Strona · s. 8strona oryginału ↗
OD ULUBIONEGO — DO ZASŁUŻONEGO
Слово Просвіти, №31 за 2007 рік
Oleksandr STUSENKO, członek NSPU, absolwent Szkoły Średniej nr 1 w Barze. Zdjęcie autora. Gdyby mnie zapytano, czy mógłbym pracować w szkole, odpowiedziałbym szczerze i jednym słowem: nie. Oczywiście, w szkole można pracować jako dyrektor, kierownik gospodarczy czy bufetowa, ale najcięższy krzyż — to krzyż nauczyciela. I właśnie go, obok swoich kolegów, już trzydziesty szósty rok niesie Borys Mychajłowycz Netupśkyj, nauczyciel języka i literatury ukraińskiej w Szkole Średniej nr 1 w Barze, w obwodzie winnickim. W minionym roku szkolnym jego znaczący wkład w rozwój edukacji został wreszcie godnie uhonorowany: Borys Mychajłowycz został zasłużonym nauczycielem Ukrainy. Kiedy on, kończąc Winnicki Instytut Pedagogiczny i odsłużywszy w wojsku, przyszedł do barskiej szkoły nr 1, klas z pogłębionym nauczaniem języka ojczystego i literatury było w obwodzie winnickim zaledwie trzy: w Winnicy, Koziatynie i Barze. Lecz chyba najciekawsze lekcje dla „pogłębionych” dawał właśnie Borys Netupśkyj. Każda jego godzina — to nie tylko zagłębianie się w życiową drogę i laboratorium twórcze pisarza: naukę o literaturze Borys Mychajłowycz przekształcił w naukę bycia człowiekiem. Jego lekcje — to przede wszystkim lekcje humanizmu, i nawet najbardziej zagorzali rozrabiacy oraz uczniowie, dalecy od książki, wynoszą dla siebie z czterdziestu pięciu minut wnikliwego kontaktu z nauczycielem to nieuchwytne i niewysłowione, co potem wielokrotnie będzie odzywać się w ich duszach w najróżniejszych sytuacjach życiowych. Lekcje Borysa Netupśkiego — to ponad sześćdziesiąt spotkań w formacie „Lekcję prowadzi pisarz” lub „Lekcję prowadzi aktor”. W jego klasach bywali Wołodymyr Jaworiwśkyj i Hanna Czubacz, Marija Ludkewycz i Nina Hnatiuk, Natalja Sumśka i Anatolij Chostikojew, Petro Perebyjnis i Anatolij Bortniak, Abram Kacnełson i wnuk Wielkiego Słonceluba Julij Kociubynśkyj, mecenas z Australii Mychajło Hojan oraz wielu innych pisarzy, artystów, działaczy społecznych. Lekcje Borysa Netupśkiego — to wystawne spektakle jednego aktora, to wycieczki po rodzinnym mieście (w Barze mieszkał i uczył się M. M. Kociubynśkyj), to próby i wystawienia szkolnego teatru „Historie życiowe”, wreszcie, to wyjazdy z uczniami na różnorodne twórcze konkursy i olimpiady, skąd nigdy lub prawie nigdy Borys Mychajłowycz nie wracał bez zwycięzcy czy laureata. Nawet swój raport twórczy, benefis, gdzie gratulowali mu wdzięczni uczniowie i koledzy, deputowani i literaci, Borys Mychajłowycz zbudował w formie lekcji, która zaczęła się od jego słowa wdzięczności dla swojej pierwszej nauczycielki Dory Iwaniwny Rudyj, a zakończyła niepowtarzalnym śpiewem trio „Złote klucze” w składzie Niny Matwijenko, Mariji Mykołajczuk i Wałentyny Kowalśkiej. Jednak benefis, jak każde święto, szybko ucichnie, prezenty i słowa wdzięczności odejdą na dalszy plan, i jeszcze tutaj, w sali barskiego kina im. Tarasa Szewczenki, widzę, jak już jutro skromny człowiek z szlachetną siwizną i głębokimi oczami, trzymając w ręku duży teczkę, gdzie zawsze chowa się jakaś niespodzianka dla uczniów, pójdzie swoją zwykłą ścieżką do szkoły. Poniesie swój ciężki nauczycielski krzyż… Pomimo „zasłużoności”, problemów Borysa Netupśkiego nie ubyło. Znacznie przybyło pracy na plantacji dalii, a on je niezwykle kocha, pielęgnuje, i nawet ma kilka patentów na własnoręcznie wyhodowane odmiany. Trzeba niestrudzenie dbać o ogromny księgozbiór (a to tysiące książek, na które szła czasem cała pensja nauczyciela-metodyka), a także unikalne szkolne muzeum. Z jakiegoś powodu obwodowi organizatorzy uroczystości z okazji urodzin Mychajła Kociubynśkiego znów pominęli uwagą szkolne muzeum pisarza, gdzie jest na co popatrzeć i jest komu o tym opowiedzieć. A jeszcze niektórzy pragmatycy od edukacji żądają przekształcenia klasy z pogłębionym nauczaniem języka ojczystego i literatury w klasę z pogłębionym nauczaniem ekonomii… Jednak głowa do góry, drogi i bliski wielu Borysie Mychajłowyczu! Wam na wszystko wystarczy sił i determinacji. Bo nawet kiedy dziennikarze poprosili was o zrobienie zdjęcia z trio „Złote klucze”, wy kategorycznie odmówiliście fotografowania się bez swoich uczniów, oświadczając, że zdjęcie dla prasy ma być tylko takie. Długich i płodnych wam lat, drogi mój nauczycielu, wysokiej mądrości wam i natchnienia, by dalej mocno stać w prawdzie! Swiatosław KARAWANŚKYJ. WYSZUKIWAĆ czy WYSZUKUWAĆ? Biorąc pod uwagę poprzednie, czytam: „Wyszukując w ziemskim nieziemskie…” W żadnym z posiadanych przeze mnie słowników słowo „wyszukiwać” nie figuruje. Zatem neologizm. W zgodzie z wyczuciem językowym? Chyba nie. Nasze wyczucie językowe, poza wszystkim innym, nie pochwala zbyt długich słów. Po co mówić „wyszukiwać”, kiedy istnieje krótsze — „wyszukiwać”? Czy „wyszukiwać” ma jakieś estetyczne przewagi nad słowem „wyszukiwać”? Żadnych. Jak widzimy, wyczucie językowe w pewnym stopniu zgadza się ze zwykłą logiką: po co zbędne dźwięki? POCZUĆ TWARDY GRUNT POD NOGAMI czy POCZUĆ PEWNOŚĆ W SOBIE? Do neologizmów należy zaliczyć przeróbki utartych zwrotów o przeciwnym lub nieco innym znaczeniu. Znany autor pisze: „Proszę o wybaczenie, — …wtrącił się Liebig, „poczawszy twardy grunt pod nogami”. Istnieje szereg utartych zarejestrowanych zwrotów ze słowem „grunt”: „wybić grunt spod nóg”, „stracić grunt pod nogami”, „mieć twardy grunt pod nogami” itd., ale zwrotu „poczuć grunt pod nogami” — nie ma. To autorska innowacja, autorska praca nad słowem. Neologizm obrazowy i pasuje do utworu literackiego. CZUĆ SIĘ W SWOIM TALERZU czy CZUĆ SIĘ W RODZIMEJ ŻYWIOLE? Do przeróbek standardowych wyrażeń należy i użycie zwrotu „czuć się nie w swoim talerzu” bez zaprzeczenia: „czuć się /poczucie się/ w swoim talerzu”. Na przykład, pisze autorka: „Wśród książek ja „czuję się w swoim talerzu”. Wyczucie językowe taką przeróbkę może tylko powitać. I krótko, i prosto, i zrozumiale. WPaŚĆ W DZIECIŃSTWO czy ZDZIECINIEĆ? Czasami autor musi dla dokładnego przedstawienia wydarzenia lub faktu iść pod prąd ustalonego użycia słów, a nawet uciekając się do zapożyczeń. Kryterium stosowności takiego kroku będzie sukces artystyczny lub porażka. Wszystko rozstrzyga celowość twórcza. Oto pisarka rozmyśla o Bożym Narodzeniu: „Boże Narodzenie — to szansa i prawo każdego stać się dzieckiem… — cieszyć się, „wpaść w dzieciństwo”. Zgodnie z normami języka ukraińskiego, wyrażenie „wpaść w dzieciństwo” — to rusycyzm, bo mamy słowo „zdziecinnieć”. Ale zwroty ze słowem „wpaść” są całkowicie ukraińskie: „wpaść w rozpacz”, „wpaść w grzech”, „wpaść w niepamięć”, „wpaść w ambicję” itd. W tym tekście powiedzieć „…stać się dzieckiem… — cieszyć się, „zdziecinnieć” po prostu nie ma jak, bo tymczasowo stać się dzieckiem — to jednak nie „zdziecinnieć”, a „wpaść w dzieciństwo”. I nasz język ma wszelkie prawa korzystać z tego wyrażenia, jeśli tego wymaga opowieść. Ale „wpadać w dzieciństwo” trzeba ostrożnie. Tego wyrażenia nie należy używać, na przykład, jak to zrobił inny autor: „…gadanina… przypominała majaczenie… człowieka, który na starość „wpadł w dzieciństwo”. Tutaj właśnie na miejscu byłoby „zdziecinniał”. PREZENTACJA
Mówiąc o neologizmach leksykalnych, trzeba podkreślić, że twórczość słowotwórcza jest udana wtedy, gdy nie sprzeciwia się wyczuciu językowemu. Ktoś może zapytać: „A czym jest wyczucie językowe? Jak je zdefiniować?”. Zacznijmy od smaku w ogóle. Biorę słownik języka polskiego. Słowo smak ma kilka definicji. Do wyczucia językowego najlepiej pasuje taka: „Rozwinięte poczucie piękna, zdolność do oceny estetycznej”. Nasz język z estetyką są nierozłączne. Jeśli chodzi o to, jak zdefiniować „poczucie piękna” i „ocenę estetyczną”, to nie będziemy zagłębiać się w meandry ludzkiej mądrości. Prawda, wiemy, że „o gustach się nie dyskutuje” i „każdy ma inny gust”. Zatem zarówno wyczucie językowe, jak i „poczucie piękna” mogą być różne. Jak tu być? A bardzo prosto — ja wyrażam swój punkt widzenia, a kto ma inny, niech wyrazi swój. Najlepiej w takiej sytuacji przejść do przykładów, umówiwszy się, że neologizmem jest słowo dotąd nieodnotowane w większości znanych słowników lub użyte w nieznanym dotąd znaczeniu.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
