Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

MAESTRO

Слово Просвіти, №31 за 2008 рік

Rodzi się pomnik genialnego syna Ziemi Połtawskiej zapytał, czy można czytać i palić. Tak mi pozował…”. Portret wielkiego poety powstał w 1968 roku. Autor odlał go w żeliwie. Fotoreprodukcje tego dzieła zdobią obecnie wiele publikacji o Stusie, książki jego poezji. Rzeźbę eksponowano na kilku prestiżowych wystawach w stolicy. Prochy poety W. Stusa, zamęczonego w obozie koncentracyjnym na Północnym Uralu, wreszcie spoczywają w rodzinnej ziemi, a jego rzeźbiarski wizerunek jest teraz własnością Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy. Chciałoby się tylko, aby zawsze był prezentowany na ekspozycji. Wasyl Stus był przyjacielem rodziny Dowhaniów. Stało się tak, że żona artysty Ryta Dowhań zwróciła się do aspiranta Instytutu Literatury im. Szewczenki Akademii Nauk Ukrainy Wasyla Stusa z prośbą o napisanie dla gazety „Druh czytacz” recenzji świeżo wydanego zbioru poezji M. Bażana. Wasyl się zgodził. Zaprzyjaźnili się. Z czasem zaprzyjaźniły się rodziny. A potem — zły czas: w 1965 roku Wasyla usuwają z aspirantury, żonę rzeźbiarza wyrzucają z redakcji. I znowu — los: po kilku latach tułaczki, bezrobocia spotkali się z Wasylem w dziale Informacji Ministerstwa Przemysłu Materiałów Budowlanych. Jesteśmy teraz „inżynierami”. Blisko pracownia rzeźbiarza. Borys zaczął lepić Wasyla… Pamięć o nim jest święta dla tej rodziny. Jego książki, jak i „Kobziarz” Szewczenki, są tutaj na wyciągnięcie ręki. Stale je czytają, jego poezję znają i uczą się jej już i młode, i najmłodsze pokolenia rodziny, jej przyjaciele. Do wizerunku Wasyla Stusa Borys Dowhań zwracał się jeszcze kilka razy. Stworzył jego portret w marmurze dla stołecznego muzeum „Memoriał”. Pomnik-popiersie autorstwa mistrza ustawiono w ojczyźnie poety — we wsi Rachniwka w obwodzie winnickim. Jest u Borysa Dowhania i rzeźba Wasyla w pełnej postaci. Dumny, piękny, cały w swoich myślach, a jednocześnie — z nami. Zadziwiająco wyczuł duszę Poety. Tak mówią wszyscy, którzy znali Wasyla. Być może władza kiedyś zdobędzie się (a to potrzebne już teraz!) na ustawienie w centrum Kijowa pomnika wielkiego Poety. Tutaj warto wspomnieć kompozycję „Poeta i kat”. Pamięci François Villona. Średniowieczny kat w masce z toporem w pogotowiu — za plecami Poety. A Poeta — samo natchnienie, twórczy zryw! Szewczence, France, Zerowowi, Stusowi i jeszcze wielu innym poświęcono to wymowne dzieło: nad słowem prawdy zawsze wisiał topór. W niezapomnianych latach 60. Borys Dowhań ulepił także portrety obrońcy praw człowieka i literaturoznawcy Iwana Switłycznego, wybitnego ukraińskiego kompozytora Leonida Hrabowskiego, zaszczutego przez władzę za to, że nie pisał kantat o KPZR; portrety ukraińskich uczonych, obrońców praw człowieka Henryka Dworka i Jurija Koczeryńskiego, zniszczonego w latach 30. poety-neoklasyka Mykoły Zerowa. Zachował dla potomnych Borys Dowhań także wizerunek (brąz) jednego z najbardziej utalentowanych malarzy współczesności Anatolija Łymarewa. Warto wspomnieć portret córki Kateryny, malarki, konserwatorki, która ubrała Muzę w ukraińską koszulę. Zabronili. I stała ona (w gipsie) w korytarzu obok pracowni. Wandale rozbili ją na kawałeczki! Mistrz cierpliwie zebrał je i odnowił pracę. W naszych nowoczesnych czasach Borys Dowhań podarował ją Kijowowi. Brązową rzeźbę-pomnik artystom — ofiarom represji postawiono obok Kijowskiej Narodowej Akademii. Na pomniku wypisano 41 jasnych imion rozstrzelanych, zamęczonych: Mychajła Bojczuka, Wasyla Sedlara, Ołeksandra Muraszki, Ołeksandra Rubana, Ałły Horskiej i wielu innych. Obok tego pomnika przyszłych artystów przyjmują w poczet studentów. Nieobojętni kijowianie są także wobec kompozycji parkowej „Tetiana”, która zdobi park O. Puszkina. Biblioteka dla dzieci i młodzieży na Nywkach szczyci się swoim artystycznym wystrojem: kompozycją z reliefowych portretów ukraińskich i zagranicznych pisarzy — Szewczenki, Łesi Ukrainki, Franki, Tyczyny, Homera, Andersena i innych. Kompozycję wieńczy okrągła rzeźba młodzieńca z książką. To wszystko — dzieła B. Dowhania. Lecz nie wszystkim pracom tak się poszczęściło. Bardzo szczycili się mieszkańcy Berezniaków w Kijowie kompozycją rzeźbiarską „Macierzyństwo”, wykonaną w kutej miedzi, i nagle nadeszła kolejna fala walki z „niedostatecznie socrealistyczną sztuką”. Na polecenie partyjnego kierownictwa (było to przed Igrzyskami Olimpijskimi w Moskwie w 1980 r.) czyszczono Związek „nieruszalny” od niepożądanych ludzi i „beziideowej” sztuki. Zniesiono z kijowskich ulic i parków kilka pięknych prac, w tym także „Macierzyństwo” Dowhania. Jeszcze tragiczniejszy jest los trzyfigurowej kompozycji w brązie „Muzyka” (skrzypaczka, flecistka i śpiewaczka), którą artysta wykonał w latach 80. na zamówienie Kijowskiej administracji dla skweru naprzeciwko Narodowej Akademii Muzycznej. Dziełem zachwycali się wszyscy, którzy je widzieli. Eleganckie, estetyczne, o wysokim klasycznym brzmieniu, zostało uznane przez radę artystyczną Związku Artystów za najlepsze dzieło roku. A dalej zaczęły się „cuda”: przez 20 lat z niewiadomych przyczyn (a może i wiadomych!) nie pozwalano go ustawić. Naczelnicy się zmieniali. Ktoś dyrygował. Wreszcie autor zobaczył „Muzykę” na terenie gospodarki zieleni Kijowa, na dachu jakiegoś budynku, w rozebranym stanie. Dopóki próbował coś wyjaśnić, w 2002 roku ją zniszczono: pocięto i rozkradziono. Straszny kryminał. I wszystko to rzeźbiarz musiał przeżyć! Może by i nie wspominać? Ale trzeba. Aby nie powtarzało się takie dzikie barbarzyństwo wobec sztuki, odziedziczone po komunoimperialnej epoce.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn