Strona · s. 6strona oryginału ↗
Język też podlega osądowi
Слово Просвіти, №31 за 2017 рік
Ludmyła SULYMA
Mykoła Fedorowycz Sułyma urodził się 15 sierpnia 1892 roku na Charkowszczyźnie w rodzinie księdza Fedora Sułymy († 1919), za co niejednokrotnie był poddawany nagonce w ciągu życia pełnego rewolucyjnych przemian. Wykształcenie Mykoła Sułyma zdobył na wydziale historyczno-filologicznym Uniwersytetu Charkowskiego. Zbiegiem okoliczności jego daleki krewny Chrystofor Semenowycz Sułyma był pierwszym biskupem nowo utworzonej eparchii słobodzko-ukraińskiej i charkowskiej (1800–1813) oraz jednym z pierwszych, którzy wsparli i poświęcili Uniwersytet Charkowski, za co otrzymał wysokie odznaczenie — order św. Anny. Na Uniwersytecie Charkowskim studiowali także inni Sułymowie, którzy pozostawili ślad w historii. Mykoła Sułyma kontynuował naukę w warszawskiej wyższej uczelni (wówczas Królestwo Polskie było częścią Imperium Rosyjskiego), gdzie zdobył zawód lingwisty. Młody i utalentowany specjalista doskonalił swoje kwalifikacje w różnych średnich placówkach oświatowych Charkowa. Po przewrocie październikowym rozpoczęło się narodowe odrodzenie i pojawiła się możliwość duchowego odrodzenia, a język ukraiński stał się głównym narzędziem państwowości. I choć istnienie różnych rządów Ukraińskiej Republiki Ludowej i hetmańskiego Państwa Ukraińskiego było bardzo krótkie, język ukraiński zaczęto pielęgnować na szczeblu państwowym, udzielając jego rozwojowi szerokiego wsparcia. Począwszy od 1918 roku, w okresie rządów hetmana P. Skoropadskiego, który wykazywał szczególną troskę o szerzenie ukraińskich szkół i placówek oświatowych, Mykoła Sułyma nauczał w gimnazjum im. B. Hrinczenki. Z czasem w Ministerstwie Oświaty Państwa Ukraińskiego objął stanowisko inspektora. Przez trzy lata okresu władzy Dyrektoriatu URL nauczał w różnych placówkach oświatowych Charkowa. Był znawcą swojego fachu i bardzo odpowiedzialnym, gdy chodziło o czystość języka. Jedna z jego uczennic, L. Drażewśka, wspominała później, że ówczesny dyrektor szkoły M. Sułyma surowo poprawiał błędy uczniów w potocznym języku ukraińskim. Szerokie możliwości pracy twórczej i naukowej pojawiły się u Mykoły Fedorowycza w latach 20. XX wieku, kiedy rozpoczęła się aktywna faza ukrainizacji, wtedy nawet członkom rządu postawiono za obowiązek naukę języka ukraińskiego. W celu wprowadzenia języka ukraińskiego do wszystkich sfer działalności M. Sułyma od 1921 roku został wykładowcą Instytutu Oświaty Ludowej, później Wszechukraińskiego Instytutu Oświaty Ludowej (WINO). W 1922 roku zajmował się pracą naukową i wstąpił do aspirantury przy naukowo-badawczej katedrze językoznawstwa. Za owocną działalność naukową nadano mu tytuł członka rzeczywistego WINO. Jednocześnie zajmował stanowisko profesora naukowo-badawczej katedry językoznawstwa ówczesnego stołecznego Charkowskiego Instytutu Oświaty Ludowej (CHINO). Szereg autorskich prac Mykoły Sułymy — „Ukraiński artykuł” (1923), „Najjaśniejsze osobliwości frazy „Kobziarza” Szewczenki” (1924), „Frazeologia Mykoły Chwylowego” (1925), „Co nieco o zaginionych imiesłowach” (1927), „Problem normy literackiej w języku ukraińskim” (1928) i inne świadczą o rozkwicie twórczości językoznawczej Mykoły Sułymy. Uczony opracował kurs wykładów „Historia ukraińskiego języka literackiego” oraz pierwszy podręcznik z dialektologii „Ukraińska dialektologia” (oba weszły w skład „Historycznego kursu języka ukraińskiego”, Charków, 1928). Należy do niego około 80 prac drukowanych. M. Sułyma jest autorem kursu składni historii ukraińskiego języka literackiego (w zeszytach WZINO „Historyczny kurs języka ukraińskiego”, 1928). Jako doświadczony filolog-lingwista badał język utworów T. Szewczenki, Ł. Ukrainki, A. Tesłenki, M. Chwylowego. Mykoła Fedorowycz wystąpił jako redaktor składni języka literackiego w połączeniu ludowych cech językowych z najlepszymi wzorcami nowego języka literackiego XIX–XX w. — „Ukraińska fraza”, 1928. Autor licznych badań z zakresu ukraińskiej składni, słowotwórstwa, frazeologii i leksyki. Uczony badał z pozycji składni język ukraiński pisarzy nowej doby, w szczególności członków związku literackiego „Pług”. Jego badania stały się nie tylko podstawą „Ukraińskiej frazy”, ale także wykładami z ukraińskiej składni i popularnymi artykułami publicystycznymi na tematy językoznawcze. Naukowo-teoretyczne znaczenie prac M. Sułymy polegało na tym, że wcześniej badania zjawisk składniowo-frazeologicznych języka ukraińskiego były reprezentowane w literaturze lingwistycznej na ogół w przypadkowych, czysto fragmentarycznych, a nawet rzadkich formach. I nie dziwi to, gdyż będąc pod zakazem w Imperium Rosyjskim, język ukraiński nie rozwijał się i nie żył swoim pełnym życiem. Zbierając, analizując i systematyzując dorobek swojej pracy, Mykoła Fedorowycz uważał, że dziedzina składniowo-frazeologiczna ukraińskiej lingwistyki jest potrzebna właśnie teraz, bo w tej dziedzinie najbardziej kształtuje się młoda sprawa uniwersalnie użytkowego języka ukraińskiego. To skłoniło go do pójścia nie drogą gabinetowo-teoretyczną, lecz praktyczno-lingwistyczną lub publicystyczno-lingwistyczną (stąd forma i styl jego prac drukowanych). Uczony językoznawca starał się przystosować najbliższą mu dziedzinę nauki lingwistycznej do życia i wprowadzić ją z uwagi na potrzebę burzliwego, dynamicznego dnia. Oprócz badawczej, zajmował się pracą dydaktyczno-lingwistyczną, czytał wykłady i prowadził seminaria z językoznawstwa ogólnego, z elementarnego i historycznego kursu języka ukraińskiego (w CHINO), przygotowywał do druku programy, konspekty, podręczniki do języka ukraińskiego itp. 31 marca 1929 roku nowo utworzoną „skrypnykiwską” pisownię przyjęła jako oficjalny dokument Wszechukraińska Akademia Nauk, a 29 maja — Towarzystwo Naukowe im. T. Szewczenki we Lwowie. Będąc profesorem naukowo-badawczej katedry językoznawstwa CHINO, Mykoła Fedorowycz Sułyma przewodniczył podsekcji językoznawstwa stosowanego sekcji lingwistycznej Charkowskiego Towarzystwa Naukowego, a na plenum katedry 25 listopada 1929 roku wybrano go kierownikiem sekcji współczesnego języka ukraińskiego przy Charkowskiej filii Naukowo-Badawczego Instytutu Językoznawstwa. Pisał w językach słowiańskim, niemieckim, francuskim, greckim oraz po łacinie, rozmawiał po ukraińsku, rosyjsku, polsku. Krąg jego badań naukowych obejmował ukraińską stylistykę i składnię, oprócz tego językoznawca interesował się historią ukraińskiego języka literackiego, a także dialektologią. Ale w tym samym roku w składzie uczonych WUAN „wykryto” kijowską grupę Związku Wyzwolenia Ukrainy, dlatego sekcję historyczno-filologiczną, którą kierował akademik WUAN M. Hruszewski, rozwiązano. M. Hruszewski wyjechał do Moskwy, gdzie otrzymał tytuł akademika Akademii Nauk ZSRR. Wtedy aresztowano około 50 czołowych uczonych i pisarzy. Nad nimi odbył się otwarty proces sądowy w 1930 roku, jako nad „pachołkami burżuazji w jej walce przeciwko rewolucji proletariackiej”, którzy pielęgnują „faszystowsko-interwencjonistyczne plany”. Z 55 uczestników charkowskiej Wszechukraińskiej konferencji naukowo-praktycznej z 1927 roku 35 zostało represjonowanych, losy 11 z nich pozostają nieznane. Wtedy czarna chmura represji ominęła Mykołę Fedorowycza Sułymę, ale niedługo. Rozpoczęła się celowa walka reżimu komunistycznego przeciwko „starym burżuazyjnym tradycjom filologicznym” na Ukrainie. Rząd radziecki wprowadził cenzurę na wszystkie wydania WUAN. Profesora Sułymę aresztowano w kwietniu 1932 roku i prawie miesiąc poddawano brutalnym przesłuchaniom. Prawie rok przebywał w jednym z charkowskich więzień. Zwolniono M. Sułymę wyczerpanego, chorego i choć do poprzedniej pracy przyjęto, ale nękać nie przestano. A po 19 dniach ostatecznie zwolniono go z pracy za „próby skierowania rozwoju ukraińskiego języka literackiego na drogę burżuazyjno-nacjonalistyczną”, w szczególności za to, że utwór W. Wynnyczenki włączył do swojego podręcznika z historii języka ukraińskiego. O miejscu pobytu naukowca i jego dalszym zatrudnieniu po zwolnieniu z pracy z Charkowskiego Instytutu Oświaty Ludowej informacji brak. Według przypuszczeń badaczy, Mykoła Fedorowycz nie pracował w żadnej z instytucji naukowych i utrzymywał się z tymczasowych prac dorywczych. W 1933 roku komisja ds. pisowni na czele z zastępcą narkoma oświaty A. Chwylow naznaczyła „Ukraińską pisownię”, uznając normy z 1928 roku za nacjonalistyczne. W tym samym roku wydano osobną książką inną „Ukraińską pisownię”. W przedmowie A. Chwylow „Do wydania nowej ukraińskiej pisowni” zaznaczono: „Główne poprawki dotyczą wykluczenia wszystkich zasad, które orientowały język ukraiński na polską i czeską kulturę burżuazyjną, zniekształcały współczesny język ukraiński, stawiały barierę między językiem ukraińskim a rosyjskim”. W świetle tych wydarzeń rozpoczęło się prześladowanie narkoma oświaty M. Skrypnyka, który nie wytrzymał i odebrał sobie życie w lipcu 1933 roku. Rok później Biuro Polityczne KC KP(b)U podjęło decyzję o wycofaniu z bibliotek masowych i sprzedaży utworów M. Skrypnyka. A w styczniu 1934 roku w czasopiśmie „Językoznawstwo” pojawił się druzgocący artykuł leksykografów, autorów objaśniającego „Słownika języka ukraińskiego” w 11 tomach — P. Horeckiego i I. Kyryczenki, którzy na-
Prawie wiek dzieli nas od wydarzeń o ważnym znaczeniu państwowym, kiedy to w maju — czerwcu 1927 roku w Charkowie odbyła się Wszechukraińska konferencja naukowo-praktyczna, na której w drodze demokratycznego głosowania przyjęto projekt nowej ukraińskiej pisowni. Uczestnikiem tej konferencji był językoznawca-ukrainista, profesor Wszechukraińskiego Instytutu Edukacji Narodowej (WINO) Mykoła Fedorowycz Sulyma. Dopiero rok później nowa „Ukraińska pisownia” została przyjęta na konferencji 6 września 1928 roku i zatwierdzona przez ludowego komisarza edukacji M. Skrypnyka, przez co czasami nazywa się ją pisownią „skrypnykowską”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
