Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Sam na sam ze słowem i bólem Iwan Zacharczenko. Miłość nie wszystkie serca jednoczy. — Kijów: Ukraiński priorytet, 2017. — S. 368.

Слово Просвіти, №31 за 2017 рік

Z twórczością Iwana Zacharczenki jestem zaznajomiony, wydaje się, dość dobrze, przeczytałem, chyba wszystko, co opublikował ten wspaniały pisarz z wiejskiej kijowskiej głuszy, dlatego mogę stwierdzić, że nowa książka, w której znalazły się sztuka, opowiadania, publicystyka, recenzje, zapiski z dziennika i przemyślenia, jest na dziś najlepszą w jego dorobku twórczym. Mimo gatunkowej różnorodności, a może właśnie dzięki niej, książkę czyta się z niegasnącym zainteresowaniem, wszak mozaikowa budowa tekstu jest tak współbrzmiąca z naszym czasem, o czym, przy okazji mówiąc, nie męczę się powtarzać wciąż na nowo, a zatem i orędować za taką lekturą. Petro SOROKA W tej książce I. Zacharczenko osiągnął swój wzrost i siłę, czuć, że nie tylko dobrze włada piórem, potrafi poruszyć każdy temat, ale i to, że jego słowo jest rozświetlone szczególnym ogniem i zdolne zapalać serca. Pisarz twardo stoi na gruncie tradycji narodowej, jego proza jest wyraźnie realistyczna, ale nie można jej nazwać przestarzałą czy nieaktualną, bo ona porusza, nie odpuszcza i głęboko zapada w duszę. Przede wszystkim żywymi obrazami życia, głębokim psychologizmem, którego nie da się wymyślić, jaskrawo-reliefowymi obrazami artystycznymi. Pociągnięcie pędzla I. Zacharczenki jest pojemne, ale niewymuszone i zawsze celne. Ludzie w jego utworach (mam na myśli przede wszystkim sztukę i opowiadania) są żywi, przekonujący, co nazywa się, wyrwani z samej gęstwiny życia. Nie można nie poczuć, że pisarz pisze z natury, że to, do czego się zwraca, głęboko dotknęło jego samego, on to przeżył, przepuścił przez serce. Wiadomo, że I. Zacharczenko przez całe swoje niemałe życie pracował jako murarz, kierowca ciężarówek, elektryk, mechanik i… pszczelarz, od małego dobrze poznał, czym jest kołchozowe poddaństwo i bezbrzeżna harówka, nie poszczęściło mu się zdobyć wyższego wykształcenia, a wiedzę czerpał z książek i zajmował się samokształceniem, przewyższając wielu dyplomowanych i wykształconych ludzi swoich czasów. Przylega do niego określenie „ludowy samorodek”. Jego poprzednie książki nie przeszły niezauważone: z entuzjazmem wypowiedzieli się o nich Jewhen Swerstiuk, Wasyl Zacharczenko (zbieżność nazwisk, nie krewny), inni znani i wpływowi na Ukrainie pisarze. I w tej książce autor zamieścił rozwinięte, solidne, napisane z miłością i znajomością rzeczy recenzje M. Marcyna „W niewoli ziemskich myśli i zamysłów” oraz wspomnianego wyżej W. Zacharczenki „Głos z kołchozowego piekła”. I. Zacharczenko to człowiek wielkiego doświadczenia życiowego i niecodziennej duszy. Przyszedł do literatury z bezcennym bagażem życiowym, wiele poznawszy i przeżywszy na skomplikowanych życiowych zakrętach. Nie jest z tych, którym nie ma co powiedzieć i pozostaje popadać w formalne skrajności, wręcz przeciwnie — bogactwo życiowych wrażeń aż jakby go rozpiera, kolizje wyłaniają się same z siebie, a charaktery aż proszą się na papier. Czuć, że mógłby napisać wielką epicką powieść czy intrygujące opowiadanie, ale do tego musiałby się zmuszać. A zmuszać się nie chce, bo to nieuchronnie odczuje czytelnik. I wymyślać nie chce. Dlatego przedkłada małe formy artystyczne. Pragnie, żeby czytało się, jak oddycha. Chce być szczęśliwym pisarzem, który czyni szczęśliwym czytelnika. Właśnie tym przyciąga i porywa czytelnika. I. Zacharczenko nie męczy się zbytnio nad tym, jaka powinna być forma jego opowieści, nie szuka jakichś ekstrawaganckich rozwiązań. I jest to zrozumiałe. Oryginalne myśli prawie zawsze znajdują sobie potrzebne koryto, rodzą się już w nim, jak dusza w ciele. Oryginalna myśl nie może być nieoryginalnie wyrażona, forma jest jej częścią składową. Artysta zdaje się mówić nam: nie myślmy o formie, a przejmujmy się głębią i niecodziennością żywych myśli, forma pojawi się sama z siebie, bo kiedy wszystko zaczyna się od formy — to jest to już jak ciało bez duszy. Czuć, że Iwan Zacharczenko wzoruje się na klasykach realizmu, można mówić o odczuwalnym wpływie na jego prozę I. Neczuja-Łewyckiego, Hryhora Tiutiunnyka, Jewhena Hucała, Wiktora Blyznecia. Ale nikogo z nich nie powtarza, nie naśladuje, tylko trzyma się charakterystycznej dla nich jasności, prostoty, która przychodzi tak niełatwo, bacznej uwagi do obrazowego, rzadkiego i szczęśliwie odnalezionego słowa. A do tego jest wyjątkowo schludny w swoich wypowiedziach, chce, żeby jego pisarstwo pachniało łąkowymi ziołami, a nie odtrącało szokującymi wyziewami, jak to obserwuje się u młodych postmodernistów. Wydaje się, że może powtórzyć za A. Dimarowem: „Nigdy nie musiałem grzebać w słownikach, bo we mnie to poczucie języka, życia ukraińskiego żyło z ludu”. W centrum opowiadań pisarza zawsze stoi człowiek z dramatycznym losem, który wiele przeżył, doświadczył trudności czy nawet przeszedł przez prawdziwe ziemskie piekło. Lubi on także zderzać ludzi o różnych zasadach światopoglądowych i przekonaniach, jednak przy tym nigdy nie maluje życia tylko w dwóch tonach — białym i czarnym, a przedstawia je jako pstrokate, wielobarwne, a ludzi rysuje jako złożonych, sprzecznych i często do końca niezrozumiałych. Ale najważniejsze i najcenniejsze, co posiada pisarz, to umiejętność dynamicznego i ciekawego skrojenia fabuły, każdy, kto zacznie czytać jakikolwiek jego utwór, już nie będzie mógł odłożyć go, nie doczytawszy do końca. Bezcenna jakość, przez wielu współczesnych artystów nieodwracalnie utracona. Takie odczucie, że dzisiejsi pisarze piszą dla jakiegoś abstrakcyjnego, przesyconego nadmierną informacją sceptyka-estety, albo takiego, który w przyrodzie nie istnieje, a I. Zacharczenko zawsze widzi przed sobą swojego czytelnika — wnikliwego, zakochanego w świecie piękna i obrazowego słowa, spragnionego prawdy i autentyczności. Jego pisarstwo wzbogaca, daje ukojenie, pobudza wyobraźnię. Swoją opowieść I. Zacharczenko zaczyna z reguły niespiesznie, z charakterystycznym dla niego epickim spokojem, a nawet pewnym dystansem, ale dzięki obrazowemu słowu już pierwszymi frazami podkupuje czytelnika pięknem i głębią rysunku. Jako przykład przytoczę początek wspaniałego opowiadania „Jarzębinowa noc”. „Pora popołudniowa. Słońce żarzące, duszne, jakby ugrzęzło w jednym miejscu. Wiatru ani powiewu. Ani drgnie. W szopie spocony dziadek Todor, naprawiwszy nowe dno w kadzi, nabija na nią obręcze. Lesia, synowa córka, czerpie żurawiem wodę, podlewa kwiaty. Studnia na podwórzu. Obok niej bujnie rozrósł się krzew kaliny. Obfite grona jagód niezwykle zielenią się wśród przywiędłych liści. Za ogródkiem na warzywniku obsypują ziemniaki baba Stepa z córką Haliną. Obok nich, na miedzy, bawią się dwoje dzieci. Córki”. Oto taka prawie statyczna ekspozycja, ale dalej, w miarę rozwijania fabuły, napięcie rośnie i pod koniec opowieści nabiera wybuchowej dynamiki. Powiedzmy, w tym samym opowiadaniu jest tyle dramatyzmu, tyle kulminacyjnych momentów, że aż przekracza miarę. Akcja rozgrywa się podczas wojny i wszystko jest skrojone na konflikcie grubiańskiego i ambitnego Niemca Hansa, który przeszedł piekło wojny pod Stalingradem, i jednej chłopskiej rodziny. Hans upodobał sobie piękność Lesię, chce zmusić ją do współżycia, ale temu desperacko opiera się sama dziewczyna oraz jej bliscy. Hansowi sprzyja policjant Juchymczyk, a dziewczynę desperacko broni dziadek Todor, który woli raczej zginąć sam, niż pozwolić zbezcześcić swoją krew. Ostatnia końcowa scena jest wyjątkowo napięta: szaleje burza, błyskają pioruny i wstrząsają światem grzmoty, dziadek Todor ściera się w śmiertelnym starciu z Hansem, celuje w niego z fuzji, ale gwałciciela i mordercę spopiela błyskawica — Boża kara. Można byłoby zarzucić autorowi pewną nadmierność dramatyzmu, gdyby głęboko i przekonująco nie wypisał każdego charakteru i magnetycznie-przyciągająco nie rozwinął akcji. Wierzy mu się, bo wszystko jakby wyrwane z życia, przepuszczone przez duszę, zaprzęgnięte energetyką bólu. Tutaj nie ma ani fałszywych dialogów, ani książkowej sztuczności, wszystko napisane jest utalentowanie i uczciwie. Według jakichś niezgłębionych praw twórczości przekazuje się czytelnikowi to wzruszenie i duchowe oświecenie, którego doświadczył autor podczas pisania utworu. I. Zacharczenko, jak już podkreślano, jest zwolennikiem realistycznego pisarstwa, lubiącym fabuły tragiczne i nieoczekiwane. Surrealistyczna rzeczywistość, apokaliptyczne wydarzenia jakby nie pozwalają mu stoczyć się do nieuzasadnionych i wymyślonych wizji oraz aluzji. Wystarczy mu tego horroru, który zdarza się w życiu, i chciałby jedynie opisać go bardziej prawdziwie i psychologicznie przekonująco. Nie oznacza to jednak, że w jego prozie nie ma nic jasnego i radosnego, szczerego i słonecznego. Wcale nie. Życie jest pstre, świat różnorodny, ale swoje powołanie jako artysta widzi w naświetlaniu tragicznej istoty ziemskiego istnienia, dlatego w jego opowiadaniach jest dużo bólu, ludzkich cierpień i niepokoju („Człowiek to niepokój” — pisał Sartre). „Wysiadłszy z autobusu, Mychajło nagle się zdenerwował. Prawda, z nim i wcześniej tak bywało, kiedy wyrywał się myślami do rodzinnego kraju. Gdzie tak chciałoby się pobyć. A teraz, kiedy wymarzone się spełniło, poczuł się jakoś nieswojo. Po co on tu przyjechał? Tutaj nikt na niego nie czeka, nikt, chyba, i nie pamięta, już ponad pół wieku upłynęło, jak urwała się więź z rodzinnym krajem...”. Arsenał środków artystycznego wyrazu u Zacharczenki jest przebogaty: od metafor do metonimii, od alegorii do inwersji. Czuć, że to proza poety, który subtelnie odczuwa piękno słowa, jego głębię. W książce ciasno przeplotły się płomienna publicystyka i wysoka artystyczność, polityka i literatura, osobiste przeżycia i postawa społeczna pisarza-obywatela. Między prozą a publicystyką, a zwłaszcza notatkami dziennikowymi, u artysty jest bardzo krucha, prawie rozmyta granica. Opowiadania łatwo przechodzą w szkice, etiudy, fragmenty dziennika. Tak też są rozmieszczone w książce — na przemian. Pisanie na świeżo nie zawsze jest pożądane i jest niebezpieczne, bo wrażenia muszą odstać. To najbardziej wrażliwa strona jego dzienników. Ale w ich słabości jest też ich siła, choćby dlatego, że rodzą się z granicznej szczerości i otwartości. W dziennikach I. Zacharczenki, które noszą tytuł „Krople żywych myśli”, dominują dwie wyznaczające linie — polityka i literatura. Tutaj one tak ciasno się przeplatają, że wydaje się, iż nie mogą istnieć jedna bez drugiej, przynajmniej w duszy pisarza. „Oto tutaj przydałby się nam poeta-dzwonnik — potężny, o gromowładnym brzmieniu, od którego kamienie spadałyby z nieba na głowy dusicieli i krzywdzicieli. Nie słychać takiego. Wiersze w większości przeżute, pozbawione aktualnej treści — i nie rozczulają, i nie wprawiają w zakłopotanie. W tę ciężką godzinę ludzie śpią. I nie ma komu ich obudzić...”. Zawsze ciekawie jest obserwować, jak załamały się w sercu utalentowanego człowieka epokowe i brzemienne w skutki dla naszego kraju wydarzenia, dlatego ja osobiście część dziennikową przeczytałem, co nazywa się, jednym tchem. Tutaj moje serce biło w unisonie z sercem autora i ze wszystkimi jego ocenami, często zabójczymi i niszczycielskimi, chętnie się zgadzałem. Jestem pewien: pokrywają się te myśli także z myślami wszystkich nieobojętnych na los swojego narodu ludzi. „Ziemia — to sakralne miejsce, gdzie rodzi się, kipi nieśmiertelny duch życia. Ludzie, którzy tracą więź z ziemią, są skazani na zagładę. Oni jeśli nie znikają, to wiecznie wleką niewolnicze jarzmo. Jeśli będziemy spać, zbiją nas do kupy, jak potulne owce, gdzie będziemy deptać jedni drugich i czekać na „dobrego” pasterza, żeby wypuścił z obory trochę poskubać chwastu”. „Nacjonalizm, ale prawdziwy, — to duchowy miecz, który powstrzymuje wrogie najazdy i zamiary”. Słowo dla I. Zacharczenki — pisarza politycznie zaangażowanego — to broń i on szczególnie bezlitośnie bije nią janczarów-przebierańców, sprzedajnych polityków, korupcjonistów i wyzyskiwaczy, którzy doprowadzili Ukrainę do tak nędznego stanu, a przede wszystkim dobili wieś — ostatni forpoczt naszej duchowości. „My ludzie z przeszłości, na wskroś przesiąknięci niewolniczym duchem, który nie daje nam odwagi poskromić maruderów. Narody, które zamożnie żyją, w razie naruszenia ich praw wychodzą na ulice, przypominają władzy o sobie. O los i szczęście trzeba walczyć, a tutaj za skorupkę gryki sprzedają się. I jęczą, że mało dają. I giną, bo nie ma za co kupić leków, zapłacić za ciepło w mieszkaniu. Doszliśmy do krawędzi...”. „Ziemia — to nie krowa i nie świnia, których, wyhodowawszy, możesz swobodnie sprzedać. Ziemia — to niepodzielna świętość, handlować czy spekulować nią — to bezpośrednia zniewaga dla losu Ukrainy oraz jej ludzi, zarówno obecnych, jak i przyszłych pokoleń”. Coraz częściej łapię się na myśli, że interesuje mnie pisarstwo tylko doświadczonych, wzbogaconych życiową mądrością pisarzy. W młodości w większości przeważa gra, epatowanie, chęć szokowania i połaskotania nerwów czytelnikom oraz kolegom-literatom. Nieprzypadkowo znany francuski pisarz A. Maurois zaznaczał, że największe arcydzieła światowej literatury stworzyli ludzie starszego wieku, gdzieś po sześćdziesiątce. Poszczególne tytuły artykułów publicystycznych i rozważań mówią same za siebie: „Anatomia naszego nieszczęścia”, „Oni nie przestaną, ich trzeba zatrzymać”, „Czeczenia mała, a duch potężny”, „Stańmy twarzą do słońca, a rozumem do ziemi”, „Obudźmy się, walka o los języka trwa”, „Majory przedwyborczych batalii”, „Alkoholowy moloch”, „Na granicy niezgody i zdrady”, „Ciężkie czasy jeszcze przed nami”. „Imperium nie może istnieć w zamkniętym cyklu — słusznie podkreśla artysta. — Ono, jak jemioła, przerzuca się z drzewa na drzewo, pasożytuje i stale pragnie nowych terytoriów, przestrzeni. Ta jemioła spustoszyła naszą ziemię, zniszczyła nasze życie. Dzisiaj tylko ślepi tego nie widzą. Jakąkolwiek byłaby samodzielna Ukraina — biedną, rozgniewaną, zaślepioną, ale swoich dzieci nie niszczyłaby i nie mordowała. U nas nie ma ani Syberii, ani zimnej Północy, gdzie poległy miliony Ukraińców”. Osobny rozdział stanowią recenzje i szkice, w których autor analizuje twórczość Wiktora Hrabowskiego, Jewhenii Leszczuk, Mychajła Iwanczenki, Mykoły Siadrystego, młodych poetów lwowskiej szkoły pod nazwą „Grono” i innych. Słowem, książka wyszła wielościenna, polifoniczna, ale tym właśnie ciekawa. Każdy w niej znajdzie coś dla duszy i wierzy się, że na półkach księgarń nie będzie zalegać. Las Petrykiwski

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn