Strona · s. 8strona oryginału ↗
JUBILEUSZOWE ROZMYŚLANIA W PRZEDEDNIU OSIEMDZIESIĘCIOLECIA HRYHORA TIUTIUNNYKA
Слово Просвіти, №31 за 2011 рік
Oleksij NEŻYWYJ, Ługańsk
W Szyliwce na Połtawszczyźnie — rodzinnej wsi Hryhora i Hryhorija Tiutiunnyków — szczególnie chce się przebywać wiosną. Prawdopodobnie pragnienie to wynika z wrażeń po jednej korespondencji młodszego Tiutiunnyka, która została wydrukowana w gazecie „Literaturna Ukrajina” 14 kwietnia 1964 roku pod podpisem Mykoła Taszanenko (takim pseudonimem Hr. Tiutiunnyk podpisywał niektóre materiały prasowe, a pochodzi on od nazwy rzeki Taszań). Zatem „Prozeleń” zaczyna się od lirycznego wstępu „Wiosenne igraszki”: „Wieczorami, kiedy na rozmiękłe, pulchne role pełzają zmieszane z mgłą zmierzchy, na niebie nad wsią słychać niepokojący klangor: to lecą gęsi… A rankami, kiedy przez mgłę sączy się skąpe słoneczne ciepło i we wsi, i na polach robi się wesoło: pachnie zesztywniała przez noc ziemia, pachną zgnilizną sterty zeszłorocznej słomy, szumi woda, przebijając się jarami do rzeki, na nizinne łąki”. W słoneczny dzień przyjechaliśmy do Szyliwki i w maju tego roku. Jak zawsze przyjaźnie witają dyrektor szkoły Nadija Kaszczenko oraz nauczycielka języka ukraińskiego i literatury Zinajida Werbycz. Właśnie dzięki ich entuzjazmowi w szkole od 2002 roku działa muzeum literackie pisarzy-ziomków, braci Hryhorija i Hryhora Tiutiunnyków oraz ich krewnego (kuzyna) Fedora Tiutiunnyka. Właśnie F. Tiutiunnyk przekazał do sali muzealnej wiele oryginalnych materiałów, wśród nich także adresowane do niego listy Hryhora Tiutiunnyka, które po raz pierwszy opublikowaliśmy jeszcze w 2004 roku. Żaden budżet nie przewiduje środków na utrzymanie szkolnego muzeum literackiego. Dlatego też pracują w nim społecznie: przechowują istniejące zbiory (czyli to, co zmieściło się w małym pokoju), znajdują nowe eksponaty, prowadzą pracę krajoznawczą i wycieczkową. I wszystko to w czasie wolnym od głównej pracy dyrektora szkoły i nauczyciela-polonisty. Czy w Szyliwce jest możliwość stworzenia prawdziwego muzeum literacko-pamięciowego braci Hryhorija i Hryhora Tiutiunnyków — laureatów Nagrody Szewczenkowskiej? Rozmowy o potrzebie materializacji tego oryginalnego źródła ukraińskiej kultury narodowej toczą się od dawna. Ale na rozmowach wszystko się kończy. W 1987 roku zmarła matka Hryhora Tiutiunnyka Hanna Mychajliwna, jej domek wkrótce sprzedali obcym ludziom, potem odsprzedali… Właśnie tutaj co lato przyjeżdżał pisarz, tutaj pojawiły się zamysły utworów literackich „O zmierzchu”, „Zawiązek”, „Syn przyjechał”, „Wujek Nykin”, „Korzenie”… Właśnie w Szyliwce żyli pierwowzory wielu postaci literackich. Oto opowiadanie „Dziki”: „Ono pośrodku wygonu dziadek Łuka siedzi, w gazetę daszkiem wpatrzony — ciągle coś wyczytuje! — i krowę na powrozie trzyma. Krowa pasie się między osetkami, odgania głową muchy i razem z powrozem szarpie i Łukę, tak że czasami aż czapeczka spada mu z głowy na gazetę”. A w jednym z listów Hryhir Tiutiunnyk pisał: „Wtedy w Manujliwce zachorowałem. Przeleżałem i przesiedziałem w kufajce pod przyźbą półtora tygodnia, jak dziadek Czobit (on i latem nie zdejmował watówki), i to była wielka nuda”. We wspomnieniach „Korzenie” pisał: „Nawiedzał jeszcze Hryćko Makarowycz Tiutiunnyk, wielki przyjaciel naszego ojca, taki sobie spokojny olbrzym, który, wydawało się, mógłby oprzeć się ramionami o obie ościeżnice naraz; a także Ihor Łukycz Czobit, namiętny wielbiciel słów: „filozofia”, „mużyk”, „adwokat” — i rozmów na ten temat. (Jakoś powiedział mi, pasąc pośrodku wygonu krowę na powrozie: „Gdyby ten uniwersytet tak tutaj na wygonie, ja, synku, go też skończyłbym!”). Właśnie w Szyliwce jeszcze jako student Hryhir Tiutiunnyk zaczął zapisywać utwory ludowopoetyckie, a z czasem ukraiński folklor stanie się podstawą jego artystycznego światopoglądu. A chata matki utalentowanego pisarza stoi niedaleko od sosny, o której w noweli „Trzy kukułki z pokłonem” powiedziano „te, które twój tato sadził”… Podchodzimy bliżej, czytamy tabliczkę „ul. im. H. Tiutiunnyka”, a na niewysokim płocie widzimy napis kredą: „Sprzedam” i numer telefonu komórkowego. „Znowu sprzedaje się”, — wzdycha Lubow Petriwna Pedyk, wdowa po Fedorze Tiutiunnyku, która uprzejmie zgodziła się pokazać domki, gdzie mieszkali matki starszego i młodszego Tiutiunnyków. Teraz oba stoją pustkami, a ten, który na „ul. im. H. Tiutiunnyka” już po raz kolejny jest wystawiony na sprzedaż. Znowu i znowu wpatrujemy się w oryginalny świat artystyczny Hryhora Tiutiunnyka, gdzie Szyliwka była główną siłą sprawczą, jego podstawą. „Koczowniczy mój tryb życia przywiódł mnie do rodzinnej wsi Szyliwki, do cichej, prawie bez nurtu rzeczki Hruni, sosnowych borów i olchowych łąk, w których teraz duszno od wilgoci i pachnie opadłymi do wody olchowymi gałęziami suchymi. To moja ojczyzna, macierz, tutaj żył koło mostu, prawie przy samej rzece mój dziadek Wasyl Feodułowycz (po jego ojcu nas do dziś przezywają Htudułami), tutaj stolarzył, kochał przyrodę i edukację — zwłaszcza literaturę — mój niezapomniany ojciec Mychajło Wasylowycz, który obdarzył nas z bratem tą miłością… Jednym słowem — ojczyzna”, — tak napisano w „Korzeniach”. Z Szyliwki wyjeżdżaliśmy pod wieczór… Z jakiegoś powodu chciało się milczeć i tylko patrzeć na tak znajome krajobrazy, bo rodzimymi stały się one już dawno z utworów literackich.
Hryhora Tiutiunnyka. A listy pisarza już dziś otwierają nowe i nieznane przejawy jego myślenia artystycznego oraz odczuwania świata, wycierpiane przez życiowe i artystyczne ideały. Wieś się oddalała, jednak niezmienna w przestrzeni i czasie pozostawała ta wiosna, o której zbliżaniu się tutaj, w Szyliwce, pisał Hryhir Tiutiunnyk: „I już, jeśli się dobrze przyjrzeć, można zauważyć w gałęziach, na drzewach łąkowych, nowy, po letniemu ciepły odblask: to — zieleń”. Rozmowa o tym, co boli, czyli o godnym upamiętnieniu Hryhorija i Hryhora Tiutiunnyków, trwała kilka dni później w Połtawie, gdzie odbierałem obwodową nagrodę literacką imienia Panasa Myrnego za właśnie wydaną monografię „Hryhir Tiutiunnyk: problematyka tekstologiczna i źródłoznawcza życia i twórczości”. Wszyscy zgadzali się z opinią o wielkim talencie, a nawet genialności Hryhora Tiutiunnyka. Dlatego chce się wierzyć, że za słowami pójdą czyny, zwłaszcza w kwestii stworzenia muzeum literacko-pamięciowego… Kilka dni po wyjeździe na Połtawszczyznę wyruszam do osady Szczotowe niedaleko miasta Antracyt w obwodzie ługańskim. Wraz z matką sześcioletni H. Tiutiunnyk przyjechał tutaj do rodziny wuja Fyłymona Wasylowycza Tiutiunnyka. Jeszcze w 1929 roku F. W. Tiutiunnyk ożenił się z nauczycielką klas początkowych Nataliją Iwaniwną Riabowecką, która pochodziła z Trojaniwki w rejonie zińkiwskim. Przeżywszy głód, rozkułaczanie, przymusową kolektywizację oraz początek represji w rodzinnej wsi, w 1935 roku wyjechali z Szyliwki na Donbas. Tam Natalija Iwaniwna pracowała jako nauczycielka klas początkowych oraz języka ukraińskiego i literatury, a Fyłymon Wasylowycz jako księgowy w miejscowej szkole. Okrutny czas nie odebrał ludzkości i miłosierdzia dobrym ludziom. Takimi byli wuj i ciotka, którzy wzięli na wychowanie małoletniego syna tego, kogo totalitarna władza nazwała „wrogiem ludu”. Wkrótce matka zatrudniła się w kopalni, ale wuj poradził jej powrót do wsi, bo tam dom pozostał zaniedbany, ogród. Mały Hryhorij został u wuja, zaczął uczęszczać do szkoły, tutaj po raz pierwszy przeczytał książki ukraińskich i rosyjskich pisarzy — w rodzinie Tiutiunnyków kochano słowo pisane. Po służbie we flocie H. Tiutiunnyk pracował w szczotowskiej wagonowni (od 13 października 1955 roku do 20 czerwca 1957 roku), tutaj ukończył szkołę wieczorową. W latach studenckich, kiedy uczył się na Charkowskim Uniwersytecie Państwowym, często przyjeżdżał do Szczotowego. Wrażenia z dzieciństwa i młodości pozostały w pamięci oraz w powieściach „Kłymko”, „Oblężenie”, opowiadaniu „Miękki”. Muzeum literackie Hryhora Tiutiunnyka również działa w miejscowej szkole, na podwórzu wzniesiono pomnik. Muzeum działa od 1988 roku, a kilka lat temu otrzymało tytuł wzorowego. Sala muzealna utrzymuje się tylko dzięki entuzjazmowi nauczycielki-emerytki Wiry Fyłymoniwny Kułaczkinej (Tiutiunnyk), kuzynki artysty. Ekspozycje muzealne już dawno wymagają odnowienia, jednak środki na to nie są wydzielane. Co więcej, część pomieszczeń szkoły (sala sportowa i stołówka) kilka lat temu po prostu się zawaliła, do tej pory nie zostały odbudowane. Miejscowi urzędnicy interesują się szkolnym muzeum tylko ze względu na sprawozdawczość. Oczywiście, u kierownictwa szkoły pojawia się uzasadniona wątpliwość: „Czy będą w stanie przyjąć na początku grudnia tego roku gości — uczestników międzynarodowej konferencji naukowej „Tekstologia, poetyka, metodyka badania twórczości Hryhorija i Hryhora Tiutiunnyków”, która odbędzie się na Ługańskim Uniwersytecie Narodowym imienia Tarasa Szewczenki?”. Razem z Wirą Fyłymoniwną wyruszamy do M. I. Słobodczukowa. W niespiesznej rozmowie Mykoła Illicz wspomina pracę tokarza w szczotowskiej wagonowni przy jednej obrabiarce z H. Tiutiunnykiem, pokazuje najdroższe rzeczy: książki z dedykacjami, listy, fotografie, nawet nagranie magnetofonowe, gdzie Hryhir Tiutiunnyk śpiewa piosenkę „Leciała kukułka”… A także kartkę gratulacyjną z 28 kwietnia 1977 roku, zaadresowaną do osady Szczotowe, ulica Szachtarska 106, do Słobodczukowa Wołodymyra Mykołajowycza, którą dziś publikujemy po raz pierwszy. „Mój najdroższy Chrześniaku! Pozdrawiam ciebie, mamę, tatę i siostrzyczkę z Majem, z wiosną i z młodością złotą (tatę i mamę — ze srebrną)! Dziękuję za twoje pozdrowienia, za to, że o mnie nie zapominasz. Całuję — Hr. Tiutiunnyk”. Patrzę w dobre, jasne oczy prawie osiemdziesięcioletniego Mykoły Słobodczukowa, weterana pracy górniczej, wsłuchuję się w jego rozważania o prymacie duchowości w ludzkim życiu i rozumiem, że nie będę w stanie opowiedzieć o, delikatnie mówiąc, niepaństwowym stosunku do pamięci wybitnych artystów Hryhorija i Hryhora Tiutiunnyków, których dorobek twórczy powinien stać się dumą kultury narodowej. Zatem nie tylko entuzjaści muszą się nim opiekować na Ukrainie. A Mykoła Słobodczukow, póki będzie żył, Hryhora Tiutiunnyka nie zapomni. Co do tego nie ma wątpliwości. Bracia Tiutiunnykowie w rodzinnej Szyliwce. 1959 r. Zdjęcie publikowane po raz pierwszy
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
