Foto: Ksenia Hładyszewa
— Dmytro Własowycz, stosunek w Ukrainie do tej wizyty jest niejednoznaczny. — Jeszcze na długo przed przyjazdem patriarcha Cyryl oświadczył, że przyjeżdża na Ukrainę jako ważna część historycznej Rusi, że naród przeżywa próby i smutki, dlatego powinien go wesprzeć w trudnej godzinie. To oświadczenie wywołuje wrażenie, że my tutaj już ginemy, cierpimy i chcemy jak najszybciej pozbyć się niepodległości, a on przyjeżdża, by nas od niej uwolnić. Te słowa budzą oburzenie, bo są oszczerstwem i faryzeizmem. Szczególnych prób, jakich dziś nie przeżywają inne narody w związku ze światowym kryzysem finansowo-gospodarczym, na Ukrainie nie ma. U nas nie ma żadnych światowych smutków. Smutkami są wojna, Hołodomor, który w latach 1932–33 zgotowała nam nie kto inny, jak Moskwa, jej ówcześni tyraniczni władcy. Dalej. Czyż Ukraińcy są jego narodem? On jest Mordwinem, pochodzi z Mordowii, ze wsi Obrocznoje pod miastem Łuk’janowo. Jego rodzinny naród jest tam, nie my! I jeszcze jedno. Mamy Prezydenta, premiera, parlament, UPC KP i jej zwierzchnika Najświętszego Patriarchę Filareta, kilkumilionowy Kościół greckokatolicki, jego zwierzchnika arcybiskupa Lubomyra Huzara, Kościół rzymskokatolicki, wiele kościołów protestanckich. Nie potrzebujemy zwierzchności tego zupełnie obcego patriarchy. Bezprecedensowym faktem jest, że pierwszego dnia pobytu na Ukrainie patriarcha Cyryl przeprowadził posiedzenie synodu Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, przywiozłszy ze sobą jego członków. Ale przecież to terytorium innego państwa! Nieważne, jakie decyzje synod podjął. Ale bez wątpienia są one skierowane nie na to, by zjednoczyć ukraińskie prawosławie, lecz na to, by rozłamać je jeszcze bardziej. Nie sposób sobie wyobrazić, by, powiedzmy, patriarchat bułgarski przeprowadzał posiedzenie synodu Bułgarskiej Cerkwi Prawosławnej w Belgradzie, stolicy Serbii, także kraju prawosławnego. Albo by, powiedzmy, Grecka Cerkiew Prawosławna przeprowadzała posiedzenie synodu w stolicy Albanii, Tiranie. Jak to mogło się stać na Ukrainie — to po prostu cud dziwny.
— W Dzień Chrztu Rusi-Ukrainy
FENOMEN PAWŁA MURAWSKIEGO
FESTIWAL „SWIRŻ”: SPOJRZENIE Z BLISKA
Tłumaczenie maszynowe
Od 27 lipca do 5 sierpnia na Ukrainie z wizytą przebywał Patriarcha Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego Cyryl. To wydarzenie skomentował Dmytro STIEPOWYK, doktor nauk teologicznych, profesor, akademik Akademii Nauk Wyższej Szkoły Ukrainy.
Cerkwie dwóch patriarchatów przeprowadziły alternatywne uroczystości świąteczne. Czy schizma trwa? — 28 lipca to tradycyjny dzień upamiętnienia Włodzimierza Wielkiego, chrzciciela Rusi-Ukrainy Kijowskiej. Wcześniej obchodziliśmy Dzień Chrztu 14 sierpnia. Ale Prezydent Ukrainy swoim dekretem zupełnie logicznie połączył te dwa święta. Dlaczego my obchodziliśmy je osobno? Cerkiew Patriarchatu Moskiewskiego witała swojego zwierzchnika, który przyjechał do nas w gości z Moskwy. A gość, pożyczywszy sobie szarych oczu, oświadcza, że tutaj nie jest gościem, że to jego naród. Patriotycznie nastawieni Ukraińcy są tym oburzeni. To skłoniło do tego, że Chrzest Rusi-Ukrainy obchodzono nie tylko osobno, ale i w różne dni. UPC MP — 27 lipca przeprowadziła procesję krzyżową do pomnika Włodzimierza, a UPC KP — właśnie w święto, 28 lipca. Tysiące wiernych z całej Ukrainy pokazały, że cała Ukraina jest dziś z Patriarchatem Kijowskim. Kiedy koniec ich kolumny był jeszcze przy Soborze Włodzimierskim, czoło kolumny było już na Włodzimierskiej Górce. Cała ulica Włodzimierska lśniła złotem, ponieważ duchowni przyjechali w złotawych ornatach. Było bardzo dużo wiernych świeckich. A to tylko mała część naszego 14-milionowego Kościoła. Przedstawiciele UPC MP tego dnia odprawiali nabożeństwa w Ławrze Kijowsko-Peczerskiej, która została im przekazana bezprawnie w 1992 roku. Do dziś przywódcy państwa nie mogą zrozumieć, że Ławra Kijowsko-Peczerska jest sanktuarium narodu ukraińskiego, nie powinna należeć do Patriarchatu Moskiewskiego! UPC KP to samodzielny, niezależny Kościół. Jest samowystarczalny w służbie Bogu i narodowi ukraińskiemu, nie potrzebuje obcej opieki. To jeden z największych chrześcijańskich Kościołów świata, nie tylko wśród prawosławnych. Naszych wiernych jest dziś, według oficjalnej statystyki, ponad 14 milionów, mamy tendencję wzrostową. Przyjazd Patriarchy Moskiewskiego Cyryla Gundiajewa, jego nietolerancyjne wypowiedzi na temat Ukrainy i ukraińskiego prawosławia podczas tej wizyty skłoniły wielu ludzi, którzy wahali się lub nawet chodzili do cerkwi moskiewskich, do przyłączenia się do Patriarchatu Kijowskiego. Mamy około 40 biskupów, ponad trzy tysiące parafii. We wszystkich 25 obwodach Ukrainy są nasze eparchie, a w niektórych, na przykład we lwowskim, iwano-frankiwskim, czerniowieckim — po dwie eparchie. Tam wiernych jest tak wielu, że powinno być dwóch biskupów. Dlatego nie potrzebujemy sobie kogoś za przewodników. Ale boli nas los narodu ukraińskiego i schizma, którą na pseudosoborze charkowskim w 1992 roku sprawili przedstawiciele Patriarchatu Moskiewskiego. Ówczesny metropolita smoleński i kaliningradzki Cyryl, obecny patriarcha, zainicjował ten rozłam i był zakulisowym reżyserem tego, że tutaj przysłano metropolitę Włodzimierza Sabodana, który do
Zakończenie na str. 2
SKARBY PANTELEJMONA KULISZA
10–11 UKRAIŃSKI STOCKHOLM
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «NIE POTRZEBUJEMY OPIEKI MOSKIEWSKIEGO PATRIARCHY!», s. 1
Dokończenie. Pocz. na str. 1 tego służył w Rosji. W Charkowie zebrano prawosławnych, bez zaproszenia zwierzchnika ówczesnej Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej metropolity Filareta Denysenki, czyli z naruszeniem obowiązujących prawosławnych reguł. Z datą wsteczną nazwano to zebranie soborem, który nie miał prawa bez udziału zwierzchnika podejmować takich czy innych decyzji. Tak w Charkowie Cyryl Gundiajew i spółka dokonali rozłamu, a teraz kłamią, że uczynił to Filaret. W tamtym czasie zjednoczyły się Ukraińska Autokefaliczna Cerkiew Prawosławna, gdzie zwierzchnikiem był patriarcha Mścisław Skrypnyk, oraz Ukraińska Cerkiew Prawosławna, kierowana przez egzarchę Filareta Denysenkę. Zatem, aby nie dopuścić do utworzenia Jednej Lokalnej Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej, Moskwa — nikt inny — urządziła rozłam. Teraz rozłamowcami nazywają Filareta i Cerkiew Patriarchatu Kijowskiego. W rzeczywistości jest odwrotnie. Wzmacniając UCP PM, na wszelkie sposoby wspierając ją, rozłamowcy z Moskwy i Kijowa dążą do pokonania i zniszczenia UCP KP. Ale to ich marzenie nigdy się nie spełni! U nich wszystko zbudowane jest na nieprawdzie. Byłoby o wiele korzystniej i dla Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej, i dla Ukraińskiej, gdyby UCP PM uzyskała pełną samodzielność i niezależność — autokefalię. Wtedy UCP KP i UCP PM jako Cerkwie samodzielne w zarządzaniu mogłyby prowadzić negocjacje o zjednoczeniu. I porozumiałyby się, gdyby Moskwa nie przeszkadzała. Niestety, RCP grozi: kto zechce jednoczyć się z Patriarchatem Kijowskim, będzie ciężko ukarany. Te zastraszenia to skutek imperialnej polityki Kremla, dlatego UCP PM nie może swobodnie decydować o swoim losie. W rezultacie istnieją dwie Ukraińskie Cerkwie Prawosławne, dlatego też osobno obchodzono Chrzest Rusi-Ukrainy. — Prezydent Wiktor Juszczenko podczas spotkania z patriarchą Cyrylem powiedział, że Ukrainie potrzebna jest Jedna Lokalna Cerkiew Prawosławna. Na co ten odpowiedział, że taka Cerkiew na Ukrainie rzekomo już jest. Dlaczego takie rozbieżności w poglądach? — To zwykłe propagandowe wykręcanie się. Cyryl to cerkiewny dyplomata, bo wiele lat kierował wydziałem stosunków zewnętrznych Patriarchatu Moskiewskiego. Wiktor Juszczenko to człowiek demokratyczny, wierzący. To czysto ukraińskie cechy jego charakteru. Dlatego zaprosił tego wilka w owczej skórze, myśląc, że w nim jednak obudzi się KOMENTARZ NA TEMATY DNIA Petro ANTONENKO Zatrzymanie na terytorium Ukrainy byłego milicyjnego generała Ołeksija Pukacza, głównego oskarżonego w sprawie zabójstwa Heorhija Gongadzego, bez wątpienia stało się top-wydarzeniem tego lata. Ten, którego bezskutecznie szukano (czy nie bardzo szukano) w ciągu prawie sześciu lat, został zatrzymany w niewielkiej poleskiej wsi dosłownie na starcie prezydenckiej kampanii wyborczej. I wiązanie tego wydarzenia właśnie z kampanią wyborczą stało się już po prostu banalnością. Jednak wiążą. Mimo zapewnień władzy, że wiązać nie należy, że wszystko przebiega w czysto prawnym nurcie. Jednak o tym, że nie do końca tak jest, świadczy i zalew komunikatów mediów, i przeinaczanie faktów, i ogromna liczba tak zwanych wersji i hipotez. Dlatego pierwsze, co warto by powiedzieć oszołomionym komunikatami ludziom, to: nie trzeba brać wszystkiego na wiarę. Przede wszystkim dziwią nieścisłości faktograficzne, jeśli nie powiedzieć — dezinformacja. To, nawiasem mówiąc, jeszcze raz Zdjęcie Ksenii Hładyszewej Dmytro Stepowyk chrześcijańskie sumienie i będzie sprzyjał temu, że na Ukrainie będzie Jedna Lokalna Cerkiew. Tego chcą naród, rząd, Prezydent. Ale patriarcha Cyryl przyjechał z zupełnie innym celem. I dlatego, kiedy Prezydent powiedział, że Ukrainie potrzebna jest Jedna Lokalna Cerkiew, odpowiedział, że ona jest, mając na myśli tę cerkiew, którą kierują z Moskwy (RCP i jej filia — tak zwana UCP PM). Oto, jego zdaniem, jest Lokalna Cerkiew. Ale wielu ludzi zrozumiało, że ma na myśli Patriarchat Kijowski, bo to rzeczywiście samodzielna Lokalna Cerkiew narodu ukraińskiego. Czasami Pan Jezus Chrystus, jak widzimy, wkłada nawet w usta grzeszników to, co chce powiedzieć. — Prezydent z Patriarchą byli przy pomniku ofiar Hołodomoru 1932—33 lat. Patriarcha uważa, że Hołodomoru w rozumieniu ludobójstwa, czyli celowego wyniszczenia etnicznych Ukraińców, rzekomo na Ukrainie nie było. Był po prostu głód i głodowały wszystkie narody, które żyły w ZSRR. — To brutalna nieprawda, którą wypowiadają rosyjscy politycy. To, że powtórzył ją rzekomo „niezależny” od polityki działacz religijny, świadczy o tym, że jest w stu procentach z nimi. Dla Ukrainy bardzo ważne jest, aby na świecie uznano Hołodomor 1932—33 lat jako ludobójstwo etnicznych Ukraińców, podczas którego straszną śmiercią wymorzono kilka milionów Ukraińców, zniszczono najlepszą część ukraińskiego pracowitego narodu.
Nie wysuwamy wobec Rosji roszczeń, by zrekompensowała te straty, zgodziliśmy się, że winna jest klika Stalina, Mołotowa, Kaganowicza i lokalnej władzy bolszewickiej — nie-Ukraińców Kosiora, Postyszewa. Jednak rosyjski polityk, a za nim Rosyjska Cerkiew Prawosławna, nie chce uznać, że był to ludobójstwo. Dlatego zbywają się fałszywymi oświadczeniami, jakoby była to „nasza wspólna bieda”. W rzeczywistości w Federacji Rosyjskiej wielkiego głodu nie było. Ucierpiały poszczególne regiony — Kubań, dorzecze Donu (i to tam wyniszczano etnicznych Ukraińców), Powołże (tam mieszkali Niemcy, ich też bolszewicy musieli zagłodzić). Nasi ludzie chcieli w Rosji zdobyć chleba — zawracano ich, wyrzucano: umierajcie na swojej ziemi. Jakimże on jest chrześcijaninem, przywódcą cerkiewnym, jeśli mówi taką nieprawdę? — Jeśli patriarcha Cyryl uważa się za duchowego pasterza, świętego człowieka, dlaczego ma taką ochronę? — On czuje, że przebywa w innym państwie. Kiedy 28 lipca szły kolumny wiernych Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego, ochrony nie było, jedynie przedstawiciele drogówki regulowali ruch na ulicy Włodzimierskiej. A oto jak Cyryl przyjeżdżał do Pokrowskiego Monasteru Żeńskiego. Chronili go uzbrojeni po zęby specnazowcy. Zjechało tyle milicyjnych samochodów, że nie można było ani przejść, ani przejechać. Mniszki narwały w ogrodzie kwiatów, zrobiły koło w kształcie gołębia, myślały, że on się zatrzyma, one mu podadzą chleb i sól oraz kwiaty. A Cyryl tylko otworzył drzwi i jego auto zgniotło ten wianek kołami, zmiażdżyło żywe kwiaty na asfalcie. Obserwatorom-dziennikarzom było przerażająco na to patrzeć. Świadczy to o braku u tego człowieka elementarnej kultury. W wielu miejscach, przez które przejeżdżał, Ukraińcy wychodzili z hasłami: „Precz z moskiewskim popem!”, albo wykrzykiwali to ustnie. Wzmocniona ochrona była wszędzie, gdzie bywał: na Krymie, na Donbasie. A do miasta Równe po prostu go nie wpuścili. Świadczy to o tym, że Kijów — to nie „starożytna stolica państwa ruskiego”, a Ukraińcy — to nie jego naród. W Ewangelii według Świętego Jana Ewangelisty, rozdział 10, wersety 10—13 powiedziano: „Złodziej przychodzi tylko po to, aby kraść, zabijać i niszczyć… Najemnik zaś — nie pasterz, którego owce nie są własne. Widząc wilka, porzuca owce i ucieka, a wilk porywa i rozprasza owce. Najemnik ucieka, dlatego że jest najemnikiem i nie zależy mu na owcach”. Te słowa doskonale pasują do tej wizyty i do charakterystyki Władimira Gundiajewa, który ma teraz zakonne imię Cyryl. A w księdze Dziejów Apostolskich, rozdział 20, werset 29 napisano: „Wiem — mówi Pan Jezus Chrystus — że po odejściu moim przyjdą do was wilki drapieżne, które nie będą oszczędzać stada”. Obserwatorzy wszędzie zauważali, jak ochroniarze Cyryla odpychali ludzi. Nawet tych, którzy chcieli powiedzieć mu coś miłego. Ale co miłego w ogóle można powiedzieć temu człowiekowi? Myślę, że podczas podróży po Ukrainie ten nieproszony gość poczuł, że nie jest naszym pasterzem. Mamy swojego Patriarchę, który cieszy się ogromną miłością narodu ukraińskiego. Trzeba, szanowni czytelnicy „Słowa Proświty”, postawić wszystkie kropki nad „i” i wiedzieć, kto do nas przyjeżdżał i po co. — Na ekranach telewizorów widzieliśmy, że na lotnisku patriarchę Cyryla witał Janukowycz i przeważnie przedstawiciele jego siły politycznej. Dlaczego tak? Czy przypadkowo ta wizyta odbywała się w przededniu wyborów prezydenckich? — Przyjeżdża do nas wielu liderów politycznych. Mają oni ochronę. Ale tak wzmocniona ochrona działacza religijnego, który rzekomo nie reprezentuje żadnej siły politycznej, świadczy o tym, że w rzeczywistości jest on rzecznikiem Kremla. Patriarcha twierdził, że przyjechał rzekomo jako pielgrzym, tak jak my jedziemy do Jerozolimy czy na Atos, czyli by pomodlić się w świętych miejscach. Przy tym wygłasza otwarcie polityczne oświadczenia, skierowane na to, by na Ukrainie zdusić Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego, czego mu nigdy nie uda się dokonać. Zaprosił go na Ukrainę Prezydent. Niekoniecznie musi witać na lotnisku wszystkich, których zaprasza. Mogą na lotnisku być jego przedstawiciele. Ale kiedy patriarcha Cyryl zszedł z trapu, wśród tych, którzy go witali, było najwięcej przedstawicieli Partii Regionów, która orientuje się na to, by zdobyć na Ukrainie władzę prezydencką. Zaprosił Prezydent, a wita opozycja. To trochę dziwne. I dziwność ta nie tyle jest cerkiewna, co polityczna. Zwykłemu Ukraińcowi bardzo trudno to zrozumieć. Czas wizyty Patriarchy również wybrano z wielką przebiegłością. Za kilka tygodni zaczyna się kampania wyborcza prezydenta. Zatem mamy do czynienia z niczym innym, jak z zewnętrzną ingerencją w proces wyborczy Prezydenta Ukrainy. — Podczas wizyty tego gościa na Ukrainie niemało wiernych mogło zobaczyć go z bliska. Rosyjscy obserwatorzy obdarzają go szeregiem komplementów: inteligentny, dyplomatyczny, działający… A jak on jako człowiek i hierarcha wyglądał z ukraińskiej strony? — Absolutna niezgodność z tytułem Patriarchy. Zamiast mądrego starca, któremu powierzono stery ich Rosyjskiej Cerkwi, ukraińska ludność zobaczyła w nim, w jego wypowiedziach o Ukraińskiej Cerkwi Patriarchatu Kijowskiego, rozgoryczonego komisarza, przesiąkniętego nienawiścią do naszej wielomilionowej Cerkwi. Mściwość, złość połączone z pychą i butą. Jakiż „wspaniały” zestaw „cnót”! O nich właśnie mówi nasz Pan Jezus Chrystus: „Węże, potomstwo żmijowe! Jak wy uciekniecie przed sądem ognia piekielnego? Wy sami świadczycie przeciwko sobie… Wy dopełniacie miary zła ojców waszych” (Święta Ewangelia według Mateusza, 23: 31—33). Cyryl Gundiajew — to duchowy spadkobierca arcykapłanów Annasza i Kajfasza. Faryzeusz XXI wieku. I wieczność będzie spędzał razem z nimi. — W dniu wyjścia tego numeru naszej gazety kończy się podróż Cyryla Gundiajewa po Ukrainie. Jakie jest pierwsze podsumowanie? Pozytywne? Negatywne? Neutralne? Co można powiedzieć hierarchowi Cyrylowi na odchodne? — Wizyta jest całkowicie nieudana. Nie dała ona nic ani ukraińskim, ani rosyjskim prawosławnym ludziom, oprócz zaostrzenia stosunków. Choć i przed przyjazdem Ukraińcy znali jego skandaliczne i brutalne oświadczenia typu: „Chciałbym odwiedzić matkę miast ruskich (tak właśnie powiedziano!) Kijów, naszą starożytną stolicę i centrum ruskiego prawosławia”; albo: „Ukraina — to bardzo ważna część historycznej Rusi, która dzisiaj przechodzi przez ogromne próby. Ale to nasz naród i ja muszę być razem ze swoim narodem i w próbach, i w smutkach”… Było jednak oczekiwanie, że szowinista-imperialista w sutannie stanie się choć na te 10 dni chrześcijaninem i będzie zachowywał się jak gość, a nie chan Batu. Niestety, to się nie stało. Potwierdził swoje renomę ukrainofoba. Rozmawiała Nadija KYRIAN
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
świadczy o poziomie naszych mediów. Wydawałoby się, że liczby, daty, nazwy własne to rzeczy niezmienne, które należy podawać dokładnie. Ale nie. Nawet nazwę wsi Mołoczki na Żytomierszczyźnie, gdzie zatrzymano generała, piszą różnie. Albo, na przykład, piszą: „wieś”, „chutor”, „osiedle”, choć są to zupełnie różne pojęcia administracyjne. Czy też, powiedzmy, w jednym doniesieniu czytamy, że Pukacz spokojniutko mieszkał we wsi pod własnym nazwiskiem, z własnymi dokumentami. W innym zaś – generał miał mnóstwo różnych dokumentów na różne nazwiska. W końcu dochodzi do śmieszności: nie potrafią dokładnie ustalić nawet takiego szczegółu – ile krów utrzymywał w gospodarstwie generał, który nagle tak pokochał pracę na wsi? W czterech różnych publikacjach przeczytałem cztery różne (!) liczby. A już nie śmieszne, lecz smutne jest to, gdy mówi się, że generała w ogóle nie „znaleziono”, lecz że cały czas był pod kontrolą, tylko w odpowiednim momencie został „zdekonspirowany”, albo długo nie mogli go znaleźć z powodu przekupności funkcjonariuszy milicji, którzy kryli zbiega. Albo to, że Pukacz rzekomo przez długi czas ukrywał się za granicą, zwłaszcza w Izraelu, choć oficjalne oświadczenia śledztwa przekonują, że generał nie opuszczał terytorium Ukrainy. Nie zdążyły się rozpocząć czynności śledcze, a już posypały się nie mniej sprzeczne twierdzenia. To generał wymienia zleceniodawców zabójstwa dziennikarza i miejsce, w którym zakopał głowę ofiary, to pojawia się informacja, że nic takiego nie mówił. Podobna informacyjna wakacja jest świadectwem tego, że ktoś woli nie dążyć do prawdy w głośnej sprawie karnej, lecz uprawiać wyłącznie PR. I jeszcze gorzej – wykorzystywać tę tragedię (a jak inaczej nazwać sprawę, która trzęsie społeczeństwem już prawie 9 lat) do wąsko politycznych celów. Tak właśnie należy oceniać liczne oświadczenia polityków różnych obozów. Owszem, ktoś już publikuje „czarne listy” tych czy innych wysokich urzędników, którzy są współwinni zabójstwa Gongadze. Czy są winni, czy nie, może ustalić wyłącznie bezstronne śledztwo, a przyklejanie etykiet to sprawa zbyt poważna. Znów pojawiają się taśmy majora Melniczenki, które dotąd nie zostały ostatecznie sprawdzone przez oficjalne ekspertyzy. Wrażenie jest takie, że tych taśm wystarczy jeszcze na niejeden rok na brudne batalie polityczne. To samo dotyczy szczątków Georgija, który nie ma spokoju niemal dekadę po śmierci. Obecnie wszystko skupiło się wokół tezy – czy zostaną znalezieni zleceniodawcy zabójstwa, czy nie. Ktoś naiwnie czeka, że устами Pukacza zostaną wymienieni wszyscy, począwszy od ówczesnego prezydenta państwa. Mniej naiwni zauważają, że mimo wszystkich stopni i stanowisk Pukacz nie był ani ministrem spraw wewnętrznych, ani jednym z jego licznych zastępców. Był jednym z generałów, jakich aż roi się w resorcie milicji. A rozkaz zabójstwa otrzymywał nie od prezydenta osobiście, lecz od wyższych urzędników, z których niektórzy są już sami w lepszym świecie, nieosiągalnym dla śledczych.
Ale wszystko, co zostało powiedziane, nie oznacza, że nie należy szukać zleceniodawców zbrodni. Bo przy jakichkolwiek konkretnych okolicznościach swoistym zleceniodawcą był ówczesny reżim. Z jego imitacją państwowości, z pozostałościami totalitarno-komunistycznego systemu, z nałożeniem na to wszystko cech „dzikiego” kapitalizmu. Właśnie takiemu reżimowi przeszkadzały wolność słowa, niezależni dziennikarze i nie tylko Gongadze — lista przeciwników reżimu w dziedzinie mass mediów, jak wiemy, była pokaźna. Przeszkadzały partie narodowo-demokratyczne, które trzeba było konsekwentnie rozbijać i niszczyć. Przeszkadzali politycy myślenia państwowego: nie jest już tajemnicą, że pod uważnym nadzorem reżimu znajdował się także Wiktor Juszczenko i szereg innych znanych polityków. O tym reżimie, o tym zleceniodawcy wciąż nie powiedziano, do kogo należy. Zamiast tego słyszymy niemal nostalgię za dziesięcioleciem kuczmizmu — jak za czasami „porządku”, „ciszy i spokoju”. Kiedy „wszystko milczy, bo dobrobytu…”
Tłumaczenie maszynowe
Wołodymyr FERENC, Iwano-Frankiwsk. O tożsamości narodowej ukraińskiego społeczeństwa i państwowym samostanowieniu Ukraińców powiedziano niemało, ale w rozmowach z ludźmi bywa trudno dojść do porozumienia. Nawet w środowisku Proświty panuje różna, niekiedy wyidealizowana wizja perspektywy narodowej. Jeszcze mniej jest optymistów, którzy mają gotową receptę na przezwyciężenie rusyfikacji Ukraińców. Jest jeszcze jeden punkt widzenia — rezygnacja z grzebania w przeszłości i koncentracja na ultranowoczesnym projekcie narodu ukraińskiego. W procesie samoidentyfikacji Ukraińców ważne znaczenie ma także współczesna strategia współdziałania autochtonów z mniejszościami. I wszystko to dzieje się nie w stanie spokojnego odrodzenia, a w napięciu powszechnej rywalizacji informacyjnej i nie powinno po raz kolejny być zdawane na łaskę intuicji ludowej. Musi istnieć przemyślany proces, w którym naród ma odnaleźć punkt oparcia, zdobyć doświadczenie w przezwyciężaniu obcego wpływu, aby rozwijać się samodzielnie, skutecznie, na poziomie narodów Europy Zachodniej. Ukraina musi odnaleźć właściwą orientację w globalnych koordynatach rozwoju i czuć się rosnącą siłą. Wiodąca warstwa społeczeństwa powinna przestać się spierać, a sformułować jasną wizję perspektywy oraz dróg doskonalenia narodu. Misja koordynatora procesu formułowania projektu utwierdzenia i rozwoju tożsamości narodowej historycznie należy do „Proświty”. Nikogo nie interesuje, czy może to zrobić współczesna organizacja, jednak ktoś musi włożyć ludzkie idee w podstawę takiego projektu. Same w sobie dokumenty niczego nie rozwiązują, ale są one niezbędnie potrzebne, aby zachować ukraińską opinię publiczną w jasno określonym nurcie. W związku z tym inicjatywa naszego przewodniczącego, deputowanego ludowego Ukrainy Pawła Mowczana dotycząca przeprowadzenia przesłuchań parlamentarnych na temat: „Tożsamość narodowa na Ukrainie w warunkach wyzwań globalizacyjnych: problemy i drogi zachowania” jest aktualna nie tylko dla parlamentu. Dopóki parlament przez ponad pół roku będzie zajmował się innymi problemami, aktywni Ukraińcy powinni omówić ten temat na łamach gazety Proświty. Prezydencka kampania wyborcza nie powinna odciągać nas od analizy życia narodu i wypracowania nowej strategii. Chodzi o poszukiwanie nowych sposobów zachowania i rozwoju ukraińskiej odrębności w warunkach twardego informacyjnego i ekonomicznego konkurencyjnego kontaktu ze światem. Świat kontaktuje się z nami coraz nowocześniejszymi środkami i stara się zmieniać nas dla własnej wygody. To normalny proces globalizacji, ale my musimy znaleźć sposoby czerpania z tego korzyści i nie stracić własnej tożsamości. Chociaż pojęcie tożsamości bardziej dotyczy zewnętrznego postrzegania nas jako odrębnego narodu. Dla nas zaś ważniejsze jest nie tylko demonstrowanie narodowego oblicza, ale i zachowanie ukraińskiej istoty i duszy. Niestety, obecny skład parlamentu nie jest zdolny do przesłuchań parlamentarnych na temat tożsamości narodowej. Nawet jeśli tak nie jest, problem powinien być omawiany przede wszystkim w społeczeństwie, zmuszając parlament do dbania nie tylko o budżet i walkę o władzę. Parlament degraduje nie tyle od wpływu wielkiego biznesu czy korupcji — wyższa władza traci siłę przez to, że społeczeństwo nie „podpiera” jej podstawą skutecznej strategii narodowej. Jeśli przeprowadzić merytoryczną dyskusję w środowisku Proświty, zainteresowawszy niezapolityzowanych analityków, taka strategia obowiązkowo powstanie. Warto opublikować tezy referatu Pawła Mowczana na zainicjowanym przez niego przesłuchaniu parlamentarnym, rozpatrywać tylko gotowe projekty i umieszczać je na stronie internetowej Proświty do dyskusji. Ukraińcy sami powinni wybrać z masy idei te najbardziej realistyczne i godne studiowania. Ważne jest przeprowadzenie dyskusji nad gotowymi projektami w obwodowych zjednoczeniach „Proświty” oraz w profesjonalnych środowiskach eksperckich, bronić tych projektów w dyskusjach z oponentami. Ten proces pomoże wykonać pożyteczną dla narodu sprawę i jednocześnie ożywi działalność całej struktury naszej organizacji. W rezultacie zostanie sformułowany ogólnoukraiński projekt zachowania i rozwoju tożsamości narodowej, który warto rozpowszechnić w światowej przestrzeni informacyjnej i domagać się przyjęcia go jako jedynego. Mając nie tylko jedyny dokument, a przede wszystkim jedyną myśl, można tworzyć potężny nacisk na parlament przy wsparciu większości społeczeństwa. Procedury tworzenia strategii narodowej nie warto idealizować czy postrzegać jako dogmatu. To tylko drogowskaz, który nie pozwoli ukraińskiemu narodowi osłabnąć czy stracić wiary we własne siły. Jest to bardzo ważne w warunkach współczesnej wojny informacyjnej, która każdego wieczora niszczy nas z ekranów telewizorów. Ludmyła ILJENKO. 31 lipca w Narodowym Uniwersytecie „Akademia Kijowsko-Mohylańska” odbyła się konferencja prasowa poświęcona kampanii rekrutacyjnej. Śledzenie przebiegu rekrutacji do uczelni przeprowadziła koalicja 11 organizacji społecznych, w Kijowie pracowała Międzynarodowa organizacja społeczna „Szkoła równych możliwości”. Już po raz drugi kampania rekrutacyjna przebiega według wyników niezależnego zewnętrznego testowania. Aby wziąć udział w konkursie, wystarczą tylko kopie certyfikatów. Dlatego kandydaci i ich rodziny dbają o to, by „zabezpieczyć się”, składając dokumenty na kilka specjalności jednocześnie, a nawet do kilku uczelni. Ponieważ Kijowski Narodowy Uniwersytet im. T. Szewczenki kończy egzaminy wstępne wcześniej, to oryginały certyfikatów, niezbędne do przyjęcia, kandydaci zanoszą właśnie tam, czyli następuje silny odpływ abiturientów z innych uczelni, gdzie są podobne specjalności. W tym roku wśród abiturientów z wysokimi wynikami ZNO do Kijowskiego Uniwersytetu im. T. Szewczenki złożyło dokumenty 32%, do Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. I. Franki — 7%, do Narodowego technicznego...
Tłumaczenie maszynowe
Centralna Komisja Wyborcza zatwierdziła wniosek budżetowy na przeprowadzenie wyborów prezydenta Ukrainy w projekcie państwowego budżetu na 2010 rok w wysokości 1 mld 532 mln hrywien. Wygłaszając sprawozdanie, zastępca przewodniczącego CKW Andrij Mahera stwierdził, że można by powiedzieć: „Demokracja nie jest tania”. Ale, jak mówił, tak duża suma wiąże się z możliwie dużą liczbą członków komisji wyborczych. A. Mahera przypomniał, że zgodnie z ustawodawstwem każdy kandydat na prezydenta ma prawo delegować dwóch swoich przedstawicieli do składu terytorialnych i obwodowych komisji wyborczych. Jak zaznaczył zastępca przewodniczącego CKW, biorąc pod uwagę doświadczenie minionych wyborów prezydenckich, w tym roku o stanowisko głowy państwa ubiegać się będzie około 30 kandydatów. Zatem jeśli każdy z nich zaproponuje dwóch przedstawicieli do każdej z 225 terytorialnych komisji wyborczych, da to 13,5 tys. osób. Poinformował również, że na Ukrainie będzie około 34 tys. obwodowych komisji wyborczych, a liczba ich członków wyniesie ponad 2 mln 31 tys. osób. W związku z tym, jak zaznaczył, wynagrodzenie wszystkich z nich wymaga znacznego zwiększenia finansowania kampanii wyborczej. Ponieważ zaś kampania wyborcza potrwa w latach 2009–2010, jej całkowity kosztorys wyniesie 1 mld 744 mln 300 tys. hrywien. Jednak w budżecie na 2009 rok środki na wybory prezydenckie są przewidziane i z finansowaniem problemów nie ma. A. Mahera podkreślił, że podejmując decyzję o finansowaniu wyborów prezydenta Ukrainy, CKW działa ściśle w granicach obowiązującego ustawodawstwa.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
uniwersytetu „KPI” — 4%, do Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” — 3%. Na konferencji występował Serhij Kwit, rektor „Akademii Kijowsko-Mohylańskiej”, profesor. Wśród innych problemów poruszył temat testowania i podzielił się doświadczeniem dotyczącym tego, jak Akademia przeprowadza dodatkowe własne testy abiturientów, tak zwane testowanie „na zdolności”. Zawiera ono pytania ze znajomości języka angielskiego oraz wiodących przedmiotów niehumanistycznych. Testowanie ujawnia ukryte zdolności i daje szansę tym utalentowanym dzieciom, które wskutek różnych okoliczności nie zdołały uzyskać wysokich ocen w szkole średniej. Ołeksandr Wostriakow, sekretarz odpowiedzialny komisji rekrutacyjnej Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Ekonomicznego im. W. Hetmana, zadeklarował problem nadmiaru osób uprzywilejowanych. Zaproponował, aby traktować je bardziej wymagająco. Swoją drogą, „Akademia Kijowsko-Mohylańska” w tym roku zmuszona była zaangażować SBU do sprawdzenia niektórych dokumentów dotyczących ulg. Uczestnicy konferencji zaproponowali wprowadzenie zachodniej praktyki — pobierania niewielkiej opłaty za każde złożenie dokumentów. Pomogłoby to zrekompensować pracownikom wysiłek związany z nowym systemem. Chociaż, zdaniem specjalistów, niezależna ocena sprawdziła się z punktu widzenia obiektywności. Zdjęcie Ksenii Hładyszewej Jurij Krawczuk na górze Mont Blanc rym” wjechali wagonikiem kolejki linowej, a już dalej, po skałach lodowca, o własnych siłach. Dziewięć godzin wyczerpującej wspinaczki oraz śnieżyca mocno wyczerpały alpinistów. Dlatego, realnie oceniwszy sytuację i zważywszy własne siły, z dalszego „szturmu” szczytu zrezygnowało dwoje — najstarszy z grupy oraz jedyna kobieta. Jeszcze jedna „przedyslokacja” miała miejsce na wysokości czterech i pół tysiąca metrów. Aby zminimalizować ryzyko przy tamtejszym niedoborze tlenu, drogę na szczyt kontynuowała tylko jedna para — Jurij Krawczuk oraz najmłodszy uczestnik grupy Łeonid Herheliuk. Musieli pokonać niewiarygodne trudności, aby przejść przez ostry śnieżny grzbiet i nie spaść. Trzeciego dnia alpiniści weszli na szczyt i ustawili tam flagę Ukrainy z napisem „Pielgrzym” — Kostopol”.
Tłumaczenie maszynowe
Wiktor Lewi, Dniepropetrowsk
Jaceniuk znowu mnie zaskoczył. Nie powiedziałbym, że przyjemnie… Na stronie Frontu Zmian opublikowano streszczenie jego artykułu. „Lider Frontu Zmian uważa, że trzeba przestać walczyć o tę czy inną tożsamość etniczną, język, przynależność wyznaniową, interpretację przeszłości. »Jesteśmy tacy, jacy jesteśmy, i razem staniemy się silniejsi. Jeśli nie będzie kłótni o drobnostki(!)«”. Oto dopiero drobnostki! Czyż nie dla tych „drobnostek” wywalczono niepodległą Ukrainę? Czyż nie dla zachowania własnej tożsamości, przede wszystkim językowej, każdy naród tworzy własne państwo narodowe? Tymczasem Arsenijowi już nie jest potrzebne NATO, a „z przedmiotu polityki międzynarodowej Ukraina powinna stać się jej podmiotem”. Po co to wszystko, skoro główne przeznaczenie państwa zlekceważono jako „drobnostki”? Chyba tylko po to, by zaspokoić osobiste ambicje tego, kto chce nim kierować. Może Arsenij marzy o powrocie do średniowiecza, kiedy państwo było zbiorem poddanych jakiegoś władcy, a przynależność językowa, etniczna i wyznaniowa były drugorzędne, „drobnostkami”?
Tłumaczenie maszynowe
Serhij NOWAK, obwód rówieński
Rok temu klub turystyczno-alpinistyczny „Pilgrim” z miasta Kostopol zapoczątkował program „Od poleskich nizin do europejskich szczytów”. Pierwszym etapem realizacji programu było zdobycie Elbrusa. Obecnie kostopolscy wspinacze utrwalili już pierwszy sukces: zdobyli górę Mont Blanc (4811 m), najwyższy szczyt Alp.
W wejściu na Mont Blanc wzięło udział kilkunastu sportowców pod przewodnictwem najbardziej doświadczonych ukraińskich wspinaczy: Jurija Kraczuka z Kostopola i Ihora Parczewskiego z Równego. Mają na swoim koncie nie tylko wejście na Mont Blanc, ale także zdobycie najwyższych szczytów Ameryki Północnej i Południowej, Afryki, Nowej Zelandii i Australii. Na wysokości 2300 metrów członkowie klubu „Pilig-
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
odbył się także w niektórych współczesnych językach romańskich, w szczególności w hiszpańskim (padres). Słowo „samolot” (ros. samoljot) używane było w latach 20. ubiegłego wieku, ale ponieważ było sprzeczne z prawami fonetycznymi naszego języka, zostało zastąpione słowem „litak”. Do drugiej grupy należą słowa: „krasyty” (malować), „krysza” (dach), „luczcze” (lepiej), „pożar” (pożar). Nikt ich nie wyrzucał z języka ukraińskiego. Jednak „krasyty” i „farbuwaty”, „krysza” i „dach”, „luczcze” i „kraszcze” (lipsze), „pożar” i „pożezia” nie są synonimami, lecz dubletami, czyli słowami, które nie różnią się ani odcieniami znaczenia, ani zabarwieniem emocjonalno-ekspresyjnym. W takim przypadku jedno z nich staje się rzadziej używane. Jeśli chodzi o częstotliwość użycia, na pierwsze miejsca wysunęły się: „farbuwaty”, „dach”, „kraszcze” (lipsze), „pożezia”. Nieukraińskie pochodzenie poszczególnych leksemów nie nadaje im negatywnej charakterystyki. Język ukraiński przyswoił niemało obcych słów, które weszły do jego podstawowego zasobu leksykalnego. Przecież nie będziemy poprawiać u T. Szewczenki „Dumy moji, dumy moji, Lycho meni z wamy! Naszczo staly na paperi Sumnymy riadamy?” słowa pochodzenia niemieckiego „papir” (papier) na „bumahu”. I w ogóle, jeśli dzielić słowa na „ładne” i „brzydkie” według ich pochodzenia, to wtedy trzeba by wyrzucić większość naszych imion osobowych i zastąpić je ukraińskimi odpowiednikami. W takim przypadku nie mielibyśmy Petro Wiktorowycza czy Hałyny Karpiwny, a Kamień Peremozcewycz i Tysza Plodiwna; sam Wasyl Trubaj byłby Car Trubaj. Z pary ukraińskich słów „pożezia” i „pożar” pierwsze jest neutralne, używane we wszystkich stylach języka, a „pożar” stał się rzadziej używanym poetyckim synonimem. Dlatego też czytamy, powiedzmy, u I. Franki: „Czom twoji oczi siajut tym czarom (a ne żarom, jak dumaje W. Trubaj,), Szczo to zapaliuje serce pożarom”. Trzecią grupę stanowią słowa, które p. Trubaj uważa za szczególnie cenne dla języka ukraińskiego — „nada”, „pomnyty”, „poniaw”, „potom”, „łożyty”. Bo tak gadają znajome Wasyla Trubaja ciotki. Tę serię „ludowych perełek” mogę uzupełnić jeszcze takimi: „harbuz”, „kyrpycz”, „luk”, „miel”, „nizzia”, „syczas” (to ostatnie słyszałem nie od jakiejś tam ciotki, a od pewnego telewizyjnego szefa). W moim dzieciństwie, kiedy rusyfikacja nie osiągnęła jeszcze takich wyżyn jak teraz, wiejskie ciotki i wujkowie zamiast tego śmiecia używali normalnych ukraińskich słów — „treba”, „pamiataty”, „rozumiw” (zbahnuw, utiawyw, rozkumekaw), „potim” (potomu), „klasty”, „kawun”, „cehla”, „cybulia”, „krejda”, „ne można”, „zaraz”. Aby przekonać czytelnika o niebylejakiej wartości przytoczonych „perełek”, W. Trubaj ucieka się do godnych zdziwienia etymologii. Rzekomo „prynadływyj”, „unadytysia”, „prynada” pochodzą od słowa „nada”. Dlaczego dziewczyna jest „prynadływa”? „Bo ona meni nada”, — zwycięsko wykrzykuje nowo upieczony etymolog. W rzeczywistości wymienione słowa są pochodnymi od czasownika „nadyty” — „wabić, przywabiać; łowić na wędkę”. A specyficznie rosyjskie „nado” (nadot, nadobno), nieobecne w pozostałych językach słowiańskich, do tego gniazda słowotwórczego nie należy. Jeszcze bardziej fantastyczna jest autorska etymologia słowa „krysza”. Ma ono rzekomo wiązać się ze słowem „kryty” (to rzeczywiście prawda), a dalej (nie bójcie się, szanowny czytelniku!) ze słowami „krewnyj”, „krow”: „Krysza — to budowla, pod którą żyli ludzie, krewni z krwi, krewni ludzie, krewni”. Ot co! „Kryty” i „krow” są ze sobą powiązane według tej logiki, zgodnie z którą, jeśli w ogrodzie rośnie bez, to w Kijowie koniecznie musi być wujek (zob. Etymolohicznyj słownyk ukrainśkoji mowy. — K., 1989. — T.3. — S. 95, 99 — 100). Słowo „poniatia” pochodzi od rzadko używanego we współczesnym języku czasownika „ponimaty” (dokonany — „pojniaty”) — „łowić, chwytać, ogarniać; uwierzyć”; przymiotnik od niego to nie „poniatijnyj”, a „poniattiewyj”. Ten leksem nie ma dużego gniazda słowotwórczego. Ros. „poniatliwyj” po naszemu to „tiamuszczyj”, „kmitływyj”; ros. „ja nie imieju poniatia (o czem-to)” — ukr. „ja ne maju ujawlennia (pro szczoś)”; ros. „poniat” — „rozumity”, „zbahnuty”, „utiawty”; zatem „poniaw” to wyraźnie zaznaczony nieumotywowany rusycyzm. Liczebnik „oba” to galicyjski dialektyzm, któremu w języku literackim odpowiada „obydwa” (dopełniacz „oboch”, a nie „obydwoch”, jak mówią niektórzy mówcy). Kiedy po raz pierwszy zabrzmiała wspaniała pieśń O. Biłasza do słów D. Pawłyczki „Dwa kolory”, wielu naddnieprzańców słowa „oba” nie odbierało, ale z czasem do niego przywykli. Jednak to wcale nie oznacza, że „oba” koniecznie trzeba wprowadzać do języka literackiego. Mało rozpowszechnione w naszym języku słowa „toska”, „tosknyj” raczej nie mogą wzbogacić grupy leksykalnych oznaczeń tych pojęć: „tuha”, „żurba”, „zażura”, „nudha”, „sum” itd. oraz pochodnych od nich. Więc nie ma co żałować za „toską”. W. Trubaj często używa leksemu „kalka”. Ale wśród wymienionych słów nie ma ani jednej kalki. Bo kalka — to zapożyczenie nie słowa, a jego struktury i napełnienie jej własnymi pierwiastkami. Na przykład, „piwostriw” — kalka z niem. Halbinsel (od halb „na pół” i Insel „wyspa”); „piatyriczka” — kalka z ros. piatiletka. Kalki mogą wzbogacać język (jak podane przykłady), a mogą go zaśmiecać: „centrobiżnyj” — niepotrzebna kalka z ros. centrobieżnyj, bo mamy własne „widcentrowyj”. W swoim opusie W. Trubaj karci bizantyjskich popów, którzy zepsuli nas chrześcijaństwem; zarzuca S. Karawanśkiemu to, że obstaje przy akcencie na pierwszej sylabie w słowie „poduszka” („byle nie tak, jak w Rosji!”). Jednak rację ma właśnie S. Karawanśkyj. Akcent na pierwszej sylabie w tym słowie — jedyny w słowniku pod redakcją B. Hrinczenki. Ten akcent zniknął w czasach zbliżania języków. W Słownyku ukrainśkoji mowy (t. 6, s. 763) słowo podano z akcentem na drugiej sylabie, ale ilustracja z utworu Tarasa Szewczenki świadczy o tym, że i nasz wielki poeta akcentował na pierwszej sylabie: „Czasom sonna rozmowliaje. Poduszku ciluje”. Lecz najbardziej obrywa się od p. Trubaja „ortodoksom-językoznawcom”, którzy obstają przy „przegotowanym języku”, narzucają ludziom „wysuszone i przemielone na żarnach instytutów językowych słowa i zwroty”, przepuszczają je „przez pseudonaukowe sito”, „swoją dziwną miłością do języka podświadomie wyrządzają mu ogromną szkodę”. Taka pogarda dla ludzi, którzy poświęcili życie obronie i rozwojowi języka ukraińskiego, nie przynosi zaszczytu autorowi przytoczonych wypowiedzi. Swoją drogą, „nanosyty” (nanosić) można oznaczenia na mapę, farbę na jakąś powierzchnię, śmieci do domu itp. A szkodę się „zawdaje” (wyrządza). W tych atakach przeciwko językoznawcom i wszystkim, którzy obstają przy kulturze języka ukraińskiego, rzuca się w oczy łańcuch oskarżeń jednego rodzaju: rzekomo dla językoznawców „kalka z rosyjskiego — to jak wyrok; byle tylko nie było podobne do rosyjskiego; żeby różniło się od rosyjskiego; rusycyzmy — zniszczyć; byle tylko dalej od Moskwy; niech będzie gorzej, byle inaczej”. Za takie oskarżenia w latach 30. ubiegłego wieku reżim bolszewicki niszczył językoznawców moralnie i fizycznie, a w latach 60.—70. za to ludzi wyrzucano z pracy, degradowano na stanowiskach, karano jako inaczej myślących. Materiał W. Trubaja zaprasza do polemiki. O czymże polemizować? Leksykalne, jak i inne, normy u nas dawno są ustalone. Jednym z mierników doboru leksyki do użycia w języku literackim było i pozostaje kryterium oryginalności. Wszystkie języki czasem nawet odpychają się od siebie. Na przykład, w języku rosyjskim przymiotnik „bolszoj”, a czasownik „uwielicziwat”, rzeczowniki „uwieliczenije”, „uwielicżytiel”, a w ukraińskim odpowiednio „welykyj”, ale „zbilszuwaty”, „zbilszennia”, „zbilszuwacz”. W języku rosyjskim „hłaz”, a „obuczenije zaočnoje” (nie „zahłaznoje”); w języku ukraińskim jest „obraz”, ale nie ma „obrazowuwaty”, mamy natomiast „utworiuwaty” itd. Wybór oryginalnej leksyki — naturalny proces w każdym języku. Niestety, teraz u nas w mowie ustnej, a co za tym idzie i na piśmie, zdarza się niemało błędów językowych, spowodowanych nierozróżnianiem ukraińskich i rosyjskich środków leksykalnych. Wszystkie te „wykliuczenija”, „plotyny”, „postuplenija”, „same hławnoje”, „po obłastiam”, „w kaczestwie (kohoś)”, „prynimaty uczast” itd. — skutek negatywnego wpływu języka rosyjskiego, bo w ukraińskim mamy — „wyniatok”, „hreblia”, „nadchodżennia”, „najhołownisze”, „po obłastiach”, „jak (chtoś)”, „braty uczast”. Język trzeba chronić przed wszelkimi „rijelterami”, „spiczrajterami” oraz (wybacz, Panie!) innymi „merczandajzerami”. I nie urządzać sztucznych polemik, skierowanych na rozchwianie ustalonych norm.
ukraińskie wydawnictwo książkowe i jeszcze o wielu innych sprawach. Na Ukrainie deputowani poszczególnych rad lokalnych potrafią występować z „naukowymi” referatami o szkodliwości nauki języka ukraińskiego (Sewastopol), o potrzebie zawężenia sieci szkół ukraińskich (Donieck). Deputowany Rady Najwyższej, który zresztą deputowanym być nie może, ponieważ nie włada językiem państwowym, w imieniu frakcji Partii Regionów żąda usunięcia ze stanowiska ministra oświaty i nauki Iwana Wakarczuka, wybitnego uczonego, za nacjonalizm. Wojujący ukrainofob D. Tabacznyk nie jeden rok był wicepremierem do spraw humanitarnych. Więc jak w takich warunkach może rozwijać się język ukraiński? Być może Wasyl Trubaj dla naprawy sytuacji na Ukrainie żąda od Prezydenta, Rządu i Rady Najwyższej doprowadzenia do wykonania art. 10 Konstytucji Ukrainy oraz Uchwały Sądu Konstytucyjnego Ukrainy z dnia 14 grudnia 1999 roku? Być może najwyższe kierownictwo Ukrainy musi położyć kres antyukraińskim wybrykom na terytorium państwa, i wtedy Ukraińcy w końcu powrócą do ojczystego języka, od którego ich odsuwano przez dziesięciolecia i stulecia? Nie, p. Trubaj ma o wiele prostszą receptę. Jego zdaniem, „trzeba powrócić do prostych ludzi-twórców języka i nie bać się legalizować, zatwierdzać, wprowadzać do słowników tego języka, którym od wieków gadali, gadają i będą gadać nasi ludzie”. Autor opusu karci nauczycieli, którzy chcą nauczyć dzieci doskonałego ukraińskiego języka literackiego, znieważa językoznawców, którzy „bezmyślnie zaliczają do surżyku wiele z tego, co jest naszym starodawnym, rodzimym”. I cóż to takiego, to „starodawne i rodzime”, te „rodzime, kluczowe słowa”, te pędy, które rzekomo czynią nasz język „elastycznym, barwnym, luksusowym”? Okazuje się, że aby Ukraińcy nie wstydzili się rozmawiać po ukraińsku, trzeba mówić wremja (a nie czas), horod (a nie misto), kożana (a nie szkiriana) kurtka, krasyty (a nie farbuwaty), krysza (a nie dach), ławka (a nie kramnycia, mahazyn), łożyty (a nie kłasty), łucze (a nie lipsze, krasze), nada (a nie treba, potribno, nalezmyt), oba (a nie obydwa), pożar (a nie pożeża), pomnyty (a nie pamjataty), ponjaw (a nie zrozumiw, zbahnuw, utjamyw), potom (a nie potim, potomu), rodyteli (a nie batky), samołot (a nie litak), toska (a nie sum, tuha, żurba) itd. Przytoczone słowa można podzielić na kilka grup. Do pierwszej należą wremja, kożanyj, horod, rodyteli, ławka, samołot. Wremja — przestarzałe zapożyczenie ze starocerkiewnosłowiańskiego, który na współczesny ukraiński język literacki wywarł bardzo mały wpływ. Dlatego zamiast wremja teraz my, jak i prawie wszyscy Słowianie, używamy czas. Słowo wremja pozostało w ironicznym zwrocie wo wremja ono „za dawnych czasów”. Horod — przestarzały synonim słowa misto (nazwa dużej miejscowości). Kiedy H. Skoworoda pisał swój wiersz „Wsiakomu horodu nraw i prawa”, wtedy nowy ukraiński język literacki dopiero się formował. W procesie selekcji leksykalnej zwyciężyło słowo misto, więc teraz nie ma potrzeby zmieniać norm leksykalnych. To samo można powiedzieć o koża, kożanyj. Za czasów Kyryła (Mykyty) Kożumiaki to pojęcie nazywano koża, a we współczesnym języku oznacza się je leksemem szkira, dlatego też kurtka szkiriana, a nie kożana. W ukraińskim, jak i w każdym języku, jedne słowa wychodzą z użycia, a inne przychodzą na ich miejsce. Mówimy przecież teraz szczoky, a nie łanyti, i nasz język od tego nie staje się uboższy. Bywa, że to samo słowo w językach pokrewnych oznacza różne pojęcia. Za ławką w języku ukraińskim utrwaliło się znaczenie „deska na podstawkach do siedzenia, ława”, więc raczej nie trzeba jej używać jeszcze zamiast słów kramnycia, mahazyn. Rodyteli dawno wyszło z użycia. Słowo batko w liczbie mnogiej ma trzy znaczenia: batky „mężczyźni w stosunku do swoich dzieci; ojciec i matka, przodkowie”. Batky w sensie ojciec i matka używamy nie dlatego, że dzieci „rodzi dwoje ojców, a nie ojciec i matka” (jak rozumuje p. Trubaj), a w wyniku wspólnego rozwoju semantycznego leksyki w kilku językach indoeuropejskich. Na przykład, w języku łacińskim pater „ojciec” w liczbie mnogiej patres ma te same znaczenia, co nasze batky. Taki sam rozwój znaczeń. Zdjęcie Ksenii Hładyszewej. Ołeksandr PONOMARIW, doktor nauk filologicznych, profesor Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki. „Boli obserwować, jak pomimo głośnego, nieskończonego i pustego gadania o najmelodyjniejszym na świecie kalinowym i słowiczym języku ukraińskim, jest on uparcie, nieustannie i nieuchronnie wypierany ze wszystkich sfer życia, zaczynając od ulic, sklepów, placówek oświatowych, sportu, medycyny, gazet i telewizji, a kończąc na instytutach naukowych, komputerach, wysokich technologiach… cóż tu mówić o wysokich technologiach, kiedy ludzie na wsiach…, nawet młodzież dzisiaj zaczęli wstydzić się rozmawiać po ukraińsku”. Ten ponury cytat przytoczyłem z opusu Wasyla Trubaja „Unadywsja żuraweł do babynych konopel” („Słowo Proświty”, nr 28, 16—22 lipca 2009). W wielu kwestiach autor, niestety, ma rację. W październiku tego roku będziemy obchodzić 20. rocznicę od momentu, kiedy została przyjęta ustawa o państwowości języka ukraińskiego. A my nie tylko stoimy w miejscu, ale w wielu przypadkach nawet cofnęliśmy się w odrodzeniu naszego języka. Ukraińscy włodarze nie tylko nie podchwycili zrywu obywateli naszego kraju z końca lat 80.— początku 90. ubiegłego wieku, kiedy rozmawianie po ukraińsku znów stało się prestiżowe, kiedy rozbrzmiał on na ulicach nawet południowych i wschodnich miast Ukrainy, kiedy w różnych instytucjach i organizacjach, w przedsiębiorstwach tworzono kursy nauki języka ukraińskiego, kiedy ten język u wielu jego użytkowników z biernego użycia zaczął przechodzić w czynny. Wydawało się, że wreszcie skończyły się tułaczki naszego języka na jego odwiecznej ziemi. Ale gdzie tam! Wiadrem brudnej zimnej wody na pędy odrodzenia języka ukraińskiego stało się „tronowe” przemówienie L. Kuczmy z 1994 roku, w którym (za namową małynkowyczów, tabacznyków i innych ukrainofobów) obiecał uczynić język rosyjski drugim państwowym lub oficjalnym, bo ukraińska idea, jakoby, nie zadziałała. Po Pomarańczowej Rewolucji, kiedy prawie wszyscy znów zaczęli mówić po ukraińsku, nadeszło kolejne rozczarowanie. Bandytów nie wsadzono do więzień (jak obiecywano), a zabrano się za nagradzanie ich orderami i medalami. Na stanowiska przewodniczących administracji obwodowych i rejonowych powołano ludzi, którzy nie znają języka ukraińskiego lub nie chcą w nim rozmawiać. W wyższych uczelniach w większości do dziś wykłada się w języku rosyjskim. Nawet w Kijowskim Narodowym Uniwersytecie Politechnicznym na wykładanie po ukraińsku przeszli tylko nieliczni wykładowcy. A jak można ukrainizować sport, kiedy nawet w ukraińskich szkołach lekcje wychowania fizycznego do dziś prowadzone są nie w języku ukraińskim? Nie mówię już o oddanej na pastwę antyukraińskim siłom przestrzeni informacyjnej, o zaniedbanej.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Zdjęcie: Ksenia Gładyszewa
czas i wysiłek wielu wykształconych ludzi należy poświęcać tylko na tłumaczenie naprawdę wartościowych dzieł, a tych, niestety, jest bardzo mało zarówno w Moskwie, jak i w Hollywood. Wciąż nie mamy dostępu do zasobów światowej informacji. Czasami mamy je wręcz tylko w tłumaczeniu. Spróbujcie znaleźć słynnych „Kozaków” Wołodymyra Dachna w języku ojczystym — są tylko wersje rosyjskojęzyczne. Ludzkość stworzyła tyle wartościowych rzeczy, że odtworzenie klasycznych dzieł po ukraińsku zajmie niejeden rok. Dlatego rosyjskie seriale rzeczywiście mogą poczekać. Nie podzielam też „sprawiedliwego oburzenia” Dmytra Tabacznyka, cytowanego w artykule, z powodu tego, że „pan minister kiedyś dumnie oświadczył, że on „ze wszystkimi bez wyjątku rozmawia wyłącznie po ukraińsku”. Nie przychodzi mu do głowy, że inteligentny człowiek zawsze stara się rozmawiać językiem ojczystym swojego rozmówcy, dąży w ogóle do opanowania jak największej liczby obcych języków, nie mówiąc już o tym, że rosyjski jest ojczystym dla milionów współobywateli”. Pozwolę sobie zapytać: a jakim językiem rozmawia minister edukacji Rosji, na przykład, kiedy odwiedza Kałmucję czy Baszkirię? Pewnie ojczystym, rosyjskim. To tak samo naturalne, jak to, że minister edukacji Ukrainy rozmawia na Ukrainie po ukraińsku. W Niemczech mieszka 2 miliony 700 tysięcy Turków etnicznych, którzy myślą i mówią po turecku, ale jakoś nikt z nich nie uważa swojego ministra edukacji za niekulturalnego i niewykształconego tylko dlatego, że on w Niemczech ze wszystkimi rozmawia po niemiecku. Na Ukrainie żyją przedstawiciele ponad 100 narodowości. Wyobraźmy sobie, że każdy z nich zwróci się do ministra w swoim języku ojczystym. Jak wtedy postępować? Wybitny ukraiński akademik-orientalista Ahatanhel Krymski władał 60 językami, lecz nawet on, na miejscu ministra, w większości przypadków wykazałby „brak wychowania” i, według definicji Dmytra Tabacznyka, można by go uznać za człowieka „półinteligentnego”. Nawiasem mówiąc, kiedy ja proponowałem niektórym takim „inteligentnym”, którzy brali się mnie pouczać, przejść na ukraiński, oni jakoś bardzo się obrażali. Czyżby tylko Ukraińcy byli zobowiązani być „inteligentnymi”, a na innych ten wymóg się nie rozciągał? Wymyślono nawet teoretyczne uzasadnienie: „dobra czwarta część naszych współrodaków ze świętym mlekiem matki wessała umiejętność myślenia i wyrażania się wyłącznie po rosyjsku”. Pewnie pozostałe trzy czwarte piły jakieś inne, genetycznie modyfikowane mleko, ponieważ „muszą” myśleć i wyrażać się nie w ojczystym, lecz w obcym języku nawet w domu. Na wschodzie Ukraińcy czasem przypominają Tarapuńkę i Szteplika w jednej osobie. Taki biedak stara się być „inteligentny” i rozmawia to po rosyjsku, to po ukraińsku, to jednocześnie w obu językach. Smutne widowisko, powiem wam…
Kiedy wreszcie zrozumiemy, że Ukrainiec, który mieszka w Dniepropetrowsku i posługuje się wyłącznie językiem ukraińskim — to jest normalne! I że on nie jest „nacjonalistą”, nie „banderowcem”, nie „przyjechał ze Lwowa”, nie „pewnie nauczycielem”, lecz jest takim samym zwyczajnym człowiekiem, jak 115 milionów Rosjan, jak miliard 200 milionów Chińczyków, którzy, mieszkając w Rosji czy w Chinach, nie znają żadnego języka prócz ojczystego. Jak zatem znajdować wspólny język? Kto powinien przechodzić na język rozmówcy? A dlaczego nie zrobić prościej: Ukrainiec mówi po ukraińsku, Rosjanin — po rosyjsku, rozumiejąc się bez tłumacza. Mam na myśli zwykłe porozumiewanie się w życiu codziennym, w tych sferach życia, które nie są regulowane przez normy prawne. Czy nie jest to wzorem prawdziwej, harmonijnej, naturalnej ukraińsko-rosyjskiej dwujęzyczności, skoro opiera się ona na samoszacunku („ja mówię swoim językiem”) i wzajemnym szacunku („wy mówicie swoim językiem, lecz ja was doskonale rozumiem”). O podobieństwie trzech wschodniosłowiańskich języków powiedziano i napisano tyle, że dziwi, skąd biorą się oświadczenia poszczególnych osób: „gawaritie pa-ruski, ja was nie panimaju”. Trzeba szanować siebie nawzajem, a u nas nigdy nie będzie żadnych konfliktów międzynarodowych ani nieporozumień. A jeśli ktoś ma zamiar i dalej przyklejać sobie gębę „Czukczy” z dowcipów — „Maja twaja ne panimaj”, to, jak mówi się w takich przypadkach: „Przepraszam, chłopaki, bananów nie ma”.
Tłumaczenie maszynowe
Stepan BOJKO, Roman DŻAMAN, członkowie Proświty. Znika nasz język, znika cicho, niezauważalnie, katastrofalnie — w niepodległej Ukrainie. Jakiś nienaturalny i dziki paradoks. Kto i za co przygotował taki okrutny los tobie, o nasz języku? Co możemy zrobić, abyś nie przepadł bez śladu na Ziemi? Czymże jest język? Po co nam on? Czy to po prostu dźwięki? Czy dany on nam jest tylko do komunikacji, do przekazywania pewnych dźwiękowych symboli? Jeśli zastanowić się głębiej nad problemem, to okazuje się, że nie wszystko jest tak proste, jak się wydaje. W świecie materialnym nic nie jest przypadkowe, a wszystko jest skutkiem przyczyny ze świata zamysłów. Zatem tak się dzieje dlatego, że ktoś tego chciał, komuś do czegoś potrzebne jest zniszczenie prastarego języka. Jakaż korzyść z tego i komu? W naszym rozumieniu język to zbiór dźwięków, przekazywanych od jednego człowieka drugiemu. Pewna liczba dźwięków w określonej kolejności symbolizuje jakiś przedmiot lub działanie. Ten sam przedmiot różne narody nazwały różnie, czyli szereg dźwiękowy jest inny. I wszystko to — tylko dźwięki, które niczego nie niosą. Gdyby było tak prosto (w czym chcą nas przekonać), to nie ma żadnej różnicy — nazwać stół stołem czy table, a zeszyt — heftem czy tetradzią. Tylko szereg dźwięków się zmieni i nic więcej. W rzeczywistości wszystko jest o wiele bardziej skomplikowane. Dźwięki to wibracja, która niesie uniwersalną informację, wpływa na człowieka i wywołuje obrazy. Dwu-trzyletniemu dziecku lepiej czytać książkę bez obrazków czy z obrazkami, czytać czy oglądać kreskówkę? I dlaczego? Dlatego, że obrazami i obrazkami człowiek postrzega świat. Jest o tym przysłowie: „Lepiej raz zobaczyć, niż siedem razy usłyszeć”. Zatem każdy dźwięk niesie pewien obraz-symbol, światopogląd, wieczne prawdy bytu. Rusyfikacja, europeizacja, emigracja, okupacja Ukrainy w różnych czasach, odbicie ery rewolucji przemysłowej, zwłaszcza po II wojnie światowej, sztuczne mieszanie narodów ZSRR niszczyło nasz język. Zdolność narodu ukraińskiego do przeciwstawienia się zabijaniu języka w miastach zmalała, choć na wsiach język przetrwał i zachował się. To dało możliwość odnowienia naszej państwowości. Do śmierci języka przyczyniają się pozostałości świadomości homo sovieticus na naszych terenach, brak finansowania ukraińskiej kultury. Prawie utracona przestrzeń antenowa Ukrainy, nadmiar rosyjskojęzycznych wydawnictw, wpływ „kultury komercyjnej”, zasilenie rosyjskiego kapitału, działanie piątej kolumny powodują powolną śmierć języka ukraińskiego. Temu przeciwstawiają się świadomi Ukraińcy, wszak wprowadzenie rosyjskiego jako drugiego języka państwowego będzie początkiem końca języka ukraińskiego na Ukrainie. Licznymi dekretami Prezydent Ukrainy W. Juszczenko zwraca nas ku ukrainizacji (własnej historii), nie naruszając „Karty narodów”, za co wrogowie pragnęli go fizycznie zniszczyć. Daje on szansę narodowi na przetrwanie i samostanowienie we wspólnocie światowej. Nadejdzie czas i państwo Ukraina postawi mu pomnik. Ukraiński film „Cienie zapomnianych przodków” otrzymał 40 światowych nagród, niektóre filmy Dowżenki zakazywano, w Rosji nie weszły do dystrybucji (problem językowy). Utalentowanych ukraińskich piosenkarzy, aktorów, pisarzy teraz nie chcą „promować”, drukować, a oni dzięki językowi ukraińskiemu są bardziej znani na świecie niż w Rosji (Rusłana, Ani Lorak). Były ambasador Federacji Rosyjskiej W. Czernomyrdin przez swoją długą kadencję na Ukrainie nie nauczył się języka ukraińskiego. Wielu Rosjan nie akceptuje naszej kultury, tradycji, nie chce adaptować się do naszego społeczeństwa, jak inne mniejszości zamieszkujące Ukrainę. A te argumenty zagrażają naszemu bytowi i państwu, powodują śmierć naszego języka.
Tłumaczenie maszynowe
Przedstawiam Państwa uwadze odpowiedź na publikację Heorhija Burejki pod tytułem „Oj ty mowo moja miła, czym ty władzy nie dogodziła”, która ukazała się w „gazecie ludowej” obwodu dniepropetrowskiego „Zoria”. Redakcja, niestety, nie opublikowała tego tekstu (nie dziwi to, gdyż założycielem gazety jest obwodowa rada dniepropetrowska, w której rządzą Partia Regionów, komuniści i „Hromada”). Ponieważ artykuł H. Burejki był nie tyle przyczyną, co pretekstem do rozmowy o niektórych problemach językowych współczesnej Ukrainy, mam nadzieję, że moje rozważania będą interesujące dla czytelników „Słowa Proświty”.
Jewhen SZULHA, historyk, m. Nowomoskowsk
Całkowicie podzielam główną, moim zdaniem, myśl artykułu Gieorgija Burejka: „to, co wbija się kijem, nieuchronnie wywołuje u każdego normalnego, nieskrzywionego człowieka reakcję wprost przeciwną. A czasem nawet odrazę, antypatię i wrogość”. Podzielam zaniepokojenie próbami niektórych polityków wykorzystania sporów językowych jako narzędzia do podsycania wrogości i prowokowania konfliktów. W artykule jest wiele trafnych myśli, ale, niestety, nie obyło się bez kilku sporych „łyżek dziegciu”. Wśród nich są opowieści o „grozie ukrainizacji”, z którą rzekomo trzeba się zetknąć niemal na każdym kroku. Największe oburzenie „postępowej opinii publicznej” wydają się budzić kreskówka „Ну, погоди!” [„No, poczekaj!”], zdubbingowana na język ukraiński, oraz minister edukacji, który, rozmawiając na Ukrainie z rodakami, posługuje się (cóż za horror!) wyłącznie językiem ukraińskim. Ja również nie jestem zachwycony tym, że niektóre radzieckie filmy są dubbingowane (nie zawsze udanie) na ukraiński. Patrzysz na taką „ukrainizacyjną” działalność niektórych „kulturalnych” urzędników i przypominasz sobie przysłowie: „Zastał głupca modlącego się do Boga, a on czoło rozbił”. I dobrze, jeśli tylko własne… Ale czy warto stawiać pytanie, czy rosyjskiego kina nie można dubbingować „w zasadzie”, jako że „nie podlega tłumaczeniu”? Niektórzy już doszli do tego, że dla Ukraińców rosyjski rzekomo nie jest językiem obcym. A jakim? Drugim ojczystym? Bliższym niż ojczysty?.. Zapytajmy Rosjan, mieszkających w Rosji: jakim językiem jest dla nich ukraiński (białoruski, bułgarski i inne słowiańskie)? Odpowiedź jest jednoznaczna: obcym. Spójrzcie choćby na reportaże o Ukrainie w wiadomościach rosyjskich kanałów telewizyjnych. Jeśli w kadrze ktoś mówi po ukraińsku, słyszymy przekład lektorski na rosyjski. I nikogo to nie dziwi ani nie oburza, zarówno w Rosji, jak i u nas uważa się to za całkowicie naturalne. Ale kiedy UT-1 w wydaniach wiadomości dubbinguje na ukraiński wywiady lub wystąpienia po rosyjsku, niektórzy politycy „padają na ogon”, tupią nogami i histerycznie krzyczą o „насільствєнную украінізацію” [„gwałtownej ukrainizacji”]. Dlaczego to samo działanie uznaje się w pierwszym przypadku za normalne, a w drugim za niewłaściwe? Zatem na pytanie, czy można tłumaczyć rosyjskojęzyczne książki i dubbingować rosyjskie filmy na ukraiński, odpowiadam: można. I trzeba. A czy zawsze warto to robić? Moim zdaniem tłumaczenie całego tego literacko-artystycznego second-handu, który masowo produkuje się ostatnio w Rosji i sprowadza na Ukrainę na „wciskanie głupim chachłom” — to rzucanie pieniędzy na wiatr. Marnowanie środków,
...raińców mieszkało 1 430 000, a Rosjan — 780 000. Liczyłem na to, że odpowie, iż wydawnictw w języku ukraińskim i rosyjskim powinno być proporcjonalnie do liczby ludności. Zamiast tego odpowiedział: „Wie pan, to jest problem międzynarodowy”. Taka nasza bieda, i nie ma komu nawet poskarżyć się. Zwracam się do narodowo świadomych deputowanych-Ukraińców. Wy jesteście ludźmi niebiednymi. Dajcie innym przykład konkretnym działaniem: otwórzcie w stolicach obwodów sklepy z ukraińską książką i prasą. Choćby po jednym, ale żeby sprzedawcami byli ukraińscy patrioci. Zróbcie dobrą reklamę, duży asortyment. Próbowałem zamawiać książki pocztą z Kijowa, ale jako emeryt nie mam na to pieniędzy. A takich jak ja, którzy chcą czytać prasę ukraińskojęzyczną i współczesną literaturę w języku ukraińskim, jest sporo.
Tłumaczenie maszynowe
Josyf Stryjski, m. Roździelna, obwód odeski
Kiedy w Odessie chcę kupić ukraińską gazetę albo czasopismo, zwracam się do kiosków z prasą, a w mieście jest ich około pięćdziesięciu, i w odpowiedzi słyszę: „Nєту, нє биваєт, ніхто нє бєрьот”. Odpowiadam: „Jak można wziąć to, czego nie ma?”. W odpowiedzi zwykle słyszę: „Wynoś się stąd”. Ludzie już do tego przywykli, bo problem pojawił się jeszcze za czasów prezydentury Kuczmy, kiedy niszczono wszystko, co ukraińskie. Kiedy Roździelną odwiedził Wiktor Juszczenko, przekazałem mu notatkę, że w obwodzie odeskim, według spisu ludności z 1989 roku, ukr-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w społeczeństwie konsumpcyjne postrzeganie świata, kiedy ludzie uważają za szanowanych tych, którzy mają najnowocześniejszego mercedesa, wykwintne ubrania, kilkupiętrową daczę. Brak szacunku do przyrody, ludzi, sztuki, książek, kultury fizycznej — to problem konsumpcyjnej moralności i braku odpowiedniej edukacji. To znów wskazuje na potrzebę państwowego priorytetu nauki i edukacji. Ministerstwo Nauki i Edukacji musi zorganizować pracę z nauczycielami, stale pomagać im podnosić poziom. Pracować nad tym, aby szkoła stała się inna, biorąc to, co najlepsze z tego, co było w radzieckiej szkole. Jeszcze jeden ważny problem naszego kraju — ekologiczna nieoświeconość. — Właśnie chciałem zapytać o związek ekologii z sektorem agrarnym. I jeśli obecnie wpływ kryzysu gospodarczego pozytywnie odbił się na sytuacji ekologicznej na Ukrainie, to należy oczekiwać, że kryzys wkrótce minie. Jak oceniłby Pan stan Ukrainy na skali ekologicznej wśród innych krajów? — Kraj, w którym bardzo kuleje ogólna kultura, nie może mieć wysokiej kultury ekologicznej. Nawet brak kultury osobistej — najpierw u dziecka, a potem u dorosłego — przeszkadza człowiekowi stać się ekologicznym, a zoologia, hydrobiologia nie mogą nie rozwijać się w każdej sytuacji. Przecież idą tu ludzie opętani pasją. Z reguły ta fascynacja zaczynała się u nich jeszcze w dzieciństwie — w kółkach i na stacjach młodych naturalistów. To ludzie tak oddani nauce, że nawet jeśli nie będą im płacić pensji, będą pracować. Nauka tak samo, jak literatura i sztuka, przede wszystkim — to poświęcenie. Każdy kierownik działu instytutu — to osobowość. Wszyscy oni — członkowie korespondenci Akademii Nauk lub profesorowie. Uczeni co roku wyjeżdżają na ekspedycje — w góry, stepy, bagna, lasy. Pamiętam dwie kobiety — profesor Jelizawetę Bradis i profesor Hannę Baczurinę. Dwie kruche kobiety, które jeździły badać bagna Ukrainy. Jakże były odważne, opętane tymi badaniami! Bezsprzecznie, do obecnych badań trzeba mieć odpowiednie przyrządy. Jeśli zaś tych przyrządów nie ma (kosztują czasem do miliona hrywien), to przez niewłaściwe wyposażenie odstajemy od światowej nauki botanicznej, ponieważ prawie nie badamy gatunków na poziomie DNA. Obecnie do pracy biochemików, cytologów, genetyków potrzebny jest bardzo drogi sprzęt. Należy badać rośliny modyfikowane genetycznie, tak zwane transgeniczne, którym nadano nowe cechy, mogące być szkodliwymi dla ludzkiego organizmu. W większości przypadków nie są one szkodliwe, ale jeśli jest choćby jeden fakt świadczący na przykład o tym, że ten transgeniczny gatunek może wywoływać alergię lub inne choroby, to warto wiedzieć, czy GMO jest w produkcie, czy go nie ma. Do tego, znów-таки, trzeba mieć nowoczesne laboratoria. Przecież każdy człowiek ma prawo wyboru — kupować produkty z GMO czy bez nich. Dlatego trzeba obowiązkowo wskazywać informacje na etykietach, i państwo musi to zapewnić. — A z punktu widzenia nauki botanicznej, czy uda się przy niekontrolowanym rozprzestrzenianiu organizmów modyfikowanych genetycznie zachować na Ziemi czystość gatunków? — To jeden z głównych problemów. Tworzenie GMO ma znaczenie ekologiczne, ponieważ zaczyna się naturalne zapylanie, wprowadzanie genów poprzez zwykłe krzyżowanie. Przez to musimy prowadzić przekwalifikowanie agronomów. Obecnie ukraińscy botanicy i genetycy są wystarczająco kompetentni, aby przeszkolić ludność i przygotować ją do przyjęcia takich nowości. Trzeba podnosić poziom selekcji i genetyki na Ukrainie. Warto zaznaczyć, że najlepsi genetycy w ZSRR byli właśnie na Ukrainie. Bieda w tym, że systemowej uwagi państwa na rozwój nauki nie ma. — To przede wszystkim problem niedostatecznego finansowania? — Oczywiście, nie można rozwijać nauki fundamentalnej za marne pieniądze. Badania fundamentalne wymagają dużych środków budżetowych. Jeśli państwo jest zainteresowane rozwiązaniem jakiegoś problemu stosowanego, to może pomóc środkami budżetowymi instytutowi. Ale z reguły większość programów, nad którymi pracują instytuty branżowe, muszą one prowadzić na własny koszt: powinny opracowywać takie technologie, innowacje, które natychmiast trafią do przemysłu, a przemysł zainteresowany innowacjami powinien wkładać wystarczające środki w naukę stosowaną. Nauka fundamentalna, jak i, powiedzmy, muzyka operowa — to wskaźnik ogólnej kultury, świadomości społeczeństwa. Ma ona zapewniać potrzeby społeczeństwa, tworzyć podstawę na przyszłość. Rozmawiał Bohdan OŁEKSJUK
Tłumaczenie maszynowe
— Kostiantynie Merkuryjowyczu, czy Pana zdaniem za obecny stan państwa ponosi odpowiedzialność tylko jego elita polityczna, czy także naukowa, artystyczna? Jak ocenia Pan ukraińską elitę i kiedy prognozuje Pan pojawienie się takiej, za którą Ukraińcom nie będzie wstyd? — Uważam, że taka elita na Ukrainie już jest, była ona i wcześniej. Mimo wszystko mieliśmy naszą, ukraińską szlachtę, szlachetną inteligencję. To, powiedzmy, takie rodziny jak Kosaczowie, Rylscy. Proszę spojrzeć: Wołodymyr Wernadski podczas wojny domowej stworzył w Połtawie kółko, gdzie ludzie zbierali się i omawiali kwestie czysto naukowe — ekologiczne, filozoficzne, kulturologiczne. Dlatego i obecnie mamy prawdziwie szlachetnych ludzi, inteligentów, których z pełnym prawem można nazwać elitą. Pracując w Akademii Nauk już prawie 60 lat, widziałem wiele prawdziwej elity. To akademicy Usykow, Belicer, Biłecki, Rylski, Tyczyna, Bażan, Anatyczuk, Komisarenko, oczywiście także Patonowie — Jewhen Ośkarowycz i Borys Jewhenowycz. Rzecz w czym innym. Nasz naród jest dość wykształcony, ale politycznie niedojrzały. Władza powinna liczyć się z elitą, opierać się na niej, wsłuchiwać się w jej zdanie. A właśnie to się nie dzieje. W czym tkwi największa bolączka współczesnej władzy, moim zdaniem? Po pierwsze, nie mamy przemyślanej polityki kadrowej. Dlatego widzimy, kogo mianują ministrami, kogo liderzy partii wpisują na listy przyszłych deputowanych ludowych… Dlaczego oni nie biorą prawdziwie szlachetnych ludzi do Rady Najwyższej? Po drugie, brak priorytetów. Wszyscy nasi politycy i działacze państwowi chwytają się od razu wszystkiego. A powinien być przede wszystkim priorytet. Do rozwiązania jednych kwestii jest premier, innych — wicepremier, konkretni ministrowie itd. Co to jest priorytet? Na przykład prezydent musi rozumieć, że są dwa priorytety w ukraińskim społeczeństwie, przynajmniej powinny być. I cały czas to podkreślać oraz robić wszystko, aby te priorytetowe kwestie rozwiązywać jak najszybciej i jak najjakościowiej. Moim zdaniem to nauka i sektor agrarny. Jeśli na Ukrainie będzie porządek w sektorze naukowym i agrarnym, to kraj będzie mógł spokojnie żyć. Dlaczego? Bo sektor naukowy warunkuje i zapewnia normalny rozwój każdej branży. Jeśli mamy odpowiednią naukę fizyczną, matematyczną, mechanikę, to i nowoczesne budownictwo maszynowe, lotnicze, stoczniowe. Jeśli mamy rozwiniętą chemię, to możemy mieć i przemysł chemiczny na odpowiednim poziomie. Jeśli mamy rzeczywiście rozwiniętą biologię, to wszystko będzie w porządku z rolnictwem, zdrowiem ludzi, z ochroną środowiska. Właśnie biologia zapewnia te sektory. A politologia: przecież mamy niepiśmiennych polityków! Jeśli to prawdziwa nauka, jeśli to analiza zjawisk i wydarzeń, nauka, która stawia pewne wymagania politykowi, kształtuje etyczną, moralną stronę działalności politycznej, to trzeba się jej uczyć. Proponowałbym rozpoczynać działalność każdej Rady Najwyższej od wysłuchania choć pięciu—dziesięciu wykładów z politologii. Możliwe, że nawet trzeba przygotować broszurę i rozdać ją wybranym ludowym. Ich trzeba uczyć. — W najlepszym wypadku deputowani zatrudniają politologów, którzy rzekomo się uczyli. Ale i ich rzadko słuchają. — Rzecz w tym, że przed politologami też trzeba umieć postawić zadanie. Trzeba mieć elementarną wiedzę polityczną. A jeśli jej nie ma, to polityk nie może stawiać zadań swoim pomocnikom. A jeśli i pomocnicy są tak samo niewykształceni? Zatem sferę polityczną powinna tworzyć elita. Czego najbardziej brakuje w naszym kraju? Przestrzegania prawa i kontroli nad wykonywaniem ustaw. I to dotyczy nie tylko prokuratury i organów ścigania. Każdy duży i mały szef powinien zorganizować kontrolę nad wykonywaniem decyzji państwowych i własnych zarządzeń. I sam być praworządnym. — Musi być odpowiedni menedżment… — Tak, ale tego trzeba się uczyć. Dlatego mamy już elitę, po prostu trzeba wsłuchiwać się w nią i opierać się na niej. Każdy minister następnego dnia po nominacji powinien spotkać się z najlepszymi naukowcami branży i poradzić się ich. Przecież mamy sześć(!) akademii nauk. Zatem przy istnieniu sześciu akademii, 200—300 instytutów naukowych, ponad 200 uniwersytetów (najwięcej w Europie!), jak można mówić o braku elity? Ale jeśli władzy w państwie nie są potrzebni uczeni, ona się do nich nie zwraca, nie ma popytu na naukę (nawet kiedy Akademia Nauk pisze listy do Gabinetu Ministrów, to rzadko otrzymuje odpowiedź), to przy takim stosunku do elity jak można oczekiwać od władzy szlachetności? U władzy powinni być najlepsi synowie i córki naszego narodu. Wybaczcie patos, ale to rzeczywiście powinno tak być. Niestety, naszym kierownikom czasem brakuje nawet ogólnej kultury, nie mówiąc już o erudycji, ciągłym samokształceniu, znajomości języków obcych… To przecież nienormalne! W konsekwencji poprzeczka wymagań obniża się także u podwładnych.
— Wspomniał Pan o priorytecie branży rolniczej… — Uważam, że jeśli będziemy mieli co jeść, a do tego możemy sprzedawać ekologicznie czyste produkty rolne do innych krajów, to jest to nasza przewaga, którą należy rozwijać. Ale dla sfery rolniczej potrzeba nie tylko nauki rolniczej. Potrzebna jest nauka chemiczna i produkcja nawozów. Branża budowy maszyn musi zapewnić najlepsze ukraińskie kombajny i traktory. Przecież potrafiliśmy stworzyć najlepsze rakiety, najlepsze samoloty i czołgi. Dlaczego więc nie możemy mieć najlepszego traktora, a jesteśmy zmuszeni kupować sprzęt za granicą? O to trzeba zapytać naszych konstruktorów, a oni to zrobią, wszak nie takie rzeczy robili. — A teraz pytanie związane z obecnym kryzysem finansowo-gospodarczym. Odnosi się wrażenie, że ludzie nie chcą zrozumieć istoty tego kryzysu, zmieniać sposobu życia. Zamiast opamiętać się i zmniejszyć konsumpcję, chronić przyrodę i zasoby, większość po prostu oczekuje, kiedy znów będzie można brać kredyty, a przedsiębiorcy liczą na kolejny wzrost popytu, aby wznowić i dalej zwiększać produkcję. Czy nie uważa Pan, że ludzkości pora pójść inną drogą? Przecież wzrost gospodarczy mogą zapewnić produkcje wysokotechnologiczne, które zajmują się, powiedzmy, oszczędzaniem energii, podbojem kosmosu, Światowego Oceanu. — To nie jest pytanie gospodarcze, a moralne. Stworzyliśmy w świadomości społecznej. Gdyby w Kijowie dzisiaj wprowadzono różne pojemniki na różne odpady, to wyobrażacie sobie, jak nasza ludność skorzystałaby z tego wprowadzenia? Myślenie ekologiczne i odpowiednie zachowanie człowieka w znacznej mierze opiera się na ogólnokulturowym poziomie społeczeństwa. Ekologia to najważniejsza dziedzina, jest to uznane przez świat. To jakość życia. Ale nasze kierownictwo nie może pojąć prostej rzeczy. Ponieważ „wkład” w zanieczyszczenie środowiska wnoszą wszystkie produkcje i gałęzie gospodarki narodowej, to za kwestie ekologii jako kwestie międzybranżowe powinien odpowiadać minister, on też wicepremier. Wtedy może wezwać każdego ministra i wskazać mu niedociągnięcia w jego branży. — Niestety, u nas problemami ekologicznymi zajmuje się Ministerstwo Ukrainy ds. Sytuacji Nadzwyczajnych. Awarie w produkcji, transporcie… — Bez wątpienia. Właśnie dlatego potrzebna jest koordynacyjna i kierownicza rola wicepremiera — ministra ekologii. Management (nauka zarządzania) u nas jest tak słaby, że w rezultacie nie ma zorganizowania, dyscypliny, porządku. Wszystko to jest troską rządu i Prezydenta. — Choć mamy dobrych fizyków, chemików, biologów, to wielu z nich wyjeżdża za granicę, bo na Ukrainie zajmowanie się nauką nie zawsze jest prestiżowe. Chcę zapytać Pana o Instytut Botaniki Akademii Nauk Ukrainy, którym kieruje Pan już wiele lat. Jakie są jego największe osiągnięcia i problemy? — Nauki botaniczne, tak samo jak
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Petro ANTONENKO
Kuzyn poprosił mnie o odszukanie w archiwach materiałów na temat naszego dziadka, represjonowanego przed wojną i później zrehabilitowanego. Skąpe zaświadczenie o rehabilitacji dotarło do rodziny dawno temu, ale chcieliśmy dowiedzieć się szczegółów o okolicznościach jego śmierci. Akta oskarżenia dziadka, podobnie jak inne podobne materiały, przechowywano w archiwum obwodowego zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy i nie były już tajne. Przekazano mi materiały sprawy (PF-4486, nr 128, założonej przez rejonowy oddział NKWD w Bereźnie, tom 1 — 360 kart, tom 2 — 390 kart). Może ktoś potraktuje naszą kronikę rodzinną krytycznie, bo przez dziesięciolecia uczono nas, że „nasz adres to nie dom i nie ulica”, że nie mamy ani narodowości, ani rodu, ani plemienia, a w ogóle prawa do kronik rodzinnych. Moja nieżyjąca już babcia Zofia Filipowna Antonenko pochodziła z kozackiego rodu ze wsi Adijiwka w rejonie kulikowskim na Czernihowszczyźnie. Ojciec babci, Filip Filipowicz Antonenko, posiadał kilka dziesięcin ziemi, miał trzech synów i córkę. Mój pradziadek był barwną postacią, niestety niewidomą, jednak według rodzinnej legendy swoje pole za wsią znajdował bezbłędnie. Szedł z laską przez ulicę, drogą polną, dochodził do swojej ziemi i mówił: „Tutaj”. Po ojcu babcia odziedziczyła silny charakter i nazwisko, które przypadło także mnie. A stało się tak. Mojego ojca babcia urodziła poza małżeństwem i z ojcem pierwszego dziecka życie rodzinne jej się nie ułożyło. Zwyczajna historia w każdych czasach. Babcia później wyszła za mąż w sąsiedniej wsi Łoknyste w rejonie mieńskim za Dmytra Własenkę. W związku z tym będę opisywał kronikę rodziny Własenków, której ani ja, ani mój ojciec nigdy nie uważaliśmy za obcą, więc nazwałem męża babci naszym dziadkiem. Co więcej, mam najlepsze wspomnienia o babci Zofii Filipownie, chylę czoła przed jej odwagą i wytrwałością, wiedząc, co przypadło jej w udziale. Babcia zmarła w wieku 95 lat, dwadzieścia lat temu. Do śmierci zachowała chłonną pamięć i jasny umysł. W swoją ostatnią wiosnę posadziła jeszcze ogród, choć plony zbierano już bez niej… W przedwojennym czasie babcia przeżyła z mężem dwie dekady, urodziło im się pięcioro dzieci: Nastia, Pawło, Pronia, Mykoła i Nina. Najmłodsza Nina w 1938 roku miała zaledwie 8 lat. Dalej, jak miliony współobywateli, jestem zmuszony kontynuować kronikę rodzinną na podstawie materiałów sprawy sądowej. Otóż 1 kwietnia 1938 roku naczelnik rejonowego oddziału NKWD w Bereźnie, młodszy porucznik bezpieczeństwa państwowego Zawhorodnij, wydaje postanowienie o zastosowaniu środka zapobiegawczego (aresztu) wobec mieszkańca wsi Łoknyste, Własenki Dmytra Pawłowicza (urodzonego 26.10.1892 r., kołchoźnika kołchozu im. Szewczenki, średniorolnego). W rzeczywistości areszt i rewizja zostały dokonane jeszcze dwa dni wcześniej, 30 marca, przez pracownika oddziału rejonowego Kucego. W aktach znajduje się wyrok owianej złą sławą „trójki”, głównego „organu sądowego” tamtych czasów. Oto co inkryminowano tym dziesiątkom chłopów, którzy figurowali w sprawie: „…rozgałęziona eserowska nacjonalistyczna organizacja powstańcza, aktywne formowanie kadr powstańczych spośród eserów (borotbistów), elementów nacjonalistycznych, kułaków… nabywanie broni bojowej i amunicji… zbrojne powstanie przeciwko władzy radzieckiej i obalenie jej w okresie wojny… Oderwanie Ukrainy od Związku Radzieckiego i organizacja samodzielnego państwa… Prowadzili praktyczną działalność dywersyjną w rolnictwie. Organizacja powstała i rozpoczęła swoją działalność organizacyjno-praktyczną w latach 1928/29”. Własenko rzekomo przyznał się podczas śledztwa, że zwerbował go Pawło Stasiuk (zmarł w 1937 roku), i że „otrzymał zadanie zajmowania się szkodnictwem w kołchozie, niszczenia pogłowia koni i zbiorów, aby zdewaluować dniówkę obrachunkową i rozgoryczyć chłopów. Uczestniczył w nielegalnym zebraniu, gdzie omawiano kwestię zbrojnego powstania…”. I dalej: „Skazani weszli na drogę składania zeznań dopiero po długotrwałym zaprzeczaniu”. Oto wyrok „trójki” przy obwodowym zarządzie NKWD, datowany na 10 kwietnia 1938 roku (półtora tygodnia po aresztowaniu!), protokół nr 58: „Rozstrzelanie z konfiskatą mienia”. Skargi bliskich i pytania, gdzie przebywa ojciec, prokurator Sawranski, jeden z tych, którzy podpisywali wyrok „trójki”, pozostawił bez odpowiedzi, a rodzinie wyjaśniono: „Skazany na 10 lat bez prawa do korespondencji”. Złowieszczy sens takiej frazy wyjaśnił się dopiero po kilkudziesięciu latach. 13 kwietnia 1938 roku rozkaz o rozstrzelaniu podpisał naczelnik obwodowego zarządu NKWD, kapitan bezpieczeństwa państwowego Jegorow. 23 kwietnia Dmytra Własenkę wraz z współmieszkańcami wsi rozstrzelano. Dokument o wykonaniu wyroku podpisali komendant obwodowego zarządu NKWD, sierżant bezpieczeństwa państwowego Filenko, naczelnik wydziału administracyjno-gospodarczego zarządu Gowzman, naczelnik więzienia wewnętrznego Drobot. Zgodnie z tym wyrokiem jednocześnie rozstrzelano 20 osób: 1. Kruczko Iwan Pawłowicz, ur. 1900, rachmistrz. 2. Moskalenko Mychajło Semenowicz, 1888, polowy. 3. Kruczko Hryhorij Pawłowicz, 1893, kołchoźnik. 4. Tretiak (Trejtiak) Petro Kłymowicz, 1889, kołchoźnik. 5. Kowal Terentij Danyłowicz, 1900, księgowy spółdzielni wiejskiej. 6. Łucyk Fedir Aksentijowicz, 1905, kołchoźnik. 7. Szełeh Fedir Romanowicz, 1888, kołchoźnik. 8. Hałuch Petro Mykołajowicz, 1897, kołchoźnik. 9. Kruczko Petro Pawłowicz, 1892, kołchoźnik. 10. Rybałoczko Awram Semenowicz, 1896. 11. Łubenko Terentij Wasylowicz, 1887. 12. Połubotko Iwan Danyłowicz, 1889. Szynkarenko i inni. Rozstrzeliwania trwały nadal. Po przesłuchaniach, które prowadzili już naczelnik oddziału rejonowego Zawhorodnij, sierżant bezpieczeństwa państwowego Filimonow i pełnomocnik operacyjny Pachtera, 8 kwietnia Dmytro Własenko podpisał następujące zeznania: „Uświadomiwszy sobie całą bezcelowość dalszego zapierania się, postanowiłem złożyć śledztwu szczere zeznania, że jestem uczestnikiem antyradzieckiej organizacji powstańczo-eserowskiej… Oczekiwano, że w 1931 r. i nie później niż w latach 1935–36 kraje kapitalistyczne ruszą na wojnę z ZSRR, do tego czasu musimy się uzbroić i być gotowymi do powstania… Póki co prowadzić działalność wywrotową, niszczyć wyniki zbiorów, zabijać młode zwierzęta i pogłowie koni, truć paszę…”. I dalej: „…wielokrotnie słyszałem, jak Szynkarenko pytał Tarasenka, kiedy on, Tarasenko, pojedzie zawrzeć umowę z Polską w sprawie wojny z ZSRR”. I tak dalej. Oszczędzając czas na kwestii wagi takich zeznań i tego, jak były wymuszane, odsyłam czytelników do filmu Tengiza Abuładzego „Pokuta”, jeden z bohaterów którego w podobnej sytuacji przyznaje się, że otrzymał zadanie przekopania tunelu z Indii do Anglii. Jednakże, przypisując wiele spraw kontrrewolucji, organy karne raz po raz utrwalały na papierze to, co działo się w ówczesnym ukraińskim środowisku. Oto fragment zarejestrowanej rozmowy chłopów: „Władza radziecka drwi z chłopów, dopóki u władzy są bolszewicy — chleba u chłopów nie będzie”.
To zdjęcie zrobiłem w latach 70. Na nim mój ojciec Jakiw, ciotki Nina i Anastasija, babcia Zofia Filipowna.
13. Własenko Dmytro Pawłowycz, 1892, kołchoźnik. 14. Moskalenko Hryhorij Romanowycz, 1904, sprzedawca ze wsi Bereźne. 15. Połubotko Stepan Makarowycz, 1892. 16. Nadtoczij Fedir Wasylowycz, 1906, weterynarz sanitarny. 17. Własenko Fedir Pawłowycz, 1894. 18. Tretiak Iwan Iwanowycz, 1893. 19. Pywowar Ołeksandr Hryhorowycz, 1887, ze wsi Bereźne. 20. Polak Iwan Iwanowycz, 1897. Kaci mieli liczne oddziały, które wykonywały różne funkcje, ponieważ jednocześnie odbywały się dwie akcje. W dniu rozstrzelania tej grupy chłopów z Łoknystego i Bereźnego ta sama „trójka”, być może w tych samych minutach, wydała nowy wyrok śmierci na kolejnych 13 rodaków rozstrzeliwanych. Na karę śmierci zostali skazani: Kysłyj, Nosaczewśkyj, Diaczenko, Moroz, Bełaszko Wiktor i Omelian, Du pło, Samonenko, Połataj, Choliawko Josyp i Dmytro, Polak, Moroz (chłopi z Łoknystego, Boromyk, Leniniwki, Bereźnej). Przedtem, 15 kwietnia, na rozstrzelanie zostali skazani chłopi Tyszkowśkyj, Hubka, Priadko, Tretiak, Sirenko, Semyroz K., Szełe, Nosyr, Bedzyk A., Nadtoczij, Samonenko. 19 kwietnia, nie inaczej jak na kolejną rocznicę urodzin Lenina (w aktach archiwalnych zdarzają się i takie „przypisania” do dat), zostali skazani na rozstrzelanie Hubko, Samonenko, Zwono k, Daczenko, Szemetun, Nosyr, Korż, Szyn- Oto jeszcze wiersze z akt archiwalnych: „Ziarno szkodliwie złożone w sterty. Siano na łące aż do wylania Desny — siano znosi woda, bydło bez paszy. Namoczone ziarno trzymają, póki się nie zepsuje — wtedy kołchoźnikom na dniówkę. W 1933 r. zabili na mięso knury rozpłodowe, dużo poronień źrebnych klaczy. Także potopili konie w trzęsawisku błotnistych brzegów Desny w dużej ilości. Przy młócce zbiorów wpuszczali w plewy dobre ziarno, po czym rozdawali kołchoźnikom plewy bez uwzględnienia ziarna, czym obniżali zbiory w kołchozie… Przez 6 lat, od 1931 do 1938 r., aparat zarządczy kołchozu i uczestnicy kontrrewolucyjnej organizacji zabrali z kołchozu wszystkie pieniądze — kołchoźnicy przez 6 lat nie otrzymali ani kopiejki. Kolektywizacja. Uspołeczniają bydło, dobre sprzedają na targu, w zamian dla rachunku kupują chude — konie. Zbiory zbierano ze stratami, ziemniaki gnojono (nieprawidłowe odprowadzenie wywietrzników przy przechowywaniu). Zgniłego ziarna nawet nie oddawali, a zakopywali”. Znajomy obraz, czyż nie? Znajomy od pierwszych lat „radykalnego przełomu” kręgosłupa ukraińskiej wsi aż do dziś. Recepta na podniesienie ekonomii była unikalnie prosta: we wsi Łoknyste i jeszcze w tysiącach ukraińskich wsi trzeba było rozstrzeliwać po 20 chłopów codziennie. Młodych, w średnim wieku, zdrowych, rozumnych, pracowitych chłopów, którzy, tak jak ich przodkowie przez setki lat przed przyjściem bolszewickiej zarazy, żyli i pracowali na tej ziemi. Teraz chcę zadać jedno proste pytanie: za co rozstrzelali mojego dziadka, jego rodzonego brata, dziesiątki współmieszkańców wsi i miliony ich współobywateli? Za nic — z punktu widzenia prawdy i sprawiedliwości. Ale za wielką, niepowetowaną winę wobec systemu: byli cząstką narodu, któremu organicznie obcy jest ten system. I ich, tę część, trzeba było zniszczyć, żeby druga część, też na swój sposób represjonowana, posłusznie służyła tamtemu systemowi i sama stawała się jego cząstką. I do dziś głosowała za tymi, którzy rozstrzeliwali ich ojców i dziadków. Wspomniałem o bracie dziadka. Zwróciliście uwagę na nazwiska w przytoczonym spisie? Starsi mieszkańcy wsi Łoknyste mogli ustalić, czy nie są to rodzeni bracia — Kruczkowie, czy nie są to krewni Połubotkowie i Tretiakowie. A o jednym nazwisku powiem: nr 17 w spisie — rodzony brat mojego dziadka Fedir Własenko. Kiedy aresztowanego Dmytra prowadzili przez Bereźne, zobaczył go brat Fedir, który przyjechał na jarmark. Podszedł i zapytał: „Za co cię prowadzą?” — „Nie wiem”, — odpowiedział Dmytro. Fedir współczuł i dał bratu kromkę chleba. I jego natychmiast aresztowali i skazali. Rozstrzelali jednego dnia z bratem… Moja babcia jako 44-latka została wdową, żoną wroga narodu, z pięciorgiem dzieci na rękach. Los rodziny dalej był też typowy dla tego kraju, tego narodu w tym nieszczęsnym stuleciu. W czasie wojny jedną z córek, moją ciotkę Pronię, faszyści wywieźli do Niemiec, skąd wróciła z podkopanym zdrowiem i dożywała wieku jako inwalidka. Najmłodszy syn Mykoła zmarł jako 37-latek w wyniku nieudanego zabiegu chirurgicznego. Tragiczny był los starszego syna Pawła. Zaledwie pięć lat po rozstrzelaniu ojca i wuja, jesienią 1943 roku, Pawła zmobilizowano do Armii Czerwonej. Razem z tysiącami rówieśników, nieostrzelanych, prawie nieuzbrojonych, rzucono go w samo piekło walk na przyczółkach dnieprzańskich (na rocznicę Października trzeba było odbić Niemcom Kijów). 21-letniego Pawła zabili w pierwszych dniach „swojej” wojny. Jak mu się szło na front, jak się walczyło synowi rozstrzelanego kilka lat wcześniej „wroga narodu”? Trzeba było uwierzyć, że ojciec, brat ojca — to rzeczywiście wrogowie narodu? Czy uświadomić sobie, że ten straszny system — to pierwszy wróg narodu? Czy w nic nie wierzyć, oprócz tego, że życie — to straszna i tragiczna rzecz? …Wiosną, jak zawsze, ósmego dnia Wielkanocy, bywam w swojej wsi Awdijiwce. Na „dziady”, czyli wspominanie krewnych, schodzi się i zjeżdża cała wieś. Zauważam, że od niedawna ten dzień staje się coraz cieplejszy, bardziej serdeczny, mimo zupełnie niewesołego miejsca. Nie smutek i rozpacz panują nad miejscem wiecznego spoczynku rodaków, krewnych i bliskich. Tutaj już dawno spoczęli moi ojciec, matka i wielu kolegów z klasy. Jak co roku, wspominamy tutaj z siostrą ojca, moją ciotką Niną, naszych bliskich. Ciotka ma teraz 79 lat, mieszka naprzeciwko ojcowskiego domu. Jako bardzo młoda wyszła za mąż tutaj, w Awdijiwce, wsi swojej matki. A w Czernihowie mieszka najstarsza z sióstr ojca, moja ciotka Nastia, Anastasija Dmytriwna Własenko. Ma 91 lat. Każdej wiosny moje ciotki wspominają bliskich. Ale one nigdy tak i nie zdołały przyjść na grób ojca, wuja, postawić tutaj świeczkę, pomodlić się za spokój ich dusz. Bo nie ma tych grobów. Przez 70 lat polescy chłopi nie zasłużyli u tamtego systemu i u obecnego państwa na grób. Ich rozstrzeliwali i zakopywali w dołach i rowach pod Czernihowem. Tutaj znajduje się pole krwi, część tego ogromnego pola, którym stała się na dziesięciolecia Ukraina. W leśnych gęstwinach, gdzie wszystko zarosło chwastami, dokąd wyrzucają śmieci, tlą się kości tysięcy niewinnie rozstrzelanych ukraińskich chłopów. Jedynie kamień ku ich pamięci, ustawiony na skraju lasu staraniami nie tyle władzy, co członków Proświty i Ruchu. Piszę to nie tylko dla stwierdzenia faktu, a z konkretną propozycją. Chcę, żeby moje ciotki Anastasija i Nina choć u schyłku wieku mogły wreszcie przyjść i pokłonić się grobowi swojego ojca, choćby symbolicznemu. Żeby to mogli zrobić tysiące mieszkańców Czernihowszczyzny, których bliskich rozstrzelano. Można i trzeba ustalić imiona ofiar, jak i imiona katów. Można i trzeba odszukać pochówki, zbudować tutaj memoriał ludzkiego smutku, gdzie na stelach będą wyryte imiona ofiar — tak, jak to zrobiono przy obeliskach w naszych wsiach, gdzie uczczono poległych na frontach. A polegli w tamtej niesprawiedliwej wojnie terroru — to jeszcze większe ofiary. Żołnierz na froncie mógł choćby umocnić się myślą, że ginie za własną ziemię, bliskich. A jak było ginąć tym ludziom — za nic? Jesteśmy w niespłaconym długu wobec nich, dopóki nie zostanie nazwany każdy, kto zginął w tamtej wojnie totalitarnego reżimu przeciwko własnemu narodowi.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Pawło Murawski z krewnymi. wieś Dmytraszkiwka, 1935 r. głównym dyrygentem zasłużonej akademickiej kapeli chóralnej „Dumka” oraz zasłużonej kapeli chóralnej „Trembita”. Niewyczerpany optymizm, wyjątkowa pracowitość, umiejętność oddawania całego siebie twórczości, ciągłego improwizowania, samodoskonalenia się, wzrastania — te cechy Pawła Iwanowicza udzielały się także tym, którzy z nim pracowali. Murawski to niepowtarzalna, integralna ukraińska dusza z niewyczerpanymi pokładami światła, cierpliwości, humoru, bez krzty pychy i samozadowolenia. A dlatego obok niego czujesz się pewnie, młodo. Wybitny dyrygent, reprezentując Ukrainę na świecie, odwiedził wraz z kapelami chóralnymi nie jeden kontynent. Podczas jubileuszowego przyjęcia włączono nam film wideo o podróży z kapelą do Kanady. Jak przyjmowano tam ukraińskich artystów! W salach — ani jednego wolnego miejsca. A jakim sprężystym, młodym krokiem wychodził raz po raz na scenę Maestro! A miał wtedy już 80 lat! Oto opinia Elaine Schmidt w kanadyjskiej prasie (gazeta „The Spectator” z 21 czerwca 1993 r.): „Zespół, śpiewając a cappella, zaprezentował najdokładniejszy śpiew muzyczno-chóralny, jaki kiedykolwiek słyszałam. Czystość ich śpiewu jest bezbłędna, dykcja i zgranie zespołu — absolutnie perfekcyjne. Murawski dyryguje w dużej mierze tak, jak malarz maluje”. Zacytujmy jeszcze jedną opinię zagranicznej prasy o występach ukraińskich artystów. Wiersze z gazety „Die Ostschweiz” (Szwajcaria, 7 września 1992 r.): „Chór Konserwatorium Kijowskiego pod kierownictwem P. Murawskiego oczarował mieszkańców Gossau wspaniałym wykonaniem. Program koncertu składał się głównie z pieśni duchowych i ludowych ukraińskich kompozytorów, które dotąd były prawie nieznane w Szwajcarii. Na bis chór wykonał dwie mało znane niemieckie pieśni ludowe oraz szwajcarski hymn narodowy”. Otwierając Międzynarodowy Festiwal Chóralny w Toronto, na którym z ogromnym sukcesem wystąpił chór Pawła Murawskiego, gubernator generalny Kanady R. Hnatyszyn powiedział: „Śpiew to symbol nadziei, duchowości i optymizmu. W świecie, w którym często panuje smutek z powodu różnych nieporozumień, które prowadzą do wojny, śpiew przypomina nam, że piękno jest możliwe, gdy ludzie, łącząc talent i entuzjazm, coś tworzą. Ludzki głos to wspaniały instrument muzyczny, a w chórze staje się częścią ludzkiej symfonii”. Tego jubileuszowego dnia Paweł Iwanowicz nie był we fraku z muszką, jak przyjęto na koncertach, a w jasnej koszuli. Ale dyrygował improwizowanym chórem gości i demonstrował młody, silny głos. A jeszcze wyznał, że nigdy nie prowadził cygańskiego życia, które tak lubią w świecie muzyki, teatru, literatury. „Raz czy dwa razy w tygodniu podczas występów mogłem pozwolić sobie na 30 gramów wódki, ale nie więcej. A bieganie, gimnastyka, codzienne obciążenia fizyczne — to rzecz święta”. Kiedy człowiek śpiewa, dusza jego jest pełna anielskiej czystości. Czystość, ład, optymizm, pewność siebie, marzenie o tym, co wysokie — oto czego tak brakuje dzisiaj w naszym życiu. Oto dlaczego przedwcześnie się starzejemy i tak wcześnie opuszczamy ten świat. Paweł Iwanowicz z niecierpliwością czeka na wrzesień, kiedy skończą się wakacje, i on, profesor Kijowskiej Narodowej Akademii Muzycznej im. P. Czajkowskiego, znów znajdzie się w wirze muzyki, prób, młodych i czystych głosów. I znów będzie dyrygował orkiestrą życia, symfonią miłości i nadziei.
Tłumaczenie maszynowe
Nina HNATIUK. Pawło Iwanowycz Murawski. Nawet w obszernej publikacji o fenomenie tego człowieka nie da się powiedzieć wszystkiego. Gdyby nie łaska Boża, czekałby go zwyczajny los sieroty. Głód, chłód, ciężka praca na kołchozowych polach, wojna i oczywista śmierć w okopach lub podczas kolejnego ataku. Niebiosa jednak zarządziły inaczej. Zresztą on sam wyjątkową pracowitością, dociekliwością, poświęceniem w imię osiągnięcia celu pomógł Bogu i dobrym ludziom w tworzeniu swojej biografii, hartowaniu ducha. I dzisiaj mówią o nim: człowiek z legendy, fenomen. 95-lecie ludowy artysta Ukrainy, laureat Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki, profesor Narodowej Akademii Muzycznej im. P. Czajkowskiego, Bohater Ukrainy Pawło Iwanowycz Murawski świętował w gronie bliskich i krewnych, ziomków i studentów. Uroczysty wieczór z okazji szacownego jubileuszu odbędzie się jesienią, kiedy wrócą z wakacji studenci i wykładowcy, kiedy będzie można patriarsze założyć strój koncertowy, wyjść na scenę, machnąć batutą. A rankiem 30 lipca do domu jubilata zawitali z naręczami kwiatów rektor Kijowskiej Narodowej Akademii Muzycznej Wołodymyr Rożok ze studentami, przedstawiciele Winnickiego Międzynarodowego Ziemiaństwa w Kijowie, Winnickiego Obwodowego Wydziału Kultury oraz Domu Twórczości Ludowej, przewodniczący Piszczańskiej Rady Rejonowej Wiktor Kyrnasiwski oraz przewodnicząca rady wiejskiej Ołena Łuniowa. Było jasno i przytulnie. I choć milczały dwa fortepiany — w gabinecie jubilata do instrumentów nie można było się dostać, bo gości było mnóstwo, to, o dziwo, organicznie brzmiała w domu patriarchy ukraińskiego śpiewu chóralnego najzwyklejsza harmonijka w rękach przewodniczącego rejonu. Studenci konserwatorium śpiewali dobrze postawionymi głosami, rektor był wcale nie surowy, a nawet uśmiechnięty, a Pawło Iwanowycz, jak na scenie, znów dyrygował. I między pieśniami a dobrymi życzeniami opowiadał o swoim długim i barwnym życiu, marzeniach i planach. Tak, nawet w wieku 95 lat ma plany na przyszłość. Pawło Iwanowycz twierdzi: „Będę żył tak długo, aż ze studenckim chórem konserwatorium nagram wszystkie utwory Tarasa Szewczenki, do których skomponowano muzykę”. To największe marzenie całego życia dyrygenta. I tak bardzo chce się, aby się spełniło. Słuchanie tego niezwykłego człowieka jest zawsze interesujące, wszak to żywa historia narodu. Urodził się 30 lipca 1914 roku w podolskiej wsi Dmytraszkiwka. Jego prawdziwe nazwisko to Morawski. Ale mało piśmienny paszportysta popełnił błąd i on jest jedynym z wielkiej rodziny, który nosi właśnie takie nazwisko. Ojciec zginął w czasie I wojny światowej, siedem miesięcy po jego narodzeniu. A matka Darija Juchymiwna przeżyła niełatwe i długie życie — 93 lata. Ostatnie dwie dekady, przeprowadziwszy się do syna, mieszkała z nim przy ulicy Hruszewskiego, tuż naprzeciwko Rady Najwyższej. I możni sąsiedzi zawsze dziwili się tej schludnej, zadbanej babci w cierniowej chuście, która znała wiele pieśni, rozmawiała tylko po ukraińsku. W dzieciństwie do ich wiejskiej chaty zabłąkała się Cyganka. Był rok 1921. Głód. Szczególnie cierpieli na Mikołajowszczyźnie, Chersońszczyźnie, dlatego wielu żebraków było także w południowych rejonach Winnicczyzny. Matka nie pozwoliła Cygance rozłożyć kart, ale ta tak żałośnie prosiła, że trzeba było pozwolić na wróżenie za kawałek mamałygi. Pawło Iwanowycz wspomina: „Cyganka dała Dmytrykowi, starszemu bratu, potrzymać jakąś koszulę i powiedziała, że choć on kocha pracę na wsi, pomaga w gospodarstwie, to matka z nim szczęścia nie zazna”. A po tym, jak tę samą koszulę potrzymał młodszy Pawło, wróżka długo przyglądała się jego dłoni i wreszcie powiedziała matce to, czego ta się nie spodziewała, wszak często krzyczała na syna, który nie bardzo lubił pracować w ogrodzie i przy inwentarzu, a ciągle garnął się do książki: „Ten młodszy nie jest zbyt skory do pracy na wsi, będzie mieszkał w mieście, będzie cieszył się szacunkiem ludzi. I ty swój wiek dożyjesz przy nim”. Tak też się stało. Starszy brat, który bardzo kochał pole, konie, nie zaakceptował kolektywizacji, płakał, kiedy trzeba było odprowadzać konia do kołchozowej stajni. Dlatego zwerbował się do Odessy do kamieniołomu, ciężko pracował w wyrobisku, nadwerężył się i w 1937 roku zmarł. A matka dożywała swoich dni przy młodszym synu w Kijowie. Miłość do pieśni przyszła od pierwszych lat jego życia. W Dmytraszkiwce lubili śpiewać wszyscy — starzy i mali. I choć praca była ciężka, śpiewali i wtedy, gdy wypasali bydło, i przy młocarni, i przy kopcach buraków, i na wieczornicach przy kądzieli. I Pawło przysiadał do dziewcząt, parobków, kiedy zbierali się „na kątach”, śpiewał z nimi, przejmując dziesiątki starodawnych pieśni. Jego pierwszym nauczycielem i mentorem na niwie muzycznej stał się starszy brat matki Serhij Juchymowycz Mohylewski, który przez wiele lat zastępował Pawłowi ojca. Wspierał chłopca także Stepan Andrijowycz Biliawski, kuzyn, który ukończył Technikum Pedagogiczne w Tulczynie, a później Konserwatorium Moskiewskie w klasie dyrygentury operowo-symfonicznej. Przed wojną pracował jako dyrygent Lwowskiego Teatru Opery i Baletu. Dzięki tym dwóm dobrodziejom Pawło został skierowany na niwę artystyczną. To właśnie wujek Stepan kupił mu skrzypce. Futerału nie było, więc Pawło owijał je w ręcznik. Całe jego życie jest jak wzory tego wyhaftowanego maminego ręcznika — czerwone i czarne, czarne i czerwone. Ale jasnych wzorów jest więcej. To właśnie one uosabiają w jego życiu muzykę, miłość, dobrych ludzi. „Moje życie było skomplikowane. I droga do poziomu artystycznego, który mam obecnie, była ciężka” — wspomina Pawło Iwanowycz. Próby czyhały na niego na każdym kroku. Kiedy uczył się w technikum muzycznym w Kijowie, w pokoju w akademiku na podłodze spało dwudziestu studentów. Zima 1929 roku była sroga. Prześcieradło, którym się przykrywał, ciągle ktoś przeciągał na siebie. I kiedy Serhij Mohylewski, wujek, zobaczył, że woda w szklance w tym pokoju zamarzła, zabrał Pawła do siebie. Od tamtej pory spał w jego jednopokojowym mieszkaniu też na podłodze, ale w cieple. Kijowskie konserwatorium Pawło Iwanowycz ukończył na trzy dni przed wojną, 19 czerwca 1941 roku. A 22 czerwca kończyły się dwa lata jego córeczce Tani. Razem z żoną Niną przygotowywali się do tego święta. A tu —
wojna. I został zmobilizowany. Z Kijowa do Nieżyna szli pieszo. A potem — długa droga na północ. Został kursantem wojskowo-morskiej szkoły obrony przeciwlotniczej. I tutaj Boże miłosierdzie uratowało go. Aby podnieść morale żołnierzy i marynarzy w ciężkich miesiącach odwrotu, obrony, dowództwo wydało rozporządzenie, by zorganizować w jednostkach wojskowych, szkołach amatorski ruch artystyczny. Absolwent konserwatorium nie zapisał się do chóru, uważając, że trzeba wroga pokonywać siłą broni, a w tym celu zasiadł do studiowania matematyki, spraw wojskowych. Ale, zobaczywszy w dokumentach zapis o odpowiednim wykształceniu, właśnie jemu kazano zorganizować amatorski ruch artystyczny w kompanii i nauczyć bojowników patriotycznych pieśni. Po koncercie, który odbył się z sukcesem, dyrygenta w mundurze wezwano do pułkownika Polarnego. A ten powiedział, że kocha poezję, ma dwa własne zbiory wierszy: „Napisałem wiersz i chciałbym, żebyście go z chórem zaśpiewali na melodię „Rozpostarło się morze szeroko”. Rytm wierszy i melodia pieśni nie współgrały. Murawski kilka dni męczył się nad tym i postanowił sam napisać muzykę do słów pułkowego komisarza. 2 maja 1942 roku, w przeddzień ukończenia szkoły, ta pieśń zabrzmiała. I pułkownik jak równemu uścisnął mu dłoń. Murawski, któremu nadano stopień porucznika, poprosił się po ukończeniu szkoły na Flotę Czarnomorską. Rwał się do walki, a i do domu bliżej. Ale na listach siebie nie znalazł — oddelegowano go na Flotę Pacyficzną. Kiedy poszedł do tego samego pułkownika Polarnego prosić o zmianę przydziału, usłyszał: „To ja zrobiłem dla was. Tam jeszcze jest cicho. A wasze życie będzie potrzebne ludziom i po wojnie”. Wszyscy jego przyjaciele z Ukrainy, którzy trafili na Flotę Czarnomorską, zginęli. A porucznikowi Murawskiemu przyszło zostać kierownikiem artystycznym Zespołu Pieśni i Tańca Północnej Flotylli Pacyficznej. Temu siwowłosemu człowiekowi przyszło wiele przeżyć w ciągu długiego i barwnego życia. Był
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Wróciwszy na festiwal po dziennym upale, usłyszeliśmy i zobaczyliśmy gitarzystę-wirtuoza Enwera Izmajłowa, który popisywał się kunsztem na scenie folkowej, zamiast na głównej, jak powinno być zgodnie z programem. Nie zwracając uwagi na szczegóły, nasze towarzystwo kontynuowało delektowanie się późnym popołudniem, dobrą muzyką i wspaniałym widokiem, który otwierał się ze zbocza, gdzie występował Izmajłow. Wkrótce po obozie rozeszły się pogłoski od ludzi, którzy podnosili
Tłumaczenie maszynowe
Serhij KLYMKO Zdjęcie autora Zauważyliśmy światła miasteczka festiwalowego z odległości 10 kilometrów od Świrza. Podjechawszy bliżej, byliśmy zdumieni widokiem — całe zbocze było gęsto usiane namiotami, pod główną i rockową sceną siedziało, stało i skakało około dwóch tysięcy ludzi. Pierwszy dzień festiwalu kultur narodów świata „Świrz’09” witał odwiedzających lwowskimi wypiekami, piwem, kwasem, miodem pitnym, wyrobami twórców ludowych i, oczywiście, muzyką. Muzyka rozbrzmiewała jednocześnie z głównej sceny, sceny rockowej, folkowej i tanecznej, a do tego ukraińska liryka poetycka płynęła z ust autorów, którzy zajęli specjalnie wydzieloną scenę literacką. Gwiazdą programu pierwszego dnia była gruzińska piosenkarka jazzowa Nino Katamadze, która otworzyła główną scenę swoim występem, gromadząc rekordową liczbę fanów. Scena rockowa wyróżniła się obecnością między innymi grupy „Hucuł Kalipso”. Na scenie literackiej można było zobaczyć i usłyszeć Ołeksandra Irwancia, Romana Skybę, Bohdana-Ołeha Horobczuka oraz innych literatów. Pielgrzymi z wielu miast Ukrainy mogli błądzić między stylami muzycznymi i wykonawcami, nie ograniczając się w wyborze. Jednak wraz z nadejściem wieczoru poruszanie się od sceny do sceny po wzgórzach i lesie stawało się coraz trudniejsze: ciemność spowiła okolicę, z braku latarni zmieniać lokalizację mogli tylko doświadczeni zdobywcy gór, dlatego goście musieli wybierać jedno z wielu wydarzeń. Do tego bogaty asortyment alkoholowy wprawiał licznych odwiedzających w odpowiedni nastrój, co pozwalało im powitać pierwsze promienie świtu pod gołym niebem. Obudziwszy się następnego ranka, wyruszyliśmy na poszukiwania wody i lokalnych atrakcji do wsi. Wszedłszy na zbocze i przeszedłszy przez las, znaleźliśmy się we wsi Świrz, gdzie turystów radośnie witały lokalne punkty gastronomiczne. Niektórzy mieszkańcy naprędce przekształcali własne podwórka w miejsca publicznego żywienia, oferując proste, lecz smaczne dania w umiarkowanych cenach. Zaspokoiwszy pragnienie i ciekawość gastronomiczną, ruszyliśmy na poszukiwania piękna. W ten upalny dzień krajobrazem uraczyło nas jezioro, do którego, mimo tabliczek „Kąpiel surowo wzbroniona”, weszło niemało miłośników aktywnego wypoczynku. Tuż nad jeziorem, na zboczu, idylliczny obraz dopełniał zamek, który według tabliczki ochrony zabytków architektury datowany jest na 1482 rok. Administracja zamku pozwoliła turystom obejrzeć go od środka, pobierając za to symboliczną opłatę — jedną hrywnę. Pobłąkawszy się po pustych korytarzach i wewnętrznych dziedzińcach, można było podziwiać elegancję budowli, wciąż jeszcze zagraconej pozostałościami rozbitych radzieckich wnętrz — w zamku trwał remont, który graniczył z ruiną. Z krótkiej wycieczki dowiedzieliśmy się, że zamek został zbudowany w XV wieku przez książąt Świrskich. Zamek przetrwał oblężenie wojsk kozackich w 1648 roku oraz oblężenie armii tureckiej, która szła z wyprawą na Lwów w 1672 roku. W 1675 roku załoga zamkowa odparła szturm Turków. A w 1907 roku zamek kupił hrabia Robert Lamezan, który władał nim do 1939 roku. Ostatnim właścicielem zamku był dowódca Armii Krajowej i lider Powstania Warszawskiego 1944 roku Tadeusz Komorowski. W latach siedemdziesiątych Lwowski Obwodowy Komitet Wykonawczy podjął decyzję o przekazaniu zamku we wsi Świrz Związkowi Architektów ZSRR i przekształceniu go w Dom Pracy Twórczej Architektów, w celu czego zamek został przebudowany i odrestaurowany. Od 1993 roku budynek stał pusty, a obecny remont trwa już ponad dziesięć lat. [Wracając] z doliny, gdzie były usytuowane główna i rockowa scena: „Place rozbierają, występy odwołano”. Zszedłszy na dół, dowiedzieliśmy się, że w czasie, gdy miał rozpocząć się koncert, Bohdan Dziunko, przedstawiciel firmy „Artmax Engineering”, który odpowiadał za sprzęt sceniczny, oświadczył dziennikarzom, że dzisiaj i jutro sceny zmontowane przez ich firmę nie będą działać. Reżyser dźwięku głównej sceny odpowiedział na nasze uzasadnione zdziwienie widokiem procesu likwidacji scen muzycznych: „Rozebraliśmy główną, rockową i taneczną scenę, ponieważ organizatorzy nie zapłacili części pieniędzy. Bardzo chcieliśmy tu pracować, czerpaliśmy wielką przyjemność z artystów. Scenę folkową na razie zostawiamy. Wczoraj pracowaliśmy tu za darmo tylko dlatego, że kochamy Nino Katamadze i artystów, którzy występowali”. Wkrótce koncert na scenie folkowej również został przerwany. Przez głośniki wszyscy usłyszeli głos Armine Gabrielian, dyrektorki festiwalu „Świrz”: „Scena folkowa będzie pracować cały dzień i całą noc. Teraz wystąpią grupy „Sami swoi”, „KoralLi”, „Polikarp”, „Tiń Soncia”, „Mad Heads XL”, Rosjanka Pelageja oraz Mołdawianie „Zdob și Zdub”. Wielu artystów poszło nam na rękę i zgodziło się na występ, ponieważ są zainteresowani, aby festiwal się odbył, bo wiedzą, że ten festiwal jest potrzebny ludziom. W sprawie rekompensat dla tych, którzy kupili bilety: zbierzemy naradę i będziemy decydować, jak zaspokoić wasze interesy. Wczoraj przyjechało mało ludzi, dzisiaj natomiast oczekiwaliśmy najazdu, ale to się nie stało. Teraz spróbujemy porozumieć się w sprawie zniżki kompensacyjnej na piwo. Czekajcie na dalsze informacje”.
Dziennikarze i znajomi artystów zaczęli przedzierać się za scenę, gdzie zebrało się niemało muzyków. Tam spotkaliśmy zespół „KoralLi”, który już miał występować. Członkowie grupy zbierali instrumenty i zanosili je do samochodu. „Zgodziliśmy się występować, mimo że organizatorzy odmówili zapłacenia za ten występ. Ale zamiast nas, bez żadnych wyjaśnień, na scenę wdarli się kijowianie z „Mad Heads XL”. Za godzinę musimy jechać do Polski, bo będziemy tam dawać koncert. Mimo całego honoru, po prostu nie możemy zostać. Był nastrój do występu, ale takie niespodzianki nie inspirują”. Członkowie grupy „Wopli Widoplasowa”, którzy podjechali na festiwal, usłyszawszy takie wielce ciekawe wieści, zawrócili. Członkowie włoskiego zespołu „Figli di Madre Ignota”, dowiedziawszy się przez tłumacza o zniżkach na piwo, wyruszyli na miejsce jego rozlewu. Nieco rozładował atmosferę występ „Zdob Si Zdub”, którzy żartobliwie wzywali do zniesienia pieniędzy, przez które zdarzają się takie przykrości. W ten niechybny sposób goście festiwalu zostali bez headlinerów „The Klezmatics”, „Cesaria Evora”, „Speed Caravan”, „Esthetic Education”, „Wopli Widoplasowa”, dzięki autorytetowi których organizatorom udało się zwabić tutaj znaczną część obecnych. Rosyjska Pelageja, mimo zapewnień, również na scenie się nie pojawiła. Według słów kierowników „Świrza”, liczyli oni minimum na 30 tysięcy gości, a na koniec dnia 1 sierpnia okazało się, że jest ich tylko pięć tysięcy. Ambicje stania się największym ukraińskim festiwalem faktycznie pozostały projektem, marzeniem. Wielu dziwiło się naiwności inicjatorów festiwalu: oczekiwać takiej publiczności za pierwszym razem, w roku kryzysu finansowego, w szczycie sezonu urlopowego, w miejscu oddalonym od Kijowa o pół tysiąca kilometrów, przy cenie biletu od 150 do 1000 hrywien, wydaje się całkowitym szaleństwem. Inni wyrażali podejrzenie: skoro jest to tak oczywiste, to nie wykluczone, że wariant krótkotrwałego festiwalu był przeliczony i nieco organizatorzy jednak zarobili. Tak czy inaczej, pod znakiem zapytania pozostaje teraz przyszłość turystycznego Świrza, jak i zaufanie widzów oraz sponsorów do imprez podobnej skali na Ukrainie. Z ironii czy z zasady, organizatorzy festiwalu ciężkiej muzyki „Pro rock”, który odbywał się 18—19 lipca w stolicy, z powodu braku środków byli zmuszeni odwołać wszystkie występy zaplanowane na drugi dzień. Ale niespodzianka, która zawsze była towarzyszką ukraińskiego biznesu, nie zmniejsza optymizmu wielu jego entuzjastów. Prezes centrum producenckiego „Gabri” i dyrektor festiwalu Armine Gabrielian w rozmowie telefonicznej tak skomentowała wyniki „Świrza ’09” dla gazety „Słowo Proświty”: „Artyści na festiwal przyjechali wszyscy, jednak niektórym z nich przyszło pospacerować po Lwowie, Świrzu i wrócić do domu z powodu braku środków. Pokryć wydatki na festiwal zamierzaliśmy częściowo kosztem sprzedanych biletów, częściowo kosztem inwestycji. Teraz planowane jest odszkodowanie za bilety jednodniowe na niedzielę, 2 sierpnia, co do biletów trzydniowych — zrobiliśmy to kosztem produktów pamiątkowych, które zostały sprzedane właścicielom biletów po kosztach własnych. Czy będziemy „Świrz” przeprowadzać w przyszłym roku? Teraz przeliczamy wszystkie ryzyka i błędy, właśnie rozmawialiśmy o tym z administracją rejonową. Ale moja odpowiedź — tak, obowiązkowo”.
Tłumaczenie maszynowe
“…Swojego języka ojczystego i swojego ojczystego zwyczaju wiernym sercem się trzymajcie. Wtedy z was będą ludzie jak należy, wtedy z was będzie gromada szanowna, i już na taką gromadę nikt swojej łapy nie nałoży”, — zapowiadał Pantelejmon Aleksandrowicz. W tych słowach objawiono jedną z najbardziej charakterystycznych zasad etosu Kulisza — sedno jego typu duchowego, głęboko zakorzenionego w tradycji kultury ukraińskiej. Choć nieprzyjaciele ignorowali i piętnowali duchowe osiągnięcia Kulisza, nie udało się naruszyć integralności jego systemu światopoglądowego i skutecznej praktyki życiowej, połączonych potężnym osobistym sednem. Twórczy duch Kulisza, idee Kulisza są niezniszczalne i niezapomniane, one same dowodzą swojej słuszności. “Tylko go można uważać za prawdziwego Europejczyka, za tego człowieka, który zbliżył się do typu zachodniego inteligenta…”, — po dziesiątkach lat potwierdził prawdziwość osiągnięć Kulisza Mykoła Chwylowy. P. O. Kulisz. 1860 r. Aleksander SZOKALO Pantelejmon Aleksandrowicz Kulisz — unikalna postać, “pierwszorzędna gwiazda” (I. Franko) w życiu literackim i społecznym Ukrainy XIX w. Urodził się Pantelejmon 26 lipca (7 sierpnia według nowego stylu) 1819 r. na rodowym chutorze koło miasteczka Woroniż w powiecie głuchowskim guberni czernihowskiej (obecnie rejon szostkiński obwodu sumskiego) w rodzinie potomków starodawnego rodu kozackiego. Matka, Kateryna Iwaniwna, w odróżnieniu od ojca, Ołeksandra Andrijowycza, który “był wśród sąsiadów Arystotelesem”, nie znała pisma, “umiała rozmawiać tylko w języku ukraińskim i, co miała w głowie, wszystko to wzięła nie z książek, a z żywej mowy ludowej. …Nie było lepszego głosu u nikogo, jak u matki Kulisza; nikt nie śpiewał takich dawnych pieśni, jak ona. Pieśń nie była dla niej zabawką: ona myślała pieśniami”, — wspominał P. Kulisz w autobiografii. Początkową edukację Pantelejmon otrzymał w domu, potem uczył się w gimnazjum w Nowogrodzie Siewierskim (1831—1836), na wydziałach filozoficznym i prawniczym Uniwersytetu Kijowskiego (1839—1840). Od 1841 r. P. Kulisz wykładał historię i język rosyjski w łuckiej, kijowsko-pieczerskiej, kijowsko-podolskiej szkołach szlacheckich oraz w gimnazjum w Równem. Od 1845 r. — starszy nauczyciel gimnazjum i wykładowca języka rosyjskiego na Uniwersytecie Petersburskim. W 1847 roku Petersburska Akademia Nauk wysłała P. Kulisza za granicę w celu studiowania języków słowiańskich, historii, kultury, sztuki. W tym samym roku ożenił się z Lesią (Ołeksandrą) Biłozerśką (starszym drużbą na ich weselu był T. Szewczenko). Wkrótce został aresztowany w Warszawie pod zarzutem związków z Bractwem Cyryla i Metodego oraz za idee narodowo-patriotyczne w utworach historycznych. Po pięciomiesięcznym uwięzieniu w Twierdzy Pietropawłowskiej i trzyletnim zesłaniu do Tuły powrócił do Petersburga, gdzie był w służbie urzędniczej. W 1857 roku założył w Petersburgu własne wydawnictwo z drukarnią, co bardzo przyczyniło się do rozwoju ukraińskiego procesu literackiego i myśli społecznej. W latach 1864—1867 pracował w Warszawie jako dyrektor departamentu spraw duchownych oraz członek komisji ds. tłumaczenia polskich praw. Od 1868 do 1871 r. P. Kulisz mieszkał we Lwowie i Wiedniu, po zrzeczeniu się rosyjskiego poddaństwa był “głównym motorem ruchu ukrainofilskiego w Galicji” (I. Franko). Pod koniec 1871 roku powrócił do Petersburga, a od 1877 r., przez 20 lat, mieszkał bez wyjazdów na chutorze Motroniówka (obecnie zakątek wsi Ołeniwka w rejonie borzniańskim na Czernihowszczyźnie), który przemianował na Hannyną Pustelnię, obok wiernej żony — Ołeksandry Mychajliwny Biłozerśkiej-Kulisz (znanej w literaturze pod pseudonimem Hanna Barwinok). Pantelejmon Kulisz prowadził staroświecki tryb życia: orał ziemię wołami, siał żyto, stolarzył, pisał i malował — gospodarował i pracował duchowo, jak dawny oracz-rolnik za pługiem z modlitwą do Słońca (w rolnictwie Kulisz dostrzegał wysoki sens duchowy i przyjął literacki pseudonim Pawło Rataj). Skromne życie chutorowe niestrudzonego duchowego bojownika przypominało schimę zawziętego wojaka-zaporożca. “W chatach chutorowego dworu była wszędzie prostota, godna sług bożych. Nie było tam żadnej miejskiej luksusu, pańskiej pychy albo jakiejś niepotrzebnej rzeczy” (I. Puluij. “Chutor Motroniowski”). Kulisz odizolował się na chutorze od przewrotnego świata i z oddaniem pracował dla wyższych wartości kultury ukraińskiej, lecz mimo to nie porzucał nadziei, by dotrzeć do ludzi ze swoim pojmowaniem Prawdy. Pod koniec 1885 roku na chutorze w Ku- T. G. Szewczenko. Portret P. O. Kulisza. 1844 r. Chata Kuliszów w Motroniówce. 1899 r.
wypadła pożar (podpalaczem był dzierżawca „Lach Zalenski”). Spłonęły wszystkie budynki gospodarcze i skromny majątek. A największa strata — w ogniu zginęła biblioteka, którą P. Kulisz zbierał kosztem całego swojego dorobku, wiele rękopisów (wśród nich i pełny przekład Biblii). Trzy lata mieszkali z żoną w sąsiedniej chacie, zanim postawili nowy dom. I znów z tym samym zapałem zabrał się do pracy literackiej i naukowej: na podstawie tego, co ocalało po pożarze, układał tomik poetycki „Chutorne niedopałki”, napisał i wydał w latach 1888—1889 trzytomową pracę historiograficzną „Odpadnięcie Małorosji od Polski”, pracował nad odtworzeniem utraconego przekładu Biblii (zdążył po raz drugi przetłumaczyć trzy czwarte, przekład dokończyli I. Puluj i I. Neczuj-Łewycki). Do końca dbał o ukraińską periodykę: dochód ze zbioru „Dzwon”, który ukazał się w Genewie w 1893 roku, oddał na wydanie galicyjskiego czasopisma „Naród” (redaktorzy I. Franko i M. Pawłyk) oraz pierwszej na Naddnieprzu ukraińskojęzycznej gazety „Chliborob”. Wielostronna twórczość Pantełejmona Kulisza jest pod każdym względem nowatorska: jako pierwszy zaczął pisać po ukraińsku prace naukowe (historyczne, literaturoznawcze, etnologiczne, socjologiczne, pedagogiczne), kładąc fundamenty ukraińskiego języka naukowego; wprowadził nową i do dziś obowiązującą pisownię fonetyczną (kulisziwkę); napisał pierwszą ukraińską powieść historyczną; był pierwszym wymagającym i życzliwym krytykiem T. Szewczenki; pierwszym biografem, redaktorem i wydawcą najpełniejszego jak na tamte czasy zbioru dzieł i listów M. Gogola w sześciu tomach; pierwszym tłumaczem na język ukraiński dzieł Szekspira, Goethego, Byrona; pierwszym tłumaczem Biblii na język ukraiński. Jako myśliciel P. Kulisz stworzył oryginalny system filozoficzny — filozofię chutorską lub filozofię przyrody, której istotą jest wewnętrzna wolność człowieka. Jest to swoista ukraińska filozofia kordocentryzmu — filozofia serca. Jednocześnie Kulisz stał się prekursorem europejskiego egzystencjalizmu. Osobliwość koncepcji egzystencjalnej Kulisza polega na tym, że przewiduje ona wewnętrzną wolność duchową jednostki i wspólnoty — narodu jako osoby zbiorowej. Stąd istota historiozofii Kulisza: każdy naród powinien tworzyć swoją historię i państwo narodowe własną wolą polityczną. Koncepcję narodu i państwa narodowego myśliciel opiera na naukowym pojmowaniu uniwersalnych praw kosmicznych, czym tłumaczą się jego społeczne przewidywania i proroctwa. P. Kulisz wywarł decydujący wpływ na cały dalszy rozwój ukraińskiej idei narodowej jako państwowotwórczego, politycznego programu życia narodu. Pantełejmon Kulisz i dziś wyprzedza współczesnych. Bo kto prawdziwie pojmuje przeszłość i współczesną mu rzeczywistość, ten jasno widzi także perspektywę przyszłości. Lekceważenie historii jest tak samo niebezpieczne, jak i rzeczywistości teraźniejszości. Kto nie pojął lekcji historycznej, ten pozostaje w mgle niewiedzy. Zdecydowana większość współczesnych tak właśnie błądzi w nieświadomości, stając się ciężarem dla wolności duchowej tych, którzy pragną żyć według prawa prawdy, prawa moralności. Szczególne zagrożenie społeczne stanowią opętani żądzą władzy, którzy są narzędziem obcej siły i podstępnie manipulują całym społeczeństwem, udając patriotów… I jeśli jedni oszukują samych siebie przez własny brak zrozumienia, a inni — cały naród przez populistyczne kłamstwa i partyjną obłudę, to rzeczywistości nikt nie oszuka. Rzeczywistość bezlitośnie karze prawdą… „Wśród mnóstwa sławionych ojców narodu, którymi obdarzyła nas historia XIX w., jest jedna postać samotna, która nie zaznała wonnych kadzideł społecznego czczenia i bizantyjskiego bicia czołem ani za życia, ani po śmierci, mimo że postać ta jest wysoka i daleko przewyższa przeciętnego narodowego świętego wszystkich ukraińskich ziem. To P. O. Kulisz. Człowiek najmniej popularny, najmniej doceniony i, być może, najmniej zrozumiany w całym ukraińskim piśmiennictwie. Jakby drugi Iwan z Wiszni, anachoreta za życia, chętnie przemilczany po śmierci. …Kulisz miał rozwiniętą jedną drogocenną cechę, która bardzo rzadko spotyka się wśród Ukraińców,
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
czyli śmiałość, by szczerze wyrazić swoją opinię, stanąć w jej obronie, choćby nie podobała się ona ogółowi…” — tak przenikliwie i prawdziwie scharakteryzował fenomen Pantelejmona Kulisza twórca państwowego nurtu w ukraińskiej historiografii Stepan Tomasziwski w artykule “Kulisz i ukraińska idea narodowa” (1922). Pantelejmon Kulisz nigdy nie stawał się narzędziem czyjejś siły, lecz w każdych okolicznościach pozostawał samodzielną siłą, mając własne moralne oparcie w duchowej energii swego serca i sprawczej woli rozumu — rdzeniu jego typu duchowego: “…każdy ma swojego cara w głowie i swojego sędziego w sercu — niechaj ich słucha”. “Szczęścia naszego, które żyje w nas w sercu, nie odbierze nam żaden zły los; a ono przecież jest istotą naszego życia” — potwierdza on swoją postawę życiową tradycją ukraińskiego ducha. Sekret żywotności ducha Kulisza tkwi w jego wysokim idealizmie i głębokiej prawdziwości: “Gdybym wiedział, że nie mam racji, to od razu spaliłbym swoje papiery i połamał pióro, a ponieważ ludzi mających rację nie widzę, to lepiej sam pozostanę ze swoją prawdą, aniżeli przystanę do ‘stoustego nieporozumienia’”. P. Kulisz całe życie wysoko i dumnie niósł przez nieporozumienia, niezgodę niedojrzałego, ograniczonego i leniwego społeczeństwa wysoki ideał narodowy — “ten sztandar narodowy, który nigdy nie obniża się na oczach politycznego wroga i przechodzi, w całej swojej wielkości, w spuściźnie dalekim potomkom”. Prawie zapomniani przez niepamiętliwe społeczeństwo, dożywali swoich dni na chutorze dwoje uduchowionych, oświeconych ludzi. Pantelejmon jeszcze wcześniej wyznawał żonie: “Saszo, niech będzie błogosławiony dzień naszego poznania. Wiele smutku zaznałem od swojej własnej i twojej nierozsądności, lecz dusza moja jest zadowolona ze świadomości, że kochała mnie i kocha tak szlachetna, piękna kobieta”; a Pulujowi chwalił się: “…Piękniejszej istoty nie znajduję w dziełach Szekspira. Ubogie domostwo z nią jest bogate i pełne radości…” A na kilka dni przed jego odejściem z tego świata Ołeksandra wyznała mężowi: “Jaka byłam mądra, że w wieku 15 lat zdołałam ocenić i wyróżnić cię spośród wszystkich innych”. W styczniu 1897 r. małżeństwo Kuliszów świętowało złote gody. A wkrótce Pantelejmon Ołeksandrowycz przeziębił się w zimnym domu i zachorował na zapalenie płuc… Zmarł Pantelejmon Kulisz 2 (14 według nowego stylu) lutego, w Święto Ofiarowania Pańskiego, 1897 roku na chutorze Motroniówka, gdzie go pochowano zgodnie z kozackim zwyczajem, we własnym ogrodzie, w miejscu, które sam wybrał. Wielki orędownik ukraińskiego ducha odszedł z tego świata po sprawiedliwemu: do ostatniego tchnienia wyprowadzał ręką litery w powietrzu, bo palce z zimna i wycieńczenia nie trzymały już ołówka i papieru. “I będzie duch jego z wieku w wiek siać, serca uzdrawiającą wodą kropić, i rany goić, i łzy ocierać” — kazała wyryć Ołeksandra Biłozerśka-Kulisz na bramie do ogrodu, gdzie spoczęły prochy jej męża. Po dziesięcioleciach ruiny odnowiono bramę pamięci i te słowa, które przypominają o wieczności ducha Kulisza. A na nagrobnej steli wyryto jego myśl z listu do żony — życiodajne przesłanie do całego ukraińskiego społeczeństwa: “Zupełnie inną byłaby rzecz, gdybyśmy jednymi ustami i jednym sercem trudzili się nad przebudzeniem społeczno-narodowej świadomości Ukrainy”. struny, których nie dotknęła ręka Wielkiego Kobziarza”. Jej wydanie dowiodło, że właśnie Kulisz próbuje przejąć przewodnictwo w pracy literackiej Ukraińców. Potwierdza to w poezji “Do braci na Ukrainę”: Oj, milczałem, bracia, Słowem nie odezwałem się, Póki ojciec ukraiński Pieśnią się upajał. Choć milczałem ustami, Śpiewałem duszą, Lecz bałem się z nim różnić Kobzą swoją… Idąc śladami Szewczenki, Kulisz wahał się, czy zdoła godnie kontynuować pracę swojego pobratymca, i dlatego pytał: Czy mam po tobie Smutkiem smucić się, Czy twoją pracę Wziąć i dokończyć? Kulisz był złożoną osobowością. Niespójność Pantelejmona Ołeksandrowycza najjaskrawiej objawiła się w ocenie kozactwa. Transformacja poglądów Kulisza pod koniec lat 60. XIX wieku była uwarunkowana czynnikiem subiektywnym: gorącym charakterem oraz przekonaniem o słuszności własnych myśli. Ruch kozacki i hajdamacki, jego przywódców, potępił jako destrukcyjną, niszczycielską siłę. Doprowadziło to do krytyki Szewczenki i Gogola, Maksymowycza i Kostomarowa, innych autorów za ich poglądy na przeszłość ukraińskiej walki narodowowyzwoleńczej. Jego najbardziej zakrojoną na szeroką skalę naukowo-historyczną trzytomową “Историю воссоединения Руси” (Historię zjednoczenia Rusi) krytycznie przyjęli historycy. Na jej stronach Kulisz potępił kozaczyznę, nazywając ją “kłującym ostem na ukraińskim historycznym niwie”. Próba polemiki znanych naukowców z autorem odnośnie roli kozactwa w ukraińskiej historii z powodu bezkompromisowości sądów Pantelejmona Ołeksandrowycza doprowadziła do jego izolacji od dawnych kolegów, z którymi dzielił poglądy jeszcze w czasach Bractwa Cyrylo-Metodiańskiego. Pracując nad źródłami historycznymi, Kulisz miał własny pogląd, jednak nie znalazł poparcia większości uczonych. W nauce historycznej zapamiętano go jako badacza kronik kozackich. Nazwa jednej z nich — “Kronika Samowydca” — weszła do obiegu naukowego z “lekkiej ręki” autora “Czarnej rady”. Pod koniec życia Kulisz skupił się na działalności translatorskiej, pozostawiając potomnym dzieła europejskich klasyków w języku ukraińskim. Jedną z prac “Значеніе Преп. Іова” (Znaczenie św. Hioba), opublikowaną w “Gazecie Gacka” (1875, nr 45—47), poświęcił znanemu wołyńskiemu świętemu Hiobowi Żelizu. Przekład Biblii połączył imię Kulisza z Wołyniem i budynkiem Rówieńskiego Gimnazjum Męskiego, gdzie kiedyś krótko pracował. W kwietniu 1919 roku los przywiódł tutaj Iwana Ohijenkę, który również dostąpił zaszczytu niesienia Pisma Świętego rodakom w języku ojczystym. Pobyt Kulisza i Ohijenki w Równem, ich przyszła praca translatorska zwraca nas także do pierwszego przekładu, który został dokonany na Rówieńszczyźnie jeszcze w 1561 roku i który obecnie znany jest jako Ewangelia Peresopnicka. Być może te fakty historyczne w przyszłości przyczynią się do uhonorowania na rówieńskiej ziemi wszystkich tłumaczy Pisma Świętego na język ukraiński. Obecnie jedynie nisko kłaniamy się im, dziękujemy także Pantelejmonowi Ołeksandrowyczowi, “opętańcowi ducha”, “apostołowi ukraińskiej mentalności”. Pamiętajmy słowa poświęcone mu, które najlepiej charakteryzują spuściznę Kulisza: “Ukraina — oto co jest w epicentrum stałej i niezaprzeczalnej miłości poety”.
Tłumaczenie maszynowe
Oleksandr Bulyha, dyrektor Rówieńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego. Ja — pionier z siekierą ciężką: Cierń kłujący w rodzinnej stronie Wycinam pracowitą ręką. Nieraz skrapiam swą pracę i krwią, Lecz wesoło tak trudzić się mnie. Pantelejmon Kulisz. Z Równem Pantelejmona Kulisza łączy koniec 1845 roku, kiedy wykładał w miejscowym gimnazjum. Pamiętają o tym rówieńczanie. W październiku w obwodowym muzeum krajoznawczym odbędzie się konferencja naukowa, poświęcona pamięci wybitnego działacza. Z Równego Pantelejmon Ołeksandrowycz przeniósł się do Petersburga za sprawą rektora Uniwersytetu Petersburskiego P. Pletniowa, który rozpoznał w Kuliszu zdolności mistrza słowa i pomógł zbliżyć się z rosyjskimi literatami. W 1845 roku w czasopiśmie „Sowriemiennik” wydrukowano pierwsze rozdziały jego powieści historycznej „Czarna rada, kronika 1633 roku” w tłumaczeniu na rosyjski, a w czasopiśmie dla dzieci „Zwiozdoczka” — „Powiest’ ob ukrainskom narodie”. Za to dzieło, które stało się głównym oskarżeniem przeciwko Kuliszowi jako członkowi Bractwa Cyryla i Metodego w 1847 roku, zesłano go do guberni tulskiej z zakazem pisania i zajmowania się działalnością pedagogiczną. Jednak problemy edukacji ukraińskiego społeczeństwa chyba najbardziej niepokoiły Pantelejmona Ołeksandrowycza przez całe życie. Nie mając możliwości pracy na niwie oświatowej, po powrocie z zesłania Kulisz rozpoczął działalność dziennikarską. Publikował materiały w petersburskich wydawnictwach, na łamach których zwracał uwagę na potrzebę doskonalenia pracy oświatowej. Wśród problemów kultury narodowej na czołowym miejscu Kulisz stawiał naukę Ukraińców, zaznaczając, że dzięki upowszechnieniu powszechnej umiejętności pisania literatom najłatwiej przekazywać ludowi wykształcenie. Szkoły dla prostych ludzi, powszechna umiejętność czytania i pisania, połączenie edukacji z rzemiosłem pomogą, uważał Kulisz, uwolnić się od poddaństwa. „Swoistą encyklopedią ukrainoznawstwa, która uratowała od zapomnienia cały szereg arcydzieł ludowego eposu” badacze nazywają „Zapiski o Jużnoj Rusi” Kulisza, o źródłach powstania których autor pisał: „...sam lud — to taki zabytek swojego minionego życia, który lepiej niż jakakolwiek sztuka pozwala poznać to, jak żył do tego czasu”. Ukazanie się „Zapisek...” zbiegło się w czasie z powrotem z zesłania Szewczenki i Kostomarowa, kiedy społeczność petersburskich Ukraińców rozpoczęła wydawanie ukraińskich książek. Duszą tych zmagań stał Pantelejmon Ołeksandrowycz Kulisz. Wydał swoją nową pisownią, „kuliszówką”, zbiór etnograficzny, który Szewczenko nazwał „brylantem”. Według przekonania Kulisza, życie narodu nie kończy się nawet z utratą państwowości, bo etnos żyje samodzielnym życiem duchowym i w cudzym państwie, zachowując świadomość narodową, która przejawia się w literaturze w języku ojczystym. Jedyny skarb u ciebie — mowa ojczysta, Zaklęty dla społecznego drapieżnictwa Ona twojego życia mocna podstawa, Pewniejsza nad wszystkie skarby i bogactwa „Do narodu ojczystego”. Jak zaznaczają współcześni badacze, w poglądach na rozwiązanie kwestii językowej Pantelejmon Ołeksandrowycz poszedł dalej niż poprzednicy, u których walka o rozwój języka ukraińskiego nie wychodziła poza granice literatury. „P. Kulisz rozumiał, że bogaty i melodyjny język ukraiński jest prawie zupełnie nieopracowany w sensie gramatycznym. Marzył o stworzeniu takiej gramatyki ukraińskiej, która rzeczywiście odpowiadałaby poziomowi najdoskonalszych europejskich. Kulisz sprzyjał także przekształceniu języka ukraińskiego w oficjalny nie tylko w szkole, ale i w urzędach państwowych. Te zamiary pozostały niezrealizowane przez osławione cyrkularz wałujewski (1863) i akt emski (1876). Przeszłości Ukrainy Kulisz poświęcił szereg utworów literacko-historycznych. Po „Mychajle Czarnyszence” i „Ukrainie” spod jego pióra wyszły w różnych latach poematy, poświęcone epoce kozackiej: „Sołonycia” (powstanie Naliwajki), „Kumejki” (powstanie Pawluka), „Wielkie pożegnania” (okres Chmielniczyzny). Wśród utworów historyczno-dramatycznych zachowały się: „Bajda, książę Wiśniowiecki”, „Petro Sahajdaczny”, „Car Naliwaj”. Najbardziej znanym utworem literackim Kulisza stała się powieść „Czarna rada” o losach Ukrainy po Chmielniczyźnie. „To tak, — podkreśla autor, — jak oto czasami zerwie się zamieć: grzmi gromem, huczy wiatrem, świata Bożego nie widać, połamało stare drzewo, powywracało z korzeniami dęby i brzozy...” Najlepszy zbiór poetycki Pantelejmona Kulisza „Doswitky” wyszedł w 1862 roku. Zdaniem badaczy, „ustępował on poezji Szewczenki, ale poruszał takie
Tłumaczenie maszynowe
* * * Wszystkim, których kocham, uśmierzę ból Swoim choć cierpkim, lecz nieobłudnym słowem. Stanę się piołunem, gdy nie zaradzi chmiel, Nie pomoże i on — wtedy szczwołem. I niech nie wpuszczają do ogrodów i pod płoty, Ale nie zasmucę się losem takim, Bo ten szczwół — to nie ziele szatana, On i największy ból zdejmuje, jak ręką odjął. Niech nawet przegonią jak najdalej za miedzę, Lecz z najgłuchszych miejsc ja i tak trafię Do tych, którymi nad wszystko na świecie się drożę, By trunek, jak miłość, oddać im do kropli. Pokrzywą się stanę, co bez żalu parzy, Lecz oparzenia moje dodać zdołają siły Wszystkim, którzy podstawiali choć raz mi ramię, Wszystkim, którzy mnie choć troszeczkę kochali. I tym, którzy nie kochali (duszą nie krzywię!) Stanę się zwykłym i skromnym babką lancetowatą: I obrzęki zdejmę, i zatrzymam krwawienie. Niech zmaleje w głowie myśl trwożnych! Lubczykiem złotym do Słońca się wzniosę. Durem. (Z niego też połyka ktoś pigułkę). Byle tylko wiedzieć — potrzebna jestem komuś, Obojętność w duszy niech nie znajdzie przytułku. Niech cała ziemia obfituje w ziele. I nie depczcie tego, co kłuje i parzy! W sercu nie noszę ani kropli zła Ja nawet tym, którzy mi go życzyli. Będę delikatny kwiat konwalii kołysać, Będę łodyżką pachnącej miodunki Dla tych, czyja dusza na Słowo nie jest głucha, Kto w nasz niepewny wiek szuka w nim ratunku. * * * Lecz ile możemy — przez ciernie i ścierniska po omacku? Czy długo będziemy — bez wiary w sercu i oczach? O rodzinne tereny, samym tylko cierniem porośnięte! Na was już i cierń — nie bez powodu! — zwiędł. Raz cierń usycha, to jakże tu malwa się przyjmie, Na tych pogorzeliskach totalnych, w całkowitej popiele? Bracia, to straszne! Panowie, nie czekajcie na intermezzo! U was, patrioci, na językach — odciski! Czerwona kalina?! U niej przecież dawno — niedokrwistość! Zniknęły lubczyki i mięta nie tak chłodzi. Jak obficie powschodziły wszędzie cudzoziemskie krzewy! Na nas i barwinka nie będzie komu posadzić. Ba, nawet sikorki za morze uciekają w lęku, Bo i wróble polubiły nie nasze śpiewy. Era globalizmu, niepamięci, asymilacji… O rodzinne tereny! Już wy ukraińskie — w połowie… SPOWIADAĆ SIĘ I SPODZIEWAĆ SIĘ 1. Słońce błysnie ostatni raz na widnokręgu, Bór sosnowy odezwie się basami. Ta potrzeba wieczornej spowiedzi Przed sumieniem i niebiosami. W winach i winkach przyznaję się Tylko Tobie, o Niebieski Władco. Znowu rękę przyłożyłam ja (kajam się!), Jak lepili wielkich z bezlikich. Nie siedziałam, choć święto i odpustowe, Bo pracy za tydzień — niemało. A wczoraj powiedziałam ja chamowi To, co długo w duszy kipiało. Ciężko, Panie, być nieobłudną, I jak do wątroby ktoś dokucza, Żeby nie dać po pysku z prawej, Figę w kieszeni składam. Nie godzę się z wyzyskiem, zdradą, Pofigizmu szukam przyczyny. Z pigułkami, kremem, pomadą W kosmetyczce noszę czosnek. Boże, daj mi aż do grobowej deski Świat ten biały kochać dziecinnie I sobą pozostać — sił, Choć i ludzkość dziczeje nieustannie. Daj pieśni promiennych się naśpiewać, W drogach obuwie wystarczająco zbić! Spowiadać się i spodziewać się — Jak synonimy wieczne do “żyć”. 2. Jak do horyzontu dzień karego konia dogoni I odda bratu-wieczorowi złotem haftowane lejce, To, drzewa moje, cudowne przybranie ziemskie, Ja przychodzę do was, spodziewając się szczerze na spowiedź. O gdybym mogła coś zmienić w tym świecie! Gdybym… Ja bym nie stała czekać na drugie czy trzecie przyjście,
Tłumaczenie maszynowe
Nakazałabym sadzić dębowe drzewka, dębiny i dęby Na wszystkich rozstajach Ukrainy i na skrzyżowaniach. Kocham was wszystkich, wyrosnę kiedyś pośród was, Ale centrum ukraińskiego raju-wyraju jest pradąb. …O Naturo, spraw, by w rok, jak w dziesięć, wyrosły I nauczyły naród, jak trzeba stać za prawdą! Jesteśmy zbyt wierzbowi, bo się chylimy, trzeba czy nie trzeba, Upiorom pozwalając krew z nas toczyć kalinową. To osikowy dreszcz kolana często bierze: Boimy się o siebie. A należałoby już — i o Ukrainę! Raz wieki skrzypimy, więc i z sosnami podobni, chyba, Ale, jak i one, wichury znosimy cierpliwie. Jak obcy i domowi, niby lipkę nieszczęsną, drą, Nad swoim bezlasiem klonowo-gorzko zapłaczemy. Rośniemy bzowo po ciemnych jarach-pustkowiach I dzikimi różami mężnie na wypaliskach, wyrębach wschodzimy. Ale tylko dęby nas nauczą, jak, poskromiwszy strach, Czuć się wielkym i dawnym narodem. ROZMYŚLANIA NAD TOMIKIEM KOCIUBYŃSKIEGO Ja uczuć ukrywać nie umiem. Pytacie, za kim tak rydam? Opłaczę bezlasią Sołomiję, Co skłoniła głowę w Dunaju. Za oknami jeszcze od rana deszczyk kapie, Z drzew zrywa wiatr żółte szaty. Szkoda mi i serdecznego Ostapa, Co nie chciał, jak wół, w jarzmie chodzić. Żal niewymowny za ukraińskim ludem: Jak liście, wiatr gnał go, szarego. Szukali szczęścia po wszystkich zakątkach, Bo panowała krzywda w rodzinnym domu. Chcieli tak wiele… Losu! Wolności! Szli, pełzli, kiedy już iść — nie ma siły. Znajdowali mogiły w czystym polu, A wielu i na to nie poszczęściło. Zalizywali, jak psy, rany, Z martwych powstawali i walczyli. Lecz, rozerwawszy na rękach kajdany, Znaleźli nowe — na myśl i na głos. Kto nam zwróci utracone świętości, Spalone przedwcześnie losy-ogniska?! Choć trochę lżej oddycha się dzisiaj, Lecz kto nam powie, co czeka jutro? O męczenniku, mój drogi narodzie, Żeby w domu u siebie znów nie być wygnańcem, Nie zapominaj, że za twoją wolność Zapłacono ceną drogą! * * * Narodzie mój, wznieś się polatać — Już nie grasuje w twoim polu wróg. Nie trzeba — ani do więzienia, ani do okopu. Gdzież wolność? W mikroskop i w teleskop Jej nie widać. Wypatrywać próżno: Na nią, biedną, i popytu nie ma. Ty spodziewałeś się, że wygrałeś? Masz mat! I każdy urwać chce kawał, I każdy pragnie, żeby trafić do władzy. Oj kto i co tobie, narodzie, da? A zagranica śmieje się: “My damy Nowe — ekonomiczne! — wam jarzmo”. Tyś tak zaznał tych jarem (czy jarem?) Od najazdów wszelakich, od swoich jarem. Czemu znów cię zasysa? Ba, nie! Jeszcze nie wszyscy pogrążyli się w bagnie. Jeszcze biją się hetmani i książęta, A ty stoisz na jednej nodze. Choćby postawić drugą na suche. A świat sobie chichocze znaj: “He-he”. Narodzie mój! Ta tyś nie bocian. Narodzie mój, nie trzeba wspak! Nie opuszczaj w rozpaczy głowy. Narodzie mój, tyś nie trzcina wiekowa! Póki ciebie nikt nie podpiłował, Wspomnij, jak wracałeś spod Piławiec, I męczenników Koden wspomnij, Wszystkie bitwy, gdzie legli twoi synowie. Niech pośród wszechświatowych zawieruch Bóg strzeże ciebie, narodzie mój! ґ ґ ґ * * * Z miasta — do miasta. Z miasta — do miasta. My już byli zapomnieli, że naród: Wbili w głowy, że krety, W których ni dusz, ni mózgów — tylko usta. Wbili, że, póki biały świat, Najważniejszy organ — to brzuch. My i dzieci uczyli: “Nie ruszaj! Twoja nora — najdalsza… Naj-naj-naj… Dzisiaj Bóg dał chleb, i jutro da. Zajmować się polityką zakaz”. W labiryncie własnej nory Milczeliśmy do czasu, do pory. A jak do wątroby nam dopiekło, Żółtopomarańczowe słoneczko wzeszło. I zaczęliśmy wypełzać z nor, I zrozumieliśmy — mamy rozum, wzrok. Ze wszystkich stron ciągnęli na Majdan, Nie biadolili: “Gdzie on, nasz talent?” A świat zobaczył nasze flagi. On nas usłyszał! O nas zaczął mówić! Lecz i my sami zrozumieliśmy, że naród Silniejszy od plugawych przywódców; Kiedy ręka w ręce — to jest łańcuch, Tylko razem pozbędziemy się zniewag. A jak Majdan milionowy zwyciężył, To znów do nor wrócili swoich. I znów — kłamstwo, zwątpienie i nuda. A może, nie było Majdanu? Ha? ґ ґ ґ ґ Z miasta — do miasta? Z miasta — do miasta. To my — krety?! Czy jednak — naród? ґ ґ ґ ґ * * * Przeszła euforia, Majdanowa zgaga… Społeczeństwo choruje, Wolność dręczą skurcze. Wszyscy chcą do deputatów, Choćby miasteczkowych. A kto do warsztatu? A do kopalni, panowie?! Żeby mieć chleb, Weźmy się za radła. Budujmy Ukrainę: Nas znów ograli! Nie czekajmy na Waszyngton — Jeszcze sprowadzi ten. Przecież nas miliony, Przecież mamy rozum! Jeszcześmy nie umarli! Jeszcze mamy talenty?! I ręce rozpostarła Nad nami Oranta! * * * Kłamstwa i hańby totalna koronacja. Tak i zwyrodnieje wkrótce nacja, Stuleciami hartowana i kratowana. Czyżby jej lepszy los nie był gotowany? Bohaterów nie ma i charakterów, A tylko garstka pająków-zachłanników Zastawia starannie pajęczyną Wszystko-wszystko, co zwie się Ukrainą, I nami, gniotami i makuchami, Ona manipuluje, niby muchami. Odważniejsi żegnają się z kurhanami, Żeby najmować się za oceanami. A ci, którym weszły w duszę dreszcze, Znów donorują światu diaspory. To czemuż my — wciąż dawcy i dawcy?! Ni dumy, ni godności, ni honoru. Historię ciągle przepisujemy I własne sumienie cicho kołyszemy. Już kultura z głowy popowieje I rodzinną gdzie indziej pachnie mową. Krótkowzroczni pseudopatrioci Łapią się ze śmiechu za brzuchy. Czy i sobie w tym kłamstwie utopić się? A może, wziąć i z rozpaczy napić się? Niech w głowie ciągle się mąci… “Chołodnyj Jar”, “Dniepr”, “Sławutycz”, “Chortyca”… Czy wkrótce posmakujemy butelczyną Wódki, która zwie się “Ukrainą”? Niech będzie radość prawdziwa, nie udawana: “Ukrainę” dopijamy… Oj gorzka-a-a ona!!! MACIERZANKA Latam ptakiem, płaczę, jak chmurka. Niby pszczółka, noszę wszystko do domu. Jestem kwiatem o imieniu Macierzanka, Po wszystkich światach moje nasiona wschodzą. Jest uroda, rozum jest, a bezlasią. Choć postać słaba, lecz krzemień — ja nie kreda. Ja z komnat książęcych mądra Anna, Eupraksja-Prakseda-Adelajda. Z ukochanym — czuła, z wrogami — gniewna. Ja myślałam nie tylko o tobołkach. Czyż nie Halszka ja Hulewiczówna — Znana patriotka i mecenaska? Kiedy szli w wyprawy zaporożcy, To i my nie dłubaliśmy w nosie. Nam z nawiązką nieszczęścia — nie po łyżce: Nahaj — po plecach, siwizna — we włosy. Ołena Hornostajewa, Rużyńska Sofija i Raina Mohylanka. Iluż nas przyjęła ziemia cudza: Nie matka, nie żona, a branka. Między chmurami tak rzadko słońce błysnie, Ale na pogorzelisku wchodzi trawka. Ja setniczka z Buszy Zawysna. Sułymycha. Sirchycha. Bohusławka. Jak zaśpiewam — aż dusza niemnieje, Cichnie ból i zagaja się rana. Czuraj Marusia. Łesia. Sołomija. Marija Zańkowećka ja. Oksana. Pieśni, które w dawnych stworzone epokach, Ja zachowałam, im nie dałam przepaść. We mnie obudziła się Zujycha Jawdocha, We mnie odezwała się Prysiażniuczka Nastia. Ja z rodu Biłokurowych Kateryna, Marija Prymaczenko z Bołotni. Ja — kobieta. Ja — Ukrainka. Ja — łza. Takich, jak ja, dziesiątki tysięcy… Setki!
Tłumaczenie maszynowe
Lubow SNISAR Zdjęcia Maksyma HAJDAJA Wołodymyrowi Załuływitrowi — 65. Pod tym hasłem odbyły się tradycyjne Czytania Załuływitrowskie w dniu św. Wołodymyra we wsi Buczak w rejonie kaniowskim. Już po raz siódmy grób pokryły kwiaty, a także gazety, czasopisma i książki, wydane w ciągu roku, z publikacjami wierszy i prozy poety, artykułami o jego twórczości. Wreszcie zaprezentowano także trzy świeżo wydane książki Wołodymyra Załuływitra: „Nienapisane pejzaże”, zestawioną przez autora w listopadzie—grudniu 2002 r. we wsi Buczak, gdzie wtedy mieszkał; „Czasza ofiarna”, utwory w niej zawarte napisane zostały głównie w latach 1991—2002. Dwie książki pod redakcją Wasyla Herasymjuka zostały połączone przez redaktorów W. Borodina i L. Snisar pod jedną okładką (artysta W. Borodin), ozdobione przez artystów W. Barybę i W. Borodina kadrami z filmów Ołeksandra Dowżenki „Ziemia” i „Zwenigora”, trzecia wznowiona z uzupełnieniem — „Czwarty z tryptyku”. Wszystkie one zostały wydrukowane w centrum wydawniczym „Buczak-Irij”, zapoczątkowanym przez Wołodymyra Załuływitra jeszcze w 1995 r. przy wsparciu spółki z o.o. „Zadruha” oraz Literacko-Artystycznego Funduszu Charytatywnego Wołodymyra Załuływitra. Ciepło powitała ze świętem gości z obwodu sumskiego, Kijowa, obwodu rówieńskiego, Moskwy, Kamieńca Podolskiego i rejonu kaniowskiego zastępczyni przewodniczącego Kaniowskiej Rejonowej Administracji Państwowej Wira Nosenko. Przewodniczący Sumskiej organizacji Związku Kobzarzy Mykoła Moszyk wykonał świeżo napisane dumy do wierszy Wołodymyra Załuływitra. Przyjaciel-towarzysz broni poety Wadym Borodin opowiedział, że grób i memoriał Wołodymyra Załuływitra są teraz pod ochroną państwa. Druga część Czytań Załuływitrowskich, jak zawsze, odbywała się w sadzie, gdzie na nas „czekał” sam poeta. Coś skupiony notował w notatniku, przysiadłszy na ławce. Niestety, to tylko stare zdjęcie, powiększone przez W. Borodina. Miałby zaledwie 65 lat! Kiedy jeszcze tak żarliwie chce się żyć, kochać, tworzyć! A już siedem lat… wspominamy… I kwitną lilie bez niego, i jabłka nabierają soków, a pachnące aksamitki płomiennym kwieciem nakreśliły kontur domu poety — spalonego Muzeum Literacko-Memorialnego. Czytali zarówno własne wiersze, jak i Wołodymyra Załuływitra, oraz utwory jemu poświęcone: Ałła Debeluk, Olha Pawluk, Natalka Pokład, Jurko Bojko, Wołodymyr Mordań, Mykoła Pszenycznyj, Mykoła Szamraj, Anatolij Mojsejenko, Wasyl Dowżyk. Naczelniczka rejonowego wydziału oświaty Iryna Pohorielko opowiedziała o szkolnych świętach literackich Wołodymyra Załuływitra, o tym, że poeta jest znany na Kaniowszczyźnie, ponieważ jego wiersze studiują uczniowie na lekcjach o rodzimym kraju. Dyrektor Narodowego Rezerwatu Szewczenkowskiego Marjan Piniak opowiedział o planowanym muzeum literatury Kaniowszczyzny, gdzie ekspozycja o Wołodymyrze Załuływitrze zajmie honorowe miejsce. Rektor Kijowskiego Państwowego Instytutu Sztuki Dekoracyjno-Stosowanej i Designu imienia Mychajła Bojczuka akademik Wołodymyr Lachockyj zaproponował pomoc w aranżacji ekspozycji literackich Załuływitra. Hałyna Mychajłenko opowiedziała o własnych planach twórczych, do których należy także kontynuacja audycji o Wołodymyrze Załuływitrze oraz film o Buczaku i innych wybitnych miejscach Kaniowszczyzny. Doktorantki Tetiana Czepurniak i Julija Mendel poinformowały o swoich osiągnięciach w badaniu twórczości poety. O problemach z wydawaniem książek opowiedział artysta-grafik i wydawca Ołeh Kospa. A artysta ludowy Mykoła Stratyłat podkreślił, jak pasują dowżenkowskie archetypy, którymi zilustrowana jest „Czasza ofiarna”, do głęboko ukraińskich poezji Załuływitra. Nila Pidpała — kulturoznawczyni, laureatka nagrody Oleny Pcziłki i Ołeksy Hirnyka, stała autorka strony czytań „Niezapomniani”, tym razem przygotowała ciekawy materiał o twórczości poety z obwodu sumskiego Anatolija Tarana. Artysta z Wełykiej Pysariwki. Nina HNATIUK Mykołę Chołodnego znam jeszcze z tych czasów, gdy poeta w latach siedemdziesiątych przeprowadził się do Winnicy i pracował w obwodowym muzeum krajoznawczym. Podczas delegacji służbowej był w Jampolu. Dowiedziawszy się, że pracuję w redakcji gazety rejonowej i przebywam na urlopie macierzyńskim, odwiedził mnie w domu. Wiadomo, nie było czasu na długie rozmowy — właśnie prałam górę pieluch. Ale wiersze jego zapamiętałam na zawsze: Matka w koszuli białą chatę odziewa. Słońce stanęło obok i pomaga. Albo jeszcze: Oj, miała bociana chata jaworowa. Lecz ścięli ludzie jawora na drwa. Jak płonęło martwe jaworowe ciało — z oczu bocianich dwie łzy zleciały. Nie wspomnę w szczegółach tamtej naszej pierwszej rozmowy, ale na zawsze zapamiętałam jego charakterystyczny wygląd i wiersze. Metaforyczne, ostre, nieoczekiwane. Nie na darmo przez dziesięciolecia były pod zakazem radzieckiej cenzury i przechowywane w schronach KGB, a ludzie znali je na pamięć i przekazywali z ust do ust. 30 lipca ten wyrazisty przedstawiciel pokolenia poetów-szestdziesiątników skończyłby 70 lat. Jubileusz przypadł na okres urlopowy, dlatego pozostał niezauważony ani przez społeczność literacką, ani przez wiele wydawnictw. A szkoda — postać barwna, choć bardzo złożona i kontrowersyjna, która wchłonęła w siebie wszystkie piołuny tamtych czasów, kiedy były i prześladowania, donosy, aresztowania, wysiedlenia, donosicielstwo, konfiskaty utworów, przemilczanie naprawdę utalentowanych dzieł i tytuły laureatów, hojne honoraria za przeciętne książki. „Narodzę się, gdy umrę” — napisał Mykoła Chołodnyj w jednym z wierszy. I potwierdzeniem tych wersów jest wydanie w wydawnictwie „Fakt” pośmiertnego zbioru jego wierszy „Powrót”. W przedmowie Pawło Wolwacz pisze nie tylko o zniszczonym losie poety, ale także o jego miejscu w literaturze. Jeszcze w dalekim 1966 roku Iwan Dziuba nazywał Mykołę Chołodnego jednym z czołowych ukraińskich poetów „nowej fali”, autorem z „niepohamowaną, często wstrząsającą metaforycznością”, stawiał go w jednym rzędzie z najjaśniejszymi szestdziesiątnikami — Mykołą Winhranowskim, Iwanem Draczem, Wasylem Hołoborodką. Głęboki liryzm i ulewa metafor, a z nimi — ironiczność, epatowanie, paradoksalność, mieszanie różnych warstw języka, kiedy nieoczekiwane zakończenie wiersza pośród lirycznego tonu wyskakuje jak delfin w morzu. Wszystko to — Mykoła Chołodnyj. Można tylko żałować, że w niewyjaśnionych okolicznościach zmarł w miasteczku Oster w obwodzie czernihowskim w 2006 roku. Tam było jego ostatnie schronienie. Czytam zbiór „Powrót” i poza burtą świadomości pozostaje ziemskie życie syna marnotrawnego epoki, który może komuś podobać się lub nie. A ty wpadasz w niewolę wierszy, z których wszyscy zostaliśmy okradzeni: dopiero po 50 latach ukazały się drukiem. I zaczynasz uświadamiać sobie „jak wojna wieczerzała sercami, co żyto siały”. Albo przejmująca „Ballada o czarnym ptaku” — requiem dla zmarłych w Hołodomorze. I napisane to nie w 2009, a w dalekim 1963 roku. Według takich wierszy jak „Ma wujek fabryki i zakłady”, „Psy”, „Widmo”, można kręcić filmy krótkometrażowe, na tyle te wiersze są obrazowe, wyraziste, fabularnie wymowne. Można nakręcić film także według jego wiersza-tragedii na jeden akt „Przemówienie Mykoły Chołodnego w Związku Pisarzy Ukrainy na uroczystej kolacji z okazji jego śmierci”. W zbiorze jest niemało wierszy, napisanych jakby dzisiaj, choć pod nimi daty sprzed czterdziestu lat: „Obcokrajowiec”, „Na grobie Szewczenki w 1914 roku”, „Pięć życzeń patrioty, albo Międzynarodówka na wywrót”, „Głuchoniemi”, „Do towarzyszy z więzienia”, „Monolog Franki (w teraźniejszości)”. Te i
Mykoła Neczwohłod podarował muzeum swój obraz „Ostatnia przystań Wołodymyra Zatuływitra”, pracę nad którym rozpoczął na Szóstych czytaniach w zeszłym roku. Jak zawsze, o najbardziej bolesnych sprawach Kaniowszczyzny i całej Ukrainy mówił znany krajoznawca Mychajło Iszczenko. Podsumowanie zrobiła nauczycielka Zespołu Szkół w Hryszyncach Tetiana Fursa: „Wszyscy wy — tacy mądrzy, utalentowani, narodowo świadomi, patriotycznie nastawieni, jak przyjemnie i ciekawie was słuchać! Dlatego przychodźcie do nas do szkół, do młodzieży! Oto gdzie wy razem z Wołodymyrem Zatuływitrem jesteście najbardziej potrzebni!”. Ucieszył wszystkich młody kobziarz — uczeń szkoły imienia Mykoły Łysenki Danyło Melnyk. Stali uczestnicy zapamiętali z poprzednich czytań utalentowanego chłopca, za którym jego ojciec nosił ciężką bandurę. Teraz krzepki młodzieniec o wspaniałym głosie jest wyższy od ojca, ale tak samo pięknie śpiewa pieśni i dumy narodowe. Kaniowski zespół „Zdorowenki buły” pod kierownictwem skrzypka Petra Szewczenki uradował duszę ukraińskimi pieśniami. Lecz największa radość była jeszcze przed nami, w czwartej części Czytań, kiedy tradycyjnie składaliśmy kiście kaliny od Wołodymyra Zatuływitra do stóp wielkiego Kobziarza. A dotarliśmy na Tarasową Górę już wieczorem. I zastaliśmy tam dużo młodzieży z chrześcijańskiego obozu młodzieżowego. Brzmiały i modlitwy, i pieśni do słów Kobziarza. Nasz Mykoła Moszyk, prawdziwy kozak, w mgnieniu oka rozpakował swoją bandurę. Jak potężnie, soczyście i świeżo zabrzmiało „Ryknie i jęknie…” w wykonaniu młodych głosów. A mnie cicho płonął wśród zwiędłych róż ogień lampki na grobie Wołodii na Kozackim Szczycie po tamtej stronie Morza Kaniowskiego. „Uczmy się wymawiać imiona” — ten wers z wiersza Zatuływitra właśnie wtedy przypomniał się. Przecież tyle jeszcze imion pełnych poświęcenia bojowników o wolność, prawdziwych poetów nie weszło w świadomość narodu, nie stało się naszą czynną pamięcią, żywą wodą życia. inne poezje dobijają się do naszego rozumu i serca, aby nie przegapić niepodległości Ukrainy, znów nie trafić pod imperialny but. W wierszu „Umierają poeci”, napisanym na śmierć Wołodymyra Sosiury, M. Chołodny ironicznie konstatował: „Poetów nie stanie jutro — zostaną członkowie Związku”. A doprawdy, obecny czas wcale nie sprzyja rozkwitowi literatury, kultowi poezji. Społeczeństwo konsumpcji, przyjemności, przemocy wcale nie skłania do tego, aby dziecko od małego rozwijało zdolności twórcze, kochało muzykę, ubóstwiało piękno. Pamiętacie wieczór poezji w Pałacu „Ukraina” czy w „Pałacu sportu”? Nawet Dom Nauczyciela nie zawsze jest wypełniony na wieczorach literackich. A nakłady książek, a okrojone i skrajnie ubogie szkolne programy z literatury! Lecz mimo wszystko zapomniani, represjonowani poeci powracają. I potwierdzeniem tego jest nowy zbiór Mykoły Chołodnego.
Tłumaczenie maszynowe
Komitet ds. Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki informuje, że od 1 sierpnia do 1 listopada trwa przyjmowanie utworów i prac na zdobycie Narodowej Nagrody 2010 roku. Do zdobycia najwyższej na Ukrainie nagrody w dziedzinie kultury, literatury i sztuki, publicystyki i dokumentalistyki zgłasza się nowe, oryginalne utwory i prace, opublikowane (udostępnione publicznie) w ukończonej formie w ciągu ostatnich pięciu lat.
Zgłoszenia utworów i prac dokonują Ministerstwo Kultury i Turystyki Ukrainy, Narodowa Akademia Nauk Ukrainy, Akademia Sztuk Ukrainy, związki twórcze, literacko-artystyczne zrzeszenia.
Zgłoszenia na zdobycie Narodowej Nagrody 2010 roku Komitet przyjmuje pod adresem: 01001, ul. Prorizna 2, Kijów-1. Informacje pod numerem tel. (044) 226-32-23.
Komitet ds. Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki
Tłumaczenie maszynowe
Ogólnoukraińskie Stowarzyszenie Kobiet im. Oleny Telihy oraz Komitet fundatorów Międzynarodowej Literacko-Artystycznej Nagrody im. Oleny Telihy informują, że w okresie od 21 lipca do 21 sierpnia 2009 roku ogłoszono zgłaszanie utworów do otrzymania tej nagrody. Nagrodę ustanowiło Ogólnoukraińskie Stowarzyszenie Kobiet im. Oleny Telihy dla upamiętnienia wybitnej poetki-patriotki oraz uhonorowania twórczości znanych ukraińskich pisarzy, działaczy kultury i sztuki za wysokoutalentowane dzieła, w których środkami artystycznymi odtworzono duchowy świat Ukraińców, samą Ukrainę, jej historię i współczesność, wysokie ideały humanistyczne. Kandydatury do Międzynarodowej Literacko-Artystycznej Nagrody im. Oleny Telihy mogą zgłaszać oddziały obwodowe Stowarzyszenia im. Oleny Telihy, Zarząd Stowarzyszenia, odpowiednie katedry uniwersytetów, redakcje wydawnictw literacko-artystycznych, związki twórcze i ich oddziały obwodowe, a także Komitet fundatorów nagrody. Do zgłoszenia do nagrody należy dołączyć trzy egzemplarze książek (dla pisarzy), reprodukcje obrazów, slajdy, broszury (dla malarzy), nagrania audio, nagrania wideo (dla muzyków, kompozytorów, artystów), a także oryginały lub kserokopie publikacji, w których podano profesjonalną ocenę wysokoartystycznych dzieł literatury i sztuki zgłoszonych do nagrody. Dokumenty należy składać na adres: Ogólnoukraińskie Stowarzyszenie Kobiet im. Oleny Telihy, ul. Iwana Mazepy 6, Kijów 01010. Telefon do informacji: (044) 280-16-75.
Jury konkursu na otrzymanie Nagrody im. Oleny Telihy
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Maria LUDKEWYCZ, Lwów
Zdjęcia autorki
Tego lata miałam szczęśliwą okazję odwiedzić Szwecję. Poetka dla dzieci Nadija Repeta, którą los zagnał w ten daleki kraj, zaprosiła mnie do siebie na obchody 19 czerwca — najdłuższego dnia w roku — a zarazem na prezentację jej pierwszej książki wierszy dla dzieci „Słońce, wiatr i obłoczki”, która ukazała się nakładem lwowskiego wydawnictwa „Apriori”. Książkę zilustrowała lwowska artystka Wiktoria Kowalczuk, która poczuła poezję duszą i oddała ją w pięknych rysunkach. Tak więc ukraińskie dzieci również za granicą będą mogły przeczytać ciekawą i wesołą przygodową historię od Nadiji Repety. …Na lotnisku powitał nas pan Stich, mąż Nadiji, i samochodem jedziemy do Sztokholmu ponad godzinę. Po obu stronach drogi — brzozy, sosny, niewielkie skały, domy na wzgórzach: wszystko schludne, czyste, jakby namalowane. Dom gospodarzy w zielonej dzielnicy miasta — drewniany, jakby sam oddychał w tym przyrodniczym krajobrazie z brzozami i sosnami. Tylko grządka Nadijki z truskawkami i szczypiorkiem zdradza, że mieszka tu Ukrainka. Zwracam uwagę na to, że między domami sąsiadów nie ma ogrodzeń, przy każdym domu — samochód, rowery i mnóstwo kwiatów. Do morza — rzut kamieniem. Przez drogę przebiega sarna z młodym i spokojnie skubie trawę na polanie. Nadija opowiada, że Szwedzi żyją w dobrym sąsiedztwie z przyrodą: dzikie kaczki na jeziorach, łosie w parkach — to ich radość dla oczu i duszy. Następnego dnia trafiamy na święto najdłuższego dnia w roku. Szwedzi obchodzą ten dzień od XIII wieku. Rano wszyscy poszli na łąkę nad zatoką Morza Bałtyckiego zbierać kwiaty. Potem z rumianków, koniczyny, kaszki, liści dębu pleciono wianki. Najbardziej cieszyła się siedmioletnia Julia, córka Nadiji i Steve’a, bo wybrała sobie najpiękniejszy wianuszek i fotografowała się na pamiątkę. A ja przypomniałam sobie nasze ukraińskie święto Iwana Kupały. Potem pojechaliśmy na zabawę na dużej polanie przy Domu Ludowym. W centrum stało ozdobne drzewo, wokół którego dorośli i dzieci z wiankami na głowach tańczyli w kole, naśladując prasowanie bielizny, mycie podłogi, szli parami do kościoła, wystrzeliwali rakiety. Po tańcach odbywały się konkursy dla dzieci. W domach każda rodzina przygotowuje świąteczną kolację: ziemniaki „w mundurkach”, śledzia, różne sałatki, a na deser — truskawki ze śmietaną. Poznanie Sztokholmu było niezwykłe. To miasto-bajka, swoista północna Wenecja: zielone parki, kolorowe domy, czyste powietrze, woda, jachty i jaskrawoniebieskie niebo z białymi obłoczkami. A co najważniejsze — we wszystkim czuć spokój, pewność siebie, jasną radość życia. Mosty, kolorowe dachy eleganckich domów, zieleń drzew, błękit wody i nieba tworzą niepowtarzalną panoramę jednego z najpiękniejszych miast Europy. Byliśmy w Starym Mieście z labiryntem wąskich brukowanych uliczek. Jest tu dużo sklepików z pamiątkami, gdzie sprzedają pocztówki, koszulki z widokami Sztokholmu, małe i duże lalki Pippi Pończoszanki — głównej bohaterki utworów szwedzkiej pisarki dla dzieci Astrid Lindgren. To Stare Miasto przypomniało nam rodzinny Lwów, i na ulicy w kawiarni wypiliśmy aromatyczną kawę i skosztowaliśmy lodów. Nawiasem mówiąc, za filiżankę kawy lub herbaty trzeba zapłacić 20—25 koron, to tyle samo naszymi pieniędzmi. Obiadowaliśmy w chińskiej restauracji, gdzie od 13 do 15 godziny obowiązuje zniżka. Za 80 koron — różne dania: krewetki, kurczak, mięso, sałatki, zupy, deser… Sztokholm żyje wyważonym życiem. Latem są tu białe noce, dużo słońca i turystów, przeważnie anglojęzycznych. Ale wszędzie panuje cisza, porządek i uprzejmość. Szwedki ubierają się w prosty, wygodny, ale wyrafinowany strój: białe capri, ażurowe, koronkowe bluzki do kolan, kolorowe koszulki. Podczas gdy odpoczywaliśmy na ławce nad wodą, podziwiając miasto, naliczyliśmy dziesiątki ciężarnych kobiet, które również spacerowały nabrzeżem. W Szwecji do dzieci odnosi się z szacunkiem i miłością, jak do dorosłych. Tu najważniejszy jest człowiek, jego zdrowie i dobrobyt. Dlatego życie codzienne jest zorganizowane jak najlepiej. Komfortowe autobusy, nowe wagony w metrze. Za 40 koron można przejechać metrem i autobusem przez godzinę. (Kontrolerzy odnotowują to na bilecie). Przynajmniej „zajęcy” tu po prostu nie ma szans. Mieliśmy szczęście: trafiliśmy na letnie wyprzedaże w sklepach, które lubią nie tylko turyści, ale i zamożne Szwedki. Tak więc modną koszulkę czy bluzkę można było kupić za 100 koron, dżinsy — za 300—500. Mimo wszystko najważniejsze w każdej podróży — wrażenia. Sfotografowaliśmy się przy Muzeum Nagród Nobla, a potem odwiedziliśmy Sztokholmskie Muzeum Narodowe, gdzie zgromadzono wielką kolekcję malarstwa, rzeźby, grafiki i sztuki użytkowej szwedzkich i zagranicznych mistrzów. Tylko w dziale malarstwa i rzeźby przechowywane jest około 16 tysięcy dzieł sztuki. W salach zaprezentowano płótna wielkich artystów XVI—XX wieku: Rembrandta, Rubensa, Goi, Renoira, Degas… Do zbiorów sztuki szwedzkiej wchodzą dzieła Aleksandra Roslina, Carla Larssona, Bruna Liljeforsa, księcia Eugeniusza, Augusta Strindberga i Andersa Zorna. Cennym wkładem do kolekcji są dzieła holenderskich mistrzów XVII wieku, malarstwa flamandzkiego i francuskiego XVIII wieku, impresjonistów, a także rosyjskich ikonopisarzy.
Nadija Repeta ze swoją książką dla dzieci
Szczególnie zachwycił nas Muzeum Wazy, gdzie mogliśmy zobaczyć słynny okręt wojenny, który zatonął w 1628 roku podczas pierwszego rejsu, w odległości 1300 metrów od portu. W owym czasie był to najdroższy statek zbudowany w Szwecji. Stał się symbolem wielkości i siły wojskowej króla Gustawa Wazy.
Ulice Starego Miasta
A przepych dekoracji, lwy, setki rzeźb, herb dynastii Wazów zachwyciły nas. Archeologom udało się wydobyć na powierzchnię przedmioty codziennego użytku, tysiące miedzianych monet, naczynia. Wszystko to znajduje się w ekspozycji muzealnej. W sklepikach można kupić pamiątki na pamiątkę tego ciekawego muzeum. Z Muzeum Wazy przeszliśmy do dziecięcego tematycznego parku „Junibacken”, poświęconego dziełom sławnej szwedzkiej pisarki Astrid Lindgren. Sfotografowaliśmy się przy pomniku pisarki, kupiliśmy bilety po 100 koron — i otworzyliśmy drzwi do bajki. To naprawdę osobliwe miasteczko dla dzieci i rodziców, którzy pokazują maluchom czarodziejski kraj książek, zdumiewających historii dobra i bajki. Przez godzinę zatrzymaliśmy się w pokoju dziecięcych książek, pięknie zilustrowanych, o wyszukanej poligrafii. Pani Nadija opowiedziała, że zachwyca się twórczością szwedzkiej pisarki i artystki Elsy Beskow i przetłumaczyła na język ukraiński jej poemat „Przygody Piotrusia w czarnym lesie”. Tutaj mieliśmy możliwość odwiedzić tematyczny pokój muzeum i poznać bohaterów utworów Elsy Beskow. Ale najciekawsze dopiero przed nami — bajkowy pociąg, który wiezie nas przez sceny książek Astrid Lindgren, tak naturalnie stworzone razem z bohaterami utworów, że wydaje się, iż sam naprawdę przebywasz w tym cza-
Nadbrzeżne miasto ... Szwedzi potrafią cenić swoich pisarzy, aż zazdrość bierze! Oto od kogo trzeba brać przykład! Kilkugodzinny spacer parkiem przy królewskiej rezydencji, położonej na wyspie Lovön nad jeziorem Mälaren, sprawił nam wyjątkową przyjemność. Parkowe rzeźby, alejki, fontanny, krzewy i drzewa — wszystko sprzyja dobremu nastrojowi. Obecny król Karol XVI Gustaw i jego rodzina cieszą się zasłużoną popularnością wśród ludzi. Najbardziej emocjonujący był dwugodzinny rejs statkiem. Widzieliśmy na wyspach piękne domy, dawne i współczesne, romantyczną przyrodę, gdy tuż obok przepływają żaglówki i słychać szwedzkie piosenki. Julia sama też podśpiewuje po szwedzku, ale rozmawia z nami w doskonałym języku ukraińskim. Mama dba o to, by dzieci — Julia i starszy syn Andrij — znały język ojczysty i czytały ukraińskie książki. Mama często bywa we Lwowie i rozmawia z dziećmi po ukraińsku i po szwedzku. Nadia opowiada, że w 1999 roku w Sztokholmie otwarto pierwszą ukraińską szkołę sobotnią przy Ambasadzie Ukrainy, a ona była tam nauczycielką. Nadia lubi organizować dla ukraińskich dzieci święto Wielkanocy, a na Mikołaja przygotowała z młodymi aktorami przedstawienie „Kotek i kogutek”, wieczory poświęcone UPA, uczczeniu ofiar Hołodomoru. Stworzono zespół „Malwy”, aby dzieci mogły twórczo się wyrazić i poznawać ukraińską kulturę. Mają ściśle związki z Ukrainą. Na przykład kostiumy teatralne i lalki zamawiano we Lwowie. Nadia Repeta dąży do realizacji siebie w literaturze dziecięcej. Marzy o tym, by także we Lwowie w przyszłości powstały takie wspaniałe tematyczne parki dziecięce oparte na motywach utworów pisarzy, jak w Sztokholmie, aby w Ukrainie z takim szacunkiem i miłością odnoszono się do języka ojczystego i kultury, jak w Szwecji. My także tego pragniemy. Dlatego uczmy się wszystkiego, co najlepsze i godne uwagi na świecie, abyśmy i dla innych narodów byli godnym przykładem w odnoszeniu się do siebie nawzajem, w poszanowaniu własnej kultury i korzeni narodu, tradycji, aby każdy człowiek w Ukrainie mógł się zrealizować i żyć godnie, aby cudzoziemcy mogli nie tylko podziwiać przyrodę, ale także cieszyć się, że ludzie tutaj żyją ciekawie i dostatnio.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
(Oktawian urodził się pod tym znakiem). Najsłynniejsza kamea obsydianowa: to triumf przyszłego cesarza po bitwie morskiej pod Akcjum. Pokonał on flotę Kleopatry i Marka Antoniusza. Koziorożec w objęciach Oktawiana wznosi się do swojego gwiazdozbioru. Amulety z wizerunkiem przedziwnej istoty (później dowiedziano się o najdawniejszej i najbogatszej symbolice znaku Koziorożca) wyparły w rzymskim wojsku nawet tradycyjną postać antycznej mitologii, straszną Gorgonę Meduzę. Z klejnotami „egipskiego zodiaku” tak się nie stało. Silniejsze okazały się dawne upodobania Rzymian. Kosztowne kamienie kultowe pozostały przy planetach Układu Słonecznego, które uosabiały bogów rzymskiego panteonu: ametyst Wenus, szafir Jowisza, karbunkuły Marsa, topazy Merkurego, perły Seleny, diament Słońca — Apollina. Udana była droga do świata biblijnego. Z odległości tysiącleci przypomina ona historyczną powieść przygodową. Pierwsza część — historia niewybrednych żydowskich pasterzy z ich surowym koczowniczym trybem życia. Pobyt w Egipcie z tamtejszym kultem przepychu i wykwintnej sztuki zaszczepił w nich smak do kosztownych ozdób. 12 kamieni „pogańskiego” kultu weszło w świadomość Judejczyków na trwałe. Mowin znalazł się na wąskiej ścieżce w górach przed wysoką skałą Behistun. W górze na niej zobaczył wyryty tekst. Z narażeniem życia, zwisając nad przepaścią, nie zważając na czas i pieniądze, skopiował cały tekst. Okazał się on trójjęzyczny, w szczególności staroperski. Był on w tamtym czasie już częściowo zrozumiały. W tym języku król Dariusz I opowiedział o zwycięstwach nad wewnętrznymi i zewnętrznymi wrogami, wśród których byli też przeklęci Scytowie z Północnego Nadczarnomorza. Handlowali oni zbożem z Grecją, którą Dariusz trzymał w oblężeniu. Henry Creswick nie wątpił, że poradzi sobie z dwoma innymi językami. W 1851 roku ujrzało światło dzienne jego podsumowujące dzieło. Oferowało ono klucze do tekstów Babilonu, Asyrii oraz jeszcze dwóch odkrytych przez Rawlinsona języków — elamickiego i sumeryjsko-akadyjskiego. Jednocześnie rozwinęły się udane wykopaliska archeologiczne na terenach dawnego rozpowszechnienia tych języków. W Kujundżyku odkopano monumentalną bibliotekę asyryjskich królów z tysiącami glinianych tabliczek. Odkopano siedmiopiętrowe świątynie-obserwatoria Babilonu, których fundamenty kładli jeszcze władcy Sumeru (te wieżopodobne ogromne budowle zainspirowały biblijną legendę o osławionej wieży). Odszyfrowano teksty astrologiczno-astronomiczne Chaldejczyków, których praca odpowiadała obowiązkom egipskich horoskopów. Wszystko to razem świadczyło, że w Międzyrzeczu Tygrysu i Eufratu astronomią zajmowano się nie później, a może nawet wcześniej niż w dolinie Nilu. W odróżnieniu od egipskich świątyń, w Sumerze była to informacja otwarta. Język tekstów klinowych z instrukcjami dla świątynnych sług — przyszłych astronomów, postrzegamy obecnie jako mitopoezję. Coroczną wędrówkę po niebie bóg słońca Utu rozpoczynał rano w dniu równonocy wiosennej. W ciągu roku musiał sprawdzić stan spraw dwunastu niebieskich stacji. Drzewa ich ogrodów owocują kosztownymi kamieniami. Mają one strażników — gigantyczne skorpiony, kraby, byki, węże i inne istoty z mitów sumeryjsko-akadyjskich. Z Ziemi nocą wszystko to wygląda jak skupisko gwiazd na niebie. W legendzie o Gilgameszu jest opowieść, jak jej bohater dotarł do niebieskiego ogrodu przez szczelinę w skale na krańcu Świata i jak srogo powitali go strażnicy — ludzie-skorpiony. Bardzo ciekawie kształtował się w babilońskiej astrologii obraz znaku Koziorożca: całkowita aplikacja prastarych mitów, fragmentów religii sumeryjskiej, ludowych bajek. U podstaw leżał mit o pierwotnych ludziach Sumeru. Żyli oni jak zwierzęta, dopóki z morza nie wyszła rozumna istota Oannes — półczłowiek, półryba. Obecnie mit ten rozpatruje się jako fragment zbiorowej pamięci o procesie pierwotnej cywilizacji. Odbywał się on w regionie nadczarnomorskim, skąd prasumeryjskie plemiona przesiedliły się z powodu kataklizmów geologicznych (Potop, według Starego Testamentu). Kolejna warstwa — z oficjalnego panteonu bogów. Wśród ich rzeźbiarskich wizerunków widzimy postać najwyższego boga Enki, władcy wszystkich wód ziemskich i kosmicznych. Jego oparciem pod stopami jest grzbiet rybokozła, całkowicie tożsamego z egipskim Koziorożcem. Przy świątyniach tego boga i boga nieba Ea budowano spore baseny, wyłożone kamiennymi blokami. To „apsu” — otchłań. Stamtąd podczas misteriów wychodził duch Oannesa — Koziorożca, przez co wzrastały pracowitość, wiedza, sztuka, dobroczynność. Ciekawe, że koza i kozioł to typowe elementy wizerunków o treści sakralnej na ceramice trypolskiej. Wikientij Chwojka uważał, że na naczynia nanoszono nawet trypolskie koło gwiazdozbiorów ekliptyki, bliskie sumeryjsko-babilońskiemu. Tutaj nie sposób ominąć łacińskiego Capra hircus, brodatego kozła słowiańskiej mitologii. Niezapomniany korowód: „Gdzie koza nogą, tam żyto kopą, gdzie kozioł chodzi, tam zboże rodzi” (symbol płodności). Albo: „Kózko droga-miła, czy piłaś ty, czy jadłaś? — Biegłam mosteczkiem, pożywiłam się klonowym listeczkiem” (symbol dwulicowości). A oto symbol ofiary: „Ostrzą noże bulatowe, będą mojego koziołka rżnąć”. Pozostaje życzyć nosicielom tego znaku szczęśliwych lotów, bo gwiazdozbiór Koziorożca, według wyobrażeń astronomów, przypomina lotnię i posiada aż trzy gwiazdy nawigacyjne.
Tłumaczenie maszynowe
Ludmiła DECHTIAROWA. Zakończenie. Początek w nr 29 z 2009 r. Każdego wieczoru rozpoczynała się warta egipskich kapłanów-astronomów na płaskich dachach świątyń-obserwatoriów. Grecy nazywali tych ludzi horoskopami (greckie horoscopos — „ten, który obserwuje czas”, także „tabela położenia planet”). Dwóch horoskopów siadało na przeciwległych końcach południka, wykreślonego na podłodze. W otwór trzcinowej rurki obserwowali ruch gwiazd nad ramionami i ogoloną głową partnera. Rano obserwacje nanoszono na mapę świątynną, której wiek mógł wynosić ponad tysiąc lat. Noc — szczególna pora w egipskiej religii. Bóg dziennego słońca Ra opuszcza niebo, przechodzi na nocną barkę Mesektet i płynie pod ziemią aż do rana „dolnym Nilem”. Zatem, bez słonecznej mgiełki Ra nocne gwiazdy stają się jakby obnażone przed przenikliwym okiem horoskopa. Trzcinową rurką, niczym berłem boga Horusa, niemal dotyka on tajemnic Fatum (łac. fatum — nieuchronność, los). Grecy — naród estetów. Artystyczna subtelność i bogata fantazja w przedstawianiu symboli 12 gwiazdozbiorów ekliptyki, ich skoncentrowana energia wywoływały adekwatne postrzeganie. Ale egipscy horoskopi włożyli głęboki światopoglądowy sens w milczące figury jogów i ich kultowych zwierząt. Przekazywano go w wąskim kręgu ustnie, podczas wtajemniczenia. Do tego kręgu nawet bogorówny faraon nie należał. Astrologia istniała w formalnym religijnym środowisku państwa jako autonomiczna republika ze statusem nietykalności. Początkowo greccy faraonowie Ptolemeusze byli zahipnotyzowani pewnością, z jaką niewzruszony horoskop wyczytuje ich los w migotliwym kalejdoskopie nocnego nieba. Ale z czasem uczynili tak, jak z innymi dziedzinami dawnej wysokorozwiniętej egipskiej kultury — językiem, matematyką, medycyną. Nazywano to szlachetnie: hellenizować, a w istocie — dostosować do siebie. Pas 12 gwiazdozbiorów przemianowano na Zodiacus — „arena zwierząt”. Na zawsze zatarto autentyczną egipską nazwę. Gwiazdozbiory dedykowano na nowo bohaterom, bogom i ich kultowym zwierzętom z greckiej mitologii. Zmian nie doznała idea symbolu gwiazdozbioru Bliźniąt, który poświęcono kazirodztwu faraonów. Zgodnie z wymogami musieli oni żenić się z rodonymi siostrami i ten dogmat kapłanów przeniesiono na grecką dynastię Ptolemeuszy. Do historii weszły pary małżeńskie: Ptolemeusz III i Berenika, Filadelf I i Arsinoe, Ptolemeusz Euergetes i Kleopatra II. Rzymscy legioniści podchwycili „astrologiczną gorączkę”, przebywając w Egipcie pod dowództwem Juliusza Cezara. Tam wybuchł konflikt u niezwykłego małżeństwa — dzieci Ptolemeusza Auletesa. Z jednej strony mąż, słaby chłopiec, marionetka klanu kapłanów. Z drugiej — jego mądra, samowystarczalna siostra-żona, piękna Kleopatra. Właśnie jej prawo do tronu przywrócił wtedy Cezar. Z nim po raz pierwszy przebywał w Egipcie przybrany syn Oktawian, którego od małego wódz wychowywał jak zwykłego legionistę. Historia wielkich ludzi nie zna takiego zamiłowania do astrologii, jak u niego. W Aleksandrii dla Oktawiana, wtedy 15-letniego, sporządzono horoskop: będzie wielkim faraonem Rzymu. Egipski talizman, obsydianowy Koziorożec, od tego czasu towarzyszył młodzieńcowi zawsze. Kiedy zabito Cezara, Oktawian miał 19 lat. Na jego stronę przeszły oddane przybranemu ojcu legiony. W długotrwałych wojnach Oktawian pomścił zabójcę Cezara i wszystkich spiskowców. W końcu „zadziałała” astrologiczna prognoza: Oktawian August Cezar został ogłoszony pierwszym cesarzem nowo powstałego Cesarstwa Rzymskiego. Czas jego panowania nie bez podstaw nazwano Złotą erą kultury antycznej we wszystkich dziedzinach. Za przykładem Juliusza Cezara Oktawian pasjonował się sztuką rzeźbienia gem. Przewiózł z Aleksandrii do Rzymu cały warsztat rzeźbiarzy, którzy obsługiwali rodzinę Ptolemeuszy. Wśród różnorodności wysokiej klasy kamei i intaglii, które wyszły z tego warsztatu, lwia część przedstawiała kompozycje z Koziorożcem. Mojżeszowi przyszło szukać kompromisu, tworząc nową religię. Jasne strony Starego Testamentu świadczą, jak mistrzowsko zostało to zrobione (Wyjścia, rozdz. 25, 39). Pod górą Synaj od ludzi zebrano kosztowności wyniesione z Egiptu. 12 kamieni zodiaku przekształcono w symbole 12 pokoleń Izraela. Oprawione w złoto, przeszły na szaty arcykapłana. Te same kamienie pojawiają się w tekście chrześcijańskiej Apokalipsy. Tam są one symbolicznymi ozdobami 12 bram Niebieskiej Jerozolimy. Z nazwą „Spis szlachetnych kamieni egipskiego zodiaku” wykaz trafia z chrześcijańskiej Bułgarii do „Izbornika Światosława” — pierwszego czasopisma książęcego Kijowa XII w. Ze spisu korzystali ówcześni kijowscy jubilerzy. Średniowieczna inkwizycja czyniła próby wykorzenienia pogaństwa. Ale wspaniałe rysunki z symbolami „egipskiego zodiaku” nadal zdobiły rękopiśmienne modlitewniki i godzinki (kalendarze świąt kościelnych). Odpowiedzią na poniżenie ludzkiej godności, na przerażające „polowanie na czarownice” stało się arcydzieło chrześcijańskiego malarstwa sakralnego, słynne „Bardzo bogate godzinki księcia de Berry”. Zamawiający, Jan de Valois, książę de Berry (1340–1416), syn króla Francji Jana Dobrego, był wybitnym politykiem, dyplomatą, mecenasem o szczodrym sercu. W ciągu 1409–1416 r. trzej utalentowani bracia-malarze — Paul, Jean i Herman Limbourgowie — pracowali nad ilustracjami do tekstu „Godzinek”. Powstały doprawdy wspaniałe rysunki do 12 miesięcy z ich sezonowymi pracami rolnymi, wielkimi świętami kościelnymi, scenami polowań i uroczystymi wyjazdami książęcej rodziny. Prawie jedną trzecią arkusza zajmuje niebiesko-błękitna półsfera nieba. W niej — nie słodkie kanoniczne cherubiny, a jubilersko wypisana symbolika znaków zodiaku. W centrum — nieubłagany bóg czasu Chronos jedzie w wozie, trzymając w ręku jaśniejącą tarczę słońca. Przypomina, by nie marnować dni krótkiego ludzkiego życia, bo w harmonii z naturą jest ono piękne. Krajobrazy, pałace, mosty i nabrzeża — wszystko przeniesiono na ilustracje z natury. Spory objętościowo „Godzinkownik” nie spoczął ze sławą w rodzinnym archiwum. Nawet teraz studiuje się z jego pomocą architekturę i życie codzienne Francji początku epoki Renesansu. Czy zodiak rzeczywiście jest egipski? Orientaliści takiego pytania nie stawiali, dopóki z powodzeniem mogła rozwijać się tylko egiptologia. Ale czas wymagał tego samego dla ogromnego dziedzictwa kulturowego Babilonu, Asyrii, Dawnej Persji itp. Tymczasem ich teksty klinowe były dalekie od odczytania. Więc trzy lata po śmierci genialnego Champolliona los wyprowadził na niwę filologii godnego konkurenta jego sławy. Dla równowagi musiał być Brytyjczykiem. Bliscy przyjaciele Henry'ego Creswicka Rawlinsona coś wiedzieli. Poszedł służyć jako oficer angielskiego garnizonu w Persji tylko z powodu namiętnego zamiłowania do pisma klinowego. Wszystkiego innego błyskotliwemu dandysowi wystarczało, w szczególności sławy sportowca. Pewnego dnia 1835 roku
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Nadiya KYRYAN Zdjęcie autora Uczestniczka pleneru Inna Pantelejmonowa Sekretarz odpowiedzialny Iryna SZEWCZUK Dział kultury Serhij KLYMKO 279-49-47 Dział pracy proświtańskiej Nadiya KYRYAN 270-55-57 Dział korekty Ołena SZOULHA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor internetowy Jewhen BUKET 279-39-55 Redaktor dyżurny Nina HNATIUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10N, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych form fotograficznych w kombinacie “Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301231 Nakład w sierpniu — 24000 Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Rzeźbiarz Mychajło Dmytriw Przy wykorzystaniu naszych publikacji powołanie się na “Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety “Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 4,27 hrywny, na 3 miesiące — 12,36 hrywny, na 6 miesięcy — 23,42 hrywny. 09031 4 820095 780016 Ołeksandr Koczubej częstuje gości kuleszem w posiadłości artysty Anatolija Marczuka, która znajduje się we wsi Kozyczanka w rejonie makarowskim, odbył się plener, który stał się już tradycyjnym. Przez kilka lat z rzędu wielu gości zostawiało mu na pamiątkę własne obrazy. Kiedy nazbierało się ich niemało, pan Anatolij postanowił podarować kolekcję społeczności rejonu. Tak powstała Makarowska Galeria Obrazów. Anatolij Marczuk opowiada, że pomysł zrodził się po pobycie w Niemczech. Zaskoczyło go, że tam niemal każda wieś ma własną galerię obrazów. Co roku plener daje artystom natchnienie, spotkania z ludźmi, żywy kontakt z twórcami z różnych zakątków Ukrainy. We wsi plener odbywa się z udziałem społeczności wiejskiej. Najciekawsze jest to, oczywiście, dla dzieci. Podchodzą, próbują paluszkiem farbę, dotykają kamienia rzeźbiarza, widzą tworzenie piękna. “Przed dwoma laty przyjechało tu 150 osób z Kijowa — wspomina Anatolij Marczuk. — Nie było łatwo wszystkich przyjąć. Myślałem, że więcej nie będę zajmował się tą sprawą. Ale czas minął, trudności poszły w zapomnienie, a radość ze spotkania, twórczego natchnienia pozostała. W tym roku miałem szczęście. Wcześniej sam zajmowałem się kwestiami organizacyjnymi, a obecnie organizacją wydarzenia zajęli się przedstawiciele “Studia Inicjatyw Artystycznych” Ołeksandr Koczubej i Wołodymyr Soroka. Wspierają nas władze rejonowe, w szczególności przewodniczący Makarowskiej Rejonowej Administracji Państwowej Wołodymyr Horbyk, przewodniczący Makarowskiej Rady Rejonowej Mykoła Waranycki”. W plenerze biorą udział zarówno profesjonaliści, jak i amatorzy, a odwiedzają go nie tylko artyści, ale i pisarze, aktorzy. Obecnie wśród uczestników wydarzenia są: Andrij Czebykin, laureat Nagrody Szewczenkowskiej, prezes Narodowej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury Ukrainy, artyści Mykoła Biłyk, Inna Pantelejmonowa z Kijowa, Oksana Iwaniuk, Ołeksyj Iwaniuk z Pyriatyna. Oto pracuje rzeźbiarz Mychajło Dmytriw, członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy. Uważa on, że artysta jest posłany przez Boga, aby upiększyć ziemię, na której się urodził. Nie należy gonić za tytułami, a trzeba pracować w swojej wsi, gdzie od dziada-pradziada każda kobieta wie: jak posadzić malwę, podmazać przyźbę, co na piecu namalować. Trzeba rozwijać swoje, rodzime. To najważniejsze. Pan Mychajło mówi: “Nasza praca powinna odbijać się w duszach ludzi, a najbardziej — dzieci, które chodzą wokół nas, widzą, co robimy. Kiedy człowiek kilka razy nawet po prostu przechodzi obok rzeźby, dzieło dodaje mu energii, dynamiki”. Mychajło Dmytriw jest przewodniczącym oddziału Proświty we wsi Mała Snytynka w rejonie fastowskim. Oddział działa od 1993 roku. Proświcianie rozpoczęli pracę od stworzenia gabinetu wiedzy o narodzie. Z czasem dowiedzieli się, że we wsi jest opuszczona chata, gdzie była pierwsza na Fastowszczyźnie szkoła społeczna. Jej gospodarz zbudował ją jeszcze w 1889 roku, aby uczyć synów. Potem uczyli się tam także inni wiejscy dzieci. Teraz ten budynek urządzono na lokalną “Proświtę”. We wsi rzeźbiarz zainicjował stworzenie galerii obrazów, gdzie znajduje się już około stu obrazów artystów amatorów. A jeszcze kieruje dziecięcą pracownią plastyczną, do której uczęszcza trzydziestu uczniów. Z radością odpowiedział na zaproszenie Marczuka: “W Kozyczance jest tak cudowna przyroda, sprzyja ona lirycznemu nastrojowi. Dlatego robię tutaj grupę kompozycyjną “Adam i Ewa”. Artyści rozjadą się, a wspomnienia o nich i ich dziełach pozostaną w Kozyczance, pięknym zakątku Ukrainy. 20 sierpnia minęłoby 70 lat od dnia urodzin wybitnego ukraińskiego poety, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. Szewczenki, więźnia politycznego Tarasa Melnyczuka. Miłośnicy literatury nazywają go Księciem rosy od nazwy zbioru pod tym samym tytułem, gdyż miał nie tylko potężny talent, ale i czystą duszę, pragnął swoją miłością ogrzać całą planetę. O życiu i twórczości poety-więźnia politycznego, nieznanych stronach jego losu — w następnym numerze naszej gazety.
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny: Pawło MOWCZAN
P.o. redaktora naczelnego: Nina HNATIUK
Kolegium redakcyjne: Ljubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Pierwsza zastępczyni redaktora naczelnego: Nina HNATIUK, tel. 279-49-47
Zastępca redaktora naczelnego: Petro ANTONENKO, tel. 279-49-47
Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcyjnych: Natalia SKRYNNYK, tel./faks 278-01-30
Tłumaczenie maszynowe