Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Święte jego duchowe wyspy Lupuł Omelan. Święta ziemia. Liryka. — Czerniowce: Ruta, 2016. — 200 s.

Слово Просвіти, №31 за 2017 рік

Wołodymyr ANTOFIJCZUK, doktor nauk filologicznych, profesor, m. Czerniowce A urodził się Omelan Lupuł 1 sierpnia 1950 roku we wsi, która już miała swoją literacką aurę. To Rarancza (obecnie Ridkiwci) pod Czerniowcami, gdzie w latach 1896—1904 mieszkała i nauczała, według słów Iwana Franki, „pierwsza ukraińska pisarka Bukowiny”, etnografka i folklorystka, oświatowiec, aktywna uczestniczka ruchu kobiecego, przyjaciółka Olhy Kobylańskiej, Jewhenija Jaroszynśka. W 2014 roku podczas odsłonięcia jej tablicy pamiątkowej w Ridkiwcach (którą, nawiasem mówiąc, Omelan Lupuł wykonał na własny koszt) poeta powiedział: „Ponad sto lat temu nad naszą Raranczą jasno rozbłysła twórcza gwiazda Jewhenii Jaroszynśkiej. Widocznie jakaś cząstka ciepła i światła od tej gwiazdy przeszła i na mnie. I zacząłem tworzyć piękne słowo”. We wczesnym dzieciństwie Omelan stracił rodziców, wychowywali go bliscy krewni. Po ukończeniu szkoły średniej został studentem Czerniowieckiego Instytutu Medycznego, który po roku porzucił i wstąpił na filologię ukraińską Uniwersytetu Czerniowieckiego. Bo wzywało go Słowo. I nie na darmo było takie „ryzyko” młodzieńca. Na dzień dzisiejszy dorobek literacki Omelana Lupuła to 31 wydań (prawie trzy tysiące lirycznych wierszy i ponad tysiąc bajek). O najnowszym z jego zbiorów — „Święta ziemia” — chce się powiedzieć osobno. Wydanie gustownie oprawił i ze smakiem zilustrował członek Związku Artystów „Klub Ukraińskich Twórców” A. Hryhoruk (m. Kosów). Kolorowe palety ilustracji i okładki harmonijnie się łączą. Wydanie zawiera lirykę Omelana Lupuła, napisaną w latach 2014—2016. „Święta ziemia” to siedem rozdziałów, w każdym z których za pomocą wysokiej poetyki odzwierciedlono nie tylko liryczne nastroje i przeżycia postaci artystycznych oraz samego autora, wyrażonego poprzez liryczne Ja, ale w pewnej mierze także współczesne problemy i wydarzenia, które poruszają świadomość każdego Ukraińca. Książka zaczyna się rozdziałem „Z zielonego lata”. To 34 osobiste listy do adresatki, do której liryczna postać zwraca się per „wy”. Ale od czasu do czasu tematycznie listy te przeplatają się z utworami o brzmieniu obywatelskim, jak na przykład ten: Zielone strofy skoszonych otaw. Wersy rozłożyły się po łąkach. A ponad nimi — chmur barwne gamy, Pijany poemat lata z oktaw. Jaki by smutek ten kraj nie otulał, Lecz tu moje Karaiby i Bahamy. Zielone strofy skoszonych oktaw. Wersy rozłożyły się po łąkach. Święte moje duchowe wyspy… Kwiat mlecza — to gwiazdy pod nogami. To tutaj rozmawiam z bogami — Bóg rzeczki. Bóg pola. Bóg trawy. Zielone strofy skoszonych oktaw. Każdy wiersz tego rozdziału to rondel, ale lekko przekształcony przez autora: piąty wers ostatniej strofy jest wyodrębniony. Wybiegając w przyszłość, zauważę, że prawie wszystkie liryczne wiersze Omelana Lupuła składają się z jednej strofy. Taki „ton” nadały, widocznie, rubai, które złożyły się na jego pierwszy zbiór „Skryżali”, gdzie umieszczono 180 poezji tego gatunkowego rodzaju. Chociaż są też wielostrofowe utwory. Rozdziały „Karpaty. Opad liści”, „Strofy ronsardowskie”, „Rozmyślania przy ognisku” — to rozległe poetyckie panoramy, z których każda napisana jest „swoją” strofą — decymą, strofą ronsardowską, septymą. Tutaj są i filozoficzne rozmyślania, i przeszłość Ukrainy oraz jej teraźniejszość w postrzeganiu lirycznych postaci poety. W wierszach Omelana Lupuła nie spotkać hurrapatriotycznych haseł-wezwań, on subtelnie, lirycznie maluje wydarzenia i ludzi, ich życiowe niepowodzenia oraz duchowe przeżycia, unikając przy tym negatywnie zabarwionych słów stylistycznych. I to nie przypadek: kunsztu słowa Omelan Lupuł uczył się u Mychajła Stelmaha, z którym miał szczęście widzieć się dwukrotnie. Tę wysoką lirykę i delikatność słowa w prozie klasyka Omelan Lupuł wcielił w swoją poezję. Dlatego tam, gdzie wydawałoby się, można było skorzystać z obniżonej leksyki, on pisze arystokratycznie pięknie: Łabędziem byłem w minionym życiu. Lecz nieodgadnione Pańskie ścieżki. Teraz jestem człowiekiem. Mieszkam na wsi. Szczęśliwy. Są przyjaciele. Chleb i sól na stole. To ciałem. Duszą — w głuchym kącie. A jeszcze jak zetkniesz się, bywa, ze złem, Tak chce się nieba sięgnąć skrzydłem. Prawie wszystkie poezje tej książki przesiąknięte są wielką miłością do wsi. Jego opisy wiejskiej przyrody — delikatne, miękkie, akwarelowe. Czyż nie dlatego, myślę, sam autor mieszka w rodzinnej wsi. W poprzednich utworach jego wieś dla niego to i Jabłunewija, i mały Paryż, a nawet jeden ze swoich zbiorów nazwał „Rarancza”. Albo oto ciekawy wiersz ze „Strof ronsardowskich”: Róże ściąłem. Otrzepałem rosę. Wnukowi bukiet ten poniosę — Do szkoły idzie na pierwszy swój dzwonek. Upłyną lata. Wyrośnie z chłopca mąż. I w czarnej chwili on z takich samych róż Mi pożegnalny przyniesie wieniec. Poezji tak głębokiej treści filozoficznej, które skłaniają czytelnika do zastanowienia się nad istotą ludzkiego bytu, jest niemało we wskazanych rozdziałach, jak i, nawiasem mówiąc, w całej książce. Profesor Uniwersytetu Czerniowieckiego, doktor nauk historycznych Nestor Myzak w rozmowie z Omelanem Lupułem przyznał: „Ja dotychczas czytałem poezje mimowolnie. Ale kiedy zacząłem czytać Pańskie, to zrozumiałem, że to nie tak, jak u wszystkich. Przeczytawszy raz, przeczytałem książkę drugi raz, a za trzecim — już z żoną”. A oto i poezje w prozie — rozdział „Rapsodie”. To szczodrze nasycona liryką lekko zrytmizowana proza, która od czasu do czasu „przełamywana” jest refrenem. Takich utworów jest 14. Zakres tematyczny ich jest bardzo różnorodny — od tragicznego do lirycznie wzniosłego. W kalejdoskopie poezji jest i lament matki za poległym w ATO synem (ten temat refrenem przechodzi przez kilka rozdziałów książki), i wspomnienie o wojnie afgańskiej, i ironiczny etiud o współczesnym Ukraińcu, który bardzo żałuje, że majątkiem nie może równać się z bratem, który mieszka w Grecji. Nie mogą nie poruszyć czytelnika poezje „Weźcie mnie, mamo, za rękę”, „Do spowiedzi”, „Mama w niebie”, „Nasiejcie, mamo, kwiatów”. Zupełnie inaczej zbudowany jest rozdział „Góra Tabor”, który składa się z trzech podrozdziałów: „Gloria dolorosa” (bolesna chwała), „Exlibrisy”, „Kukułki na barwinku”. Każdy z nich stanowi swoistą trylogię, w której odbiły się rozmyślania o osobistym, ukraińskim i ogólnoludzkim. „Gloria dolorosa” napisana została na gorących (w dosłownym znaczeniu) śladach wydarzeń na Majdanie. Do podrozdziału weszło jedenaście różnowersowych (od 8 do 20) wierszy. Zacytujmy jeden z nich: Oj zakukała kukułka ta siwa Pośród zimy i nie bez powodu: Mama za synem zaszlochała — Stało się kukułce milczeć nie sposób. Ale liczyć lat nie zaczęła — Siwa kukułka płaczem się zaniosła — Maminy żal, mamine rany Niesie kukułka przez Majdany. W każdym z tych jedenastu utworów ból i smutek z powodu wydarzeń, które spotkały cały naród ukraiński. A jednocześnie i wątpliwość: „A czy / Te ofiary Ukrainy nie daremne, / Jeśli w moim państwie i dotychczas / Bezkarnie szabasują siły ciemne?..”. Ale mimo wszystko Ukraina dla autora to Góra Tabor, na której musi dokonać się przemienienie naszego narodu. „Exlibrisy” to 100 tercetów, które przypominają konstelację wierszy, którymi jakby inkrustowano całą książkę. Tutaj znów ażurowe splatanie obrazów i motywów, jak, w szczególności, w przytoczonych poniżej poetyckich perełkach: Złodziejskie pęcznieją portfele, Okradziona cierpi Ukraina — Święta ziemia w cierniowej koronie. *** We wspomnieniach mój tato koło bramy I mama, tak jak widzę, młoda. — Dwa anioły z niebieskimi darami. *** Tam, gdzie wczoraj płonęło zboże, obce pociski orzą nasze pole. Powiało wachlarzem wojny. *** Wiosna kipi rytmami Lehára, wszystkim w żyły dolewa upojenia. I kipi Niagary namiętność. Podrozdział “Kukułki na barwinku” — to znowuż cykl utworów z jednej strofy — oktawy; to znowuż klasyczny wiersz, ujęty w kanon cyklu poetyckiego. Tutaj, jak w kalejdoskopie, “przewijają się” wydarzenia, rozmyślania, pejzaże; i znowuż kipi potężny liryczny strumień: Lecą jesienne liście, jak listy do wieczności adresatom, lecz spóźnione, gdzie i “Pozdrawiam” radosne, i “Wybacz”, i sporów argumenty żelazne, — Lecą, niczym rozwarte mosty, przez które cierpią losy różne. Patrzę w ten lecący opad liści: A co, jeśli tam od Was do mnie list… “Sierpniowa sonata” — zamykający rozdział “Świętej ziemi”. Jego gatunek, według określenia autora, to instalacja na skrzypce z bólami duszy, wysokimi wiatrami i organami gromów. Trochę niezwykły jak na utwór literacki, lecz, jak przekonujemy się później, w pełni odpowiada jego strukturze. “Sierpniowa sonata” — utwór samodzielny, lecz bezfabularny. Z tego punktu widzenia można go ocenić jako eksperyment poetycki. Przestrzegając praw klasycznej budowy utworu muzycznego, poeta odpowiednio nazywa także rozdziały — Allegro, Andante, Appassionato, Adagio, które poprzedza swoisty wstęp: do syna w gości “aż z Raju” przychodzi mama i prosi go, by opowiedział o życiu. I oto przez pryzmat opowieści syna czytelnik rozpoznaje te decydujące wydarzenia, które przyszło przeżyć całemu naszemu narodowi, a co na pierwszy rzut oka wydaje się czysto osobiste, charakterystyczne tylko dla syna, to po głębokim przemyśleniu przeczytanego można zrozumieć, że to głęboka i wszechstronna mentalność Ukraińca. Nie wdając się w szczegóły, powiem: to prawdziwie poruszający — momentami nawet bolesny — utwór, prawdziwie artystyczny i nowatorski. Szczególnie nie pozostawia obojętnym czytelnika czwarty podrozdział rozdziału “Appassionato” — osiem ośmiowersowych (w dwa katreny) poezji o Mamie: Pod szkłem w pozłacanym bagnecie między obrazami Mama na portrecie płoną mi, jak gwiazda przewodnia, bronią od cara i lichwiarza. Więc ja w chwili natchnionej czy gorzkiej, jak to bywa często w życiu, modlę się, grzeszny, przed obrazami do Trójcy Przenajświętszej. I do Mamy. W “Sierpniowej sonacie” autor objawił się jako mistrz słowa w wielu odmianach poetyckich. Jeśli w poprzednich cyklach jest “skuty” klasycznymi kanonami, więc musi oszczędnie korzystać ze słowa (taki jego styl pisania Adela Hryhoruk w przedmowie do “1000 bajek” nazwała słowną grafiką), to tutaj poeta wykorzystuje całą różnorodność form i środków (nawet biały sonet), którymi, jak widać, sprawnie włada. I jeszcze jedno: w każdym z rozdziałów książki spotykamy obraz Mamy, a w “Sierpniowej sonacie” — cały utwór poświęcono Mamie. Zatem obraz Matki w twórczości poetyckiej Omeliana Lupula zasługuje na osobną uwagę badaczy. Kończąc rozmowę o “Świętej ziemi”, zaznaczę, że ukraiński czytelnik otrzymał wysokiej próby wzorzec liryki. Piękne Słowo Omeliana Lupula nie jest splamione słownym brudem, którym, niestety, przepełniona jest współczesna leksyka naszej wspólnoty. I ma to niebagatelne znaczenie właśnie teraz, kiedy trwa walka o przetrwanie języka ukraińskiego na Ukrainie. “Święta ziemia” Omeliana Lupula — to ten wyborny plon, który stał się skutkiem niestrudzonej pracy autora w ciągu 24 lat na niwie ukraińskiego pięknego piśmiennictwa. Zatem zasługuje na wysokie uznanie zarówno czytelnika, jak i krytyki literackiej. Omelian Lupul przyszedł do literatury w dojrzałym wieku. To jeśli brać za punkt wyjścia ukazanie się jego pierwszych trzech zbiorów: “Tablice”, “Oranta”, “Giganci i karły” (wszystkie — 1993 r.). Lecz, jak wiadomo, poetami się rodzimy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn