Strona · s. 12strona oryginału ↗
Poezja lotu
Слово Просвіти, №31 за 2012 рік
Dmytro DROZDOWSKYJ, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki. Poezja Ołeksandra Zawhorodniego, przedstawiona w zbiorze wybranych utworów „Lot”, powstawała na przestrzeni czterech dziesięcioleci: od lat 70. XX wieku do dziś. Dlatego można mówić o „ewolucji” autorskiego „Ja”, jeśli w ogóle dla poezji właściwe jest słowo „ewolucja”. W każdym razie zmiany stylu, obrazowania, a co za tym idzie – światopoglądu, są odczuwalne. O. Zawhorodnij urodził się 25 stycznia 1940 roku na Naddnieprzu. Ukończył ukrainistykę na wydziale filologicznym Dniepropetrowskiego Uniwersytetu Państwowego. Jeszcze w czasach studenckich zafascynował się przekładem utworów literackich. Długo pracował jako dziennikarz. W Tallinnie mieszkał z przerwami do 1972 roku. Uhonorowany nagrodą „Błahowist” za tomik poezji „Życie mojego ptaka” (2004). Książka „Lot” (Dniepr, 2011) składa się z trzech części: własnej poezji, przekładów oraz rozdziału „Wybrane z ukraińskiej synonimiki”, w którym artysta dobiera najbardziej zdumiewające synonimy, sięgając do źródeł pieśni ludowych, twórczości artystycznej, czasem polegając na własnym poetyckim wyczuciu materii słowa. Część z własnymi wierszami składa się z następujących podrozdziałów-tytułów dawnych zbiorów: „Życie mojego ptaka”, „O chacie przypomina tylko bez”, „Raduję się ludziom”, „Ciszej, ciszej: śpi mama”, „Twoje oczy – zwierciadło moje”, „Rodzimego słowa dotyk tajemny”, „Ciche ukośne śniegi”, „Zimny deszcz wydziobuje śniegi”, „Kiedy księżycowa powódź topolom po szyję”, „Srebrny smutek babiego lata”, „I śmiechożar, i śmiechożal” (wiersze ironiczne, szarże, karykaturalne obrazki). Ostatni humorystyczny podrozdział zaświadcza o zamiłowaniu autora do materii języka ukraińskiego. W końcu prawdziwy mistrz to zawsze gracz z językiem, twórca, który musi odkryć własne słowo, własną walencję leksykalną (łączliwość), aby w ten sposób odnaleźć w poezji to, czego przed nim nikt nie wypowiedział. W tym tkwi pragnienie autora, by pozostać w czasie, choćby tylko w jednym nowo odkrytym słowie czy obrazie. Naturalnie, poeci to także lingwiści, którzy przeprowadzają „wykopaliska archeologiczne” języka na różnych poziomach historycznych, kiedy muszą stworzyć utwór historyczny i oddać ducha tamtej epoki, albo po to, by uczynić poetycki rysunek jak najbardziej wyrazistym. Ołeksandr Zawhorodnij to także tłumacz (laureat nagrody im. M. Rylskiego i dwukrotny laureat nagrody Estonii im. Juhana Smuula). Paleta przekładów poetyckich (sam autor nazywa rozdział translatorski „Przewesłem”) to poeci literatury estońskiej (J. Liiv, B. Alver, V. Beekman, E. Vetemaa, J. Kross, K. Kurg, V. Luik, R. Parve, J. Smuul, M. Traat i in.), fińskiej (A. Kivi, K. Vala, T. Summanen, A. Turtiainen), hiszpańskiej (F. García Lorca, M. Hernández), francuskiej (P. Éluard, J. Prévert, R. Desnos), polskiej (W. Broniewski, K.I. Gałczyński), szwedzkiej (E. Södergran), litewskiej (V. Vanagas), rosyjskiej (D. Kedrin). Przekłady zaświadczają o mistrzostwie tłumacza. Autor wybiera do przekładu dość złożone utwory, w których jest coś więcej niż tylko biegłość wersyfikacyjna. Są to poezje o charakterze filozoficznym, w których poruszono pytania o sens ludzkiego życia, o egzystencjalną bezradność człowieka, o ograniczoność ludzkich możliwości w porównaniu z możliwościami przyrody. Te poezje wcale nie powierzchownie, nie w sposób plakatowy, są przepełnione miłością do swojej ziemi i swojego języka. Są w książce niezwykle ciekawe przełożone wiersze, które wyznaczają psychologię współczesnego człowieka – solipsycznego, zagubionego, który stracił grunt, który nie może poradzić sobie z własnym miejscem w nowym świecie, przesiąkającym przez pamięć niczym piasek przez palce. I w człowieku nie zostaje nic, oprócz poczucia utraty czegoś ważnego. Czego dokładnie? Człowiek nie może pojąć. A w konsekwencji – poczucie nieuchronnego spotkania z własną skończonością. Niezwykle wymowna sytuacja została przedstawiona w „wierszu narracyjnym” Jacques’a Préverta „W kwiaciarni”. To wiersz-parabola z ironiczną eskalacją ludzkiego zagubienia, który charakteryzuje współczesnego człowieka: Mężczyzna wchodzi do kwiaciarni I wybiera kwiaty kwiaciarka je owija A mężczyzna opuszcza rękę Żeby wyjąć pieniądze z kieszeni Trzeba przecież za kwiaty zapłacić Ale w tej samej chwili Nagle Rękę przyciska do serca I pada I kiedy on pada Wypadają pieniądze na podłogę A potem kwiaty spadają Z człowiekiem monetami I zostaje kwiaciarka w kwiaciarni Z monetami które się toczą Z kwiatami które więdną Z mężczyzną który umiera I naprawdę bardzo, bardzo smutno I coś przecież trzeba robić Kwiaciarce <…> Oto człowiek który umiera A oto kwiaty które więdną I te monety – Które się toczą Toczą się… Jeśli chodzi o własną poezję, to przedstawione w zbiorze wiersze są dość różne. W zdecydowanej większości jest to prawdziwa poezja, medytacyjna, intymna, patriotyczna, filozoficzna. Podmiot liryczny obdarzony jest filozoficznym spojrzeniem na naturę rzeczy, stoickim spokojem i wytrwałością, zagląda w annały historii, pragnie zobaczyć przyszłość. Jest w nim wiele z romantycznego światopoglądu, który a priori jest wizjonerski i profetyczny. To spojrzenie chwyta czas, odpychając się od historycznej konkretności i wchodząc w przestrzeń wszechświata. Poezja O. Zawhorodniego jest przeważnie tęskna, w minorowych tonacjach, egzystencjalno-filozoficzna, związana z traumami narodowymi, które przeżył naród ukraiński w ciągu zaledwie ostatnich siedemdziesięciu lat radzieckiego horroru. Autor rozwija traumę, prowadzi czytelnika w świat znacznie głębszy, w przestrzeń odwiecznych pytań, na które nie ma odpowiedzi. I najważniejsze – stawiać te pytania, bo tylko tak człowiek rodzi się w sobie, tylko tak budzi się świadomy obywatel Ukrainy, człowiek-patriota i człowiek-filozof, który rozumie marność swojego „Ja”, a dlatego pragnie utrwalić siebie zarówno w nieprzemijających czynach, jak i w myślach. Taka poezja będzie przemawiać do czytelniczego serca niezależnie od epoki. W poezji O. Zawhorodniego jest intonacyjna szczerość, podmiot liryki żyje w świecie etycznego piękna, a to już zaświadcza o poetyckim talencie. Bo sztuka, w której jest piękno, dąży do etyki – w relacjach z ludźmi i przyrodą. Nie żyjemy, a przeżywamy – ani czystych wód, ani powietrza. I niepostrzeżenie tak znikamy, tak niepostrzeżenie… (1987 r.). Albo z najnowszego: I nawet na Świętego Mikołaja Podpita matka niemowlątko łaje. I kruszynka, nie rozumiejąc niczego, Tylko spogląda smutno, jak i wczoraj… (2009 r.) Wczesna poezja to eksperyment językowy, próba znalezienia własnego stylu, odnalezienia nieznanego dotąd obrazu. Mnie najbardziej imponuje właśnie taka poezja – wolna, głęboka, w której nie ma zadanego wektora. To poezja światopoglądowej wielości, bo niepoznawalny jest sam Wszechświat. I ta poezja emancypuje czytelnika od absurdu i proponuje drogę w nieskończoność. Poetycki świat O. Zawhorodniego zbudowany jest na etyczno-estetycznych obrazach, które oznaczają albo harmonię ludzkiej duszy z przyrodą, albo dysharmonię człowieka w jego własnym jestestwie, co z czasem odbija się na skomplikowanych relacjach z otoczeniem. Człowiek wtedy staje się sprawcą katastrof, źródłem niebezpieczeństw. Podmiot liryczny, obdarzony proroczymi zdolnościami, zaświadcza o moralnym katastrofizmie i eschatologicznym ukierunkowaniu ludzkości, jeśli będzie ona nadal tak nieustannie tracić etykę relacji ze światem. Wydają na karę wodzów… Boże, ileż można wydawać?! Płynie czas, i na przestrzeni wieków Płacze nieutulona siwa Matka… W tej poezji wyłapuje się estetykę i światopogląd
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
