jest już zdolny wykonać tego kroku — ciężar strachu gnębi go do dziś. A dlaczego tak szczera opowieść? A dlatego, że, jak zapewniają sami opowiadacze, męczy ich to, co zobaczyli i przeżyli w dzieciństwie, nie daje spokoju nieodparte pragnienie wygadania się, pragnienie, aby o jego osobistej krzywdzie dowiedzieli się wszyscy! I ilu ich jeszcze, pokrzywdzonych, złamanych moralnie i duchowo, niewinnych ofiar, które przeżyły rozkułaczanie, niszczenie cerkwi, wielkie głody, zesłania, obozy koncentracyjne, niesłychane znęcanie się. Zdarzają się też paradoksalne przypadki, kiedy ludzie, którzy przeżyli te okropności, żałują za władzą radziecką, za reżimem komunistycznym. “Dlaczego?” — zapytałam grupę opowiadaczy ze wsi Hubcza w rejonie starokonstantynowskim obwodu chmielnickiego. “Ja żałuję za władzą radziecką! — wykrzyknęła L. M. Kreszczenko, która właśnie opowiadała o rozkułaczeniu swojej babci. — Władza radziecka dała mi wykształcenie, Lenin dał mi dobrobyt, pokój, szczęście…”. Ta kobieta całe życie pracowała jako wiejska bibliotekarka, organizowała radzieckie święta i obrzędy, prowadziła ateistyczną propagandę — to była jej ideologia, z którą nawet teraz żegna się niechętnie i dzięki której nie jest zdolna adekwatnie ocenić wydarzeń, które przeżyła ona i jej rodzina. Właśnie ona najbardziej ufa propagandzie o tym, że głód zorganizowali “swoi”, i to jeszcze w poszczególnej wsi, a Stalin o tym nic nie wiedział, bo jego również oszukiwali wiejscy aktywiści. Ludmiła Markiwna opowiada: “I przy tym zbieraliśmy się w klubie wieczorem i pisaliśmy list do Stalina, że jemy pachnący miód, a nasze dzieci jedzą białe pampuszki!.. Zmuszali moją mamę do podpisania się… Pisali, że nasze dzieci jedzą pachnący miód, a my mieliśmy w chacie łobodę i zgniłe ziemniaki! To w 47. roku! Mama płakała cały dzień, jak przyszła! Bo w domu była tylko woda i nic więcej!”. Jeszcze bardziej “zombie” wiarą w “nieskazitelność” i “świętość” Stalina i Lenina jest była sprzedawczyni, a teraz kościelna śpiewaczka Marianka Krutiuk. Choć z głodu w 33. roku wymarła nie tylko cała jej rodzina (ojciec, matka, dwaj bracia i trzy siostry), ale i ulica, na której mieszkali, ona mimo wszystko ubóstwia Lenina i Stalina, przeklina niepodległe państwo ukraińskie, żałuje za utraconym “komunistycznym rajem”. Na pytanie, dlaczego więc ta “sprawiedliwa” władza nie ukarała tych “swoich” za popełnione okrucieństwa i bezprawie, odpowiada: “Ich ukarał Bóg, a władza nie ma tu nic do rzeczy, takie były czasy!”. Na szczęście to pojedyncze przypadki, z reguły większość opowiadaczy adekwatnie ocenia tragiczne wydarzenia lat 30., przeklina katów, starając się na wszelkie sposoby ich potępić, i życzy sobie, aby ta tragedia nigdy się nie powtórzyła. Zatem zapis memoratów o Hołodomorze może odbywać się tylko w atmosferze pełnego zaufania między opowiadaczem a słuchaczem. Czasami obok opowiadacza trzeba spędzić pół dnia lub nawet cały dzień, wysłuchać wspomnień o jego losie, losie rodziców i bliskich krewnych, opowieści o jego stanie moralnym i sytuacji materialnej, poglądach na współczesne wydarzenia polityczne na Ukrainie itd. Wtedy opowieść o głodzie wplata się w zbyt długi, ale wybolany latami kontekst, z licznymi komentarzami i próbą usłyszenia “słowa prawdy” od samego słuchacza. Nierzadko zdarza się tak, że przy wzmiance o Hołodomorze opowiadacz zaczyna niepowstrzymanie szlochać i przez łzy nie może mówić. Czasem to wspomnienie jest tak bolesne, że ludzie w ogóle odmawiają mówienia o tamtych wydarzeniach, odtwarzania w pamięci najstraszniejszych obrazów niespotykanego ludobójstwa. “To tak wielki smutek, że ani opowiedzieć go nie można, ani opisać — ja nie wiem, jak ja dotąd jeszcze żyję!” — oto co najczęściej odpowiadają ludowi opowiadacze. Dopiero po kilku konkretnie zadanych pytaniach człowiek uspokaja się, zwięźle odpowiada na nie i, zorientowawszy się, rozwija swoją opowieść dowolnie. Najpierwsze zapisy ludowych opowieści o głodzie zrobiłam w 1989 r. Na 2006 rok zaszły już istotne zmiany zarówno w świadomości opowiadaczy, jak i w stanie zachowania materiału. Najważniejsze — prawie odszedł ten totalny strach, który krępował opowiadaczy: nazywane są konkretne nazwiska i imiona ludzi, których wcześniej określano w stylu “jeden człowiek”, “jedna kobieta”, “był tu taki”. Ludzie śmiało wyrażają swoje poglądy na wydarzenia i stosunek do konkretnych osób (Stalina, Lenina), pragną chociaż drogą ujawnienia zbrodni zemścić się na swoich krzywdzicielach (“Napisz wszystko to, niech czytają, niech wiedzą — ja będę rad, jeśli wydrukują!”). Zatem teraz można zebrać materiał lepszy, pełniejszy, dokumentalnie dokładniejszy. To — pozytywne zmiany. Ale są i negatywne. W tym czasie prawie wymarło pokolenie, które w świadomym wieku przeżywało kolektywizację i głód, nie spotkasz już na wsi ani byłego “kułaka”, ani członka “brygady uderzeniowej”. Ci bezpośredni świadkowie odeszli na przełomie lat 70. i 80. Krytycznego wieku osiągnęły dzieci represjonowanych, które mogą jedynie fragmentarycznie nakreślić obrazy ogólnonarodowego smutku. Lecz choć ich uwaga koncentruje się wokół swojej rodziny czy bliskich sąsiadów, wrażenia z dzieciństwa bywają tak silne, że opowieść wychodzi artystycznie wyrazista, emocjonalnie nasycona. Takimi są wspomnienia urodzonej we wsi Pilawa w rejonie starosieniawskim obwodu chmielnickiego Lubow Tymofiijiwny Mykołajeć, urodzonego we wsi Tiutky w rejonie winnickim Feodosija Nykyforowycza Stepaniuka i in. I choć mowa bywa o jednej konkretnej rodzinie, takie wspomnienia mają wielką wartość, wszak w historii każdej rodziny, jak w małym lusterku, odbija się cała historia narodu ukraińskiego. Dzisiejsi informatorzy — to z reguły wnuki ofiar stalinowskich represji, czyli trzecie pokolenie, ich wspomnienia nierzadko sprowadzają się do chronologicznego wyłożenia faktów. Teraz już nadchodzi ten moment, kiedy ustne memoraty przestają być właściwie dokumentalnymi świadectwami, co jest ważne dla historyków, a przechodzą w inny status — folklorystyczny. Minie jeszcze trochę czasu, — i ten folklor przestanie być dokumentalną bazą dla historii Ukrainy, dlatego dla historyków ważne jest właśnie teraz zebrać ten bezcenny materiał źródłowy. A dla folklorystów ten materiał będzie cenny zawsze. To miara naszej narodowej i ludzkiej godności. Jednak pojawiają się trudności z odtworzeniem imion i nazwisk represjonowanych w latach 30., — większość ich potomków wyjechała ze wsi, a starzy mieszkańcy pamiętają tylko uliczne przezwiska. Odtwarzając z niebytu imiona represjonowanych w mojej rodzinnej wsi, byłam zdumiona tym, że okazali się nimi moi dalecy krewni, a nawet najbliżsi sąsiedzi, których znałam od dzieciństwa, zapisywałam od nich legendy o rusałkach, mawkach, domownikach, — i nikt z nich nawet na początku lat 90. nie wspomniał o tragedii, którą przeżyli! To niepowetowana strata dla mnie jako kronikarza swojej wsi. Oto skutek tego “wielkiego” 70-letniego milczenia, zorganizowanego krwawym terrorem! Lecz choć o Hołodomorze nie wolno było mówić oficjalnie, pamięć ludowa nie milczała — o nim mówiono wszędzie przy okazji: rodzice — dzieciom, dziadkowie — wnukom, i świadectwem tego są zapisy Tetiany Ołeksiijiwny Bołdeckiej, urodzonej we wsi Zatyszszia w obwodzie odeskim oraz Jewheniji Petriwny Mykołajeć, urodzonej we wsi Pilawa w obwodzie chmielnickim. “Ten Hołodomor my pamiętamy, — zwraca się Je. P. Mykołajeć do swojej matki, — my wchłonęłyśmy go z twoich piersi razem z mlekiem! My pamiętamy to od samego dzieciństwa, wszystkie twoje wspomnienia — i moje dzieci, a twoje wnuki i prawnuki…”. Jewhenija Petriwna opowiada, że za każdym razem, kiedy jej mały syn przyjeżdżał do babci, to prosił ją: “Opowiedz, jak ty biedowałaś!” — i babcia, Lubow Tymofiijiwna Mykołajeć, opowiadała mu o głodzie 33. roku, po czym on bardzo płakał, ale następnym razem znowu prosił babcię opowiedzieć o tym… “Sierp i młot — śmierć i głód!” — za każdym razem powtarzała moja babcia, Ksenija Warawa, be-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn