Strona · s. 13strona oryginału ↗
Wśród białych plam rodowodu
Слово Просвіти, №31 за 2017 рік
Jewhen HOLYBARD Zdjęcia autora Tajemnice rodzinne Często wspominam wspaniałą sentencję sławnego Borysa Olijnyka: „...Ile twarzy oswoiłem, a swojej nie uproszę. Istota nie po liściach — po korzeniu piętno prowadzi. Wiedz: nie ukryjesz się. Można — przed kimś. Przed sobą zaś — nigdy i nigdzie”. Zainteresowanie istotą, czyli własnymi korzeniami i ich badaniem — to jedna z najszlachetniejszych spraw ludzkiego życia. Ta sprawa otwiera i wzbogaca nam historię, w szczególności historię Narodu poprzez szczegóły życia naszych przodków na poziomie osobistym. Zresztą genetyka też ma tu coś do powiedzenia, wszak można całkiem realnie zobaczyć przyszłość wnuka przez pryzmat biografii i charakterów dziadka i pradziadka. Jednocześnie poszukiwania i studiowanie materiałów rodowodu — to bardzo żmudna, intymna, serdeczna, nierzadko bolesna sprawa. Bo dotyczy życia bliskich, drogich ludzi. A co powiecie, gdy nagle dowiecie się o istnieniu swoich krewnych za granicą? Babcia Olga zmarła, kiedy jeszcze uczyłem się na czwartym roku technikum górniczego, ale zdążyła zostawić głęboki, pełen wdzięczności ślad w mojej świadomości. Była moim bezkompromisowym nauczycielem. Pochodziła z miasta Biała w województwie krakowskim, skąd ojciec Aleksander przywiózł ją do Kijowa i urządził na posadę guwernantki-nauczycielki w rodzinie swojego przyjaciela. W tamtym czasie Ola miała 23 lata i biegle władała polskim, niemieckim, rosyjskim, francuskim i łaciną. W rodzinnym mieście, w rodzinie Leszniowskich, pozostali dwaj bracia Maksymilian i Leopold oraz dwie siostry — Nelli i Stefania. W 1910 roku wyszła za mąż za Wasyla Horianoho i urodziła moją mamę Jewheniję. Sowiecki system wykluczał kontakty z krewnymi za granicą. A dlatego jedyna pocztówka, która cudem trafiła do Kijowa od brata Maksymiliana z Łodzi w 1932 roku, została zlikwidowana ze strachu przed NKWD. Strach przed NKWD z nową siłą wybuchł u małżeństwa Wasyla i Olgi Horianych pod koniec 1945 roku w Polsce, dokąd dotarli podczas okupacji i gdzie w ciągu 1942–1945 lat przeżyli wojnę w rodzinie brata Olgi. Strach o rodziny dzieci, pozostawionych w ZSRR, zmusił ich do powrotu do Kijowa. Przyłączyli się do jednej z ostatnich kolumn obywateli, którzy pieszo przez Polskę wracali ze strefy amerykańskiej na terenach Niemiec. Na granicy ZSRR wszystkich załadowano do wagonów towarowych i przewieziono do obozu osób przemieszczonych w Motowyliwce. Zadziałała poczta pantoflowa i po trzech dniach mama wykupiła swoich rodziców u sierżanta obozu na punkcie kontrolnym za butelkę „Moskowskiej”, dwie puszki „tuszonki” i bochenek chleba... Szukając w Kijowie Jeszcze na długo przed uzyskaniem przez Ukrainę niepodległości, mnie od czasu do czasu męczyło pytanie: czy nie można odnaleźć choćby jakichś śladów dziewczęcego życia babci i dalszych losów jej krewnych? Odpowiedzi nie znajdowałem, nawet nie wiedziałem od czego zaczynać. Zresztą wątpliwości dręczyły: po co? Wiadomo przecież: czasem bywa niebezpiecznym poruszać stare... Aż tu żona zaczęła budować swoje drzewo genealogiczne. Na trzeci rok tej pracy była już dobrze obeznana w systemie poszukiwań archiwalnych w różnych źródłach Kijowa, Żytomierza, Czernihowa i Warszawy, znalazła niektóre końce w internecie. Obecnie na jej drzewie rodzinnym znalazło się już około 80 osób, o wielu z których można napisać ciekawe opowieści. Doświadczenie żony zmusiło mnie do odrzucenia wątpliwości i przystąpienia do poszukiwań. Pomijając wiele ciekawych szczegółów ze wspomnień matki i moich własnych, dokumentalne uzasadnienie sprawy na początku poszukiwań było minimalne. Tylko tyle, że na wypisie z księgi parafialnej Kijowsko-Łybedzkiej Włodzimierskiej cerkwi o narodzinach mojej mamy, jej matka (Olga Aleksandrowna) była zaznaczona jedynie jako osoba „wyznania katolickiego”. Żadnego dokumentu, gdzie byłoby zaznaczone nazwisko panieńskie „osoby”, data i miejsce urodzenia lub narodowość, nie mieliśmy. Co więcej — ustne przekazy mojej mamy o jej matce miejscami nie zgadzały się z tym, co sam słyszałem od babci Oli. Pierwszym kamieniem obrazy było jej nazwisko rodowe: Liszniowska, Wiszniowska, Leszniowska? Zaczęliśmy od poszukiwań internetowych w zdigitalizowanych książkach adresowych, które zawierały imiona i nazwiska urzędników państwowych niektórych rejonów Polski. Wkrótce cieszyliśmy się jak dzieci — uważaliśmy, że znaleźliśmy braci Oli, ale później informacja nie potwierdziła się. Stało się zrozumiałe, że na sukces można liczyć tylko bezpośrednio w Polsce. Wspominając rok śmierci babci, my z moim bratem zatrzymaliśmy się na 1952–1953 i tym daremnie obciążyliśmy pracownicę jednego z Urzędów Stanu Cywilnego Kijowa, panią Oksanę, która sumiennie, ale daremnie przeszukała kilka książek w archiwum. Ruszyć z martwego punktu pomógł dozorca cmentarza Sołomiańskiego, który niemal od razu znalazł odpowiedni zapis w Księdze Ewidencyjnej sprzed 60 lat. To dało możliwość otrzymania w Urzędzie Stanu Cywilnego Odpisu z Państwowego rejestru stanu cywilnego obywateli i odpowiedniego Świadectwa, które oficjalnie potwierdzały fakt i datę śmierci w wieku 75 lat Olgi Aleksandrowny Horianej, Polki z narodowości. Zatem, ułożyła się (i została potwierdzona metrykami) ciągłość od babci przez matkę do mnie. Jednak nadal pozostawały w tajemnicy (tym bardziej — nie mieliśmy dokumentalnego potwierdzenia) nazwisko rodowe Oli, data i miejsce jej urodzenia, a co za tym idzie była nieznana droga do jej krewnych. Długimi były poszukiwania w Centralnym Państwowym Archiwum Organizacji Społecznych Ukrainy, gdzie my z żoną próbowaliśmy znaleźć zapis o ślubie małżeństwa Horianych, mając nadzieję odkryć nazwisko żony mojego dziadka. Praca komplikowała się liczbą świątyń, które wtedy działały w Kijowie, i odpowiednio dużą liczbą parafialnych ksiąg ewidencji. Przejrzeliśmy wiele ksiąg zapisów, jednak potrzebnego nie znaleźliśmy... Zatem, dokumenty trzeba szukać za Bugiem. Nawiasem mówiąc, dzisiejsi mieszkańcy zachodnich obwodów Ukrainy mogą szukać swoich przodków w Archiwum Głównym Akt Dawnych (Warszawa), gdzie, między innymi, skoncentrowane są księgi metrykalne i księgi zapisów stanu cywilnego oraz księgi parafialne wszystkich wyznań za okres do 1939 roku: agad.gov.pl, lub dla tych, którzy dopiero zaczynają poszukiwania: www.agad.archiwa.gov.pl/genealogia/poradnik.html W kłopotach poszukiwaczy istoty Kiedy nadarzyła się okazja wyjazdu do Polski w sprawach wydawniczych, zdecydowaliśmy z żoną znaleźć czas na badania w ojczystym kraju mojej babci. Łatwo zdecydować, ale nie prosto zrealizować. Ważąc wszystkie warianty, zaplanowaliśmy osiąść w Krakowie, skąd robić wypady do potrzebnych instytucji w Katowicach i Bielsku-Białej. Wybiegając naprzód, zauważę, że finansowy aspekt realizacji zamiarów w wykonaniu dwóch osób w ciągu 8 dni, okazał się do
Teatr uliczny w Krakowie bywa kosztowny dla kieszeni. Przejazd autobusem Kijów–Kraków i Kraków–Kijów – 2000 hrywien (uwzględniając ulgi dla emerytów); hotel na 7 dni ze śniadaniami – 1200 złotych (8500 hrywien); dwa wyjazdy autobusem Kraków–Katowice i Kraków–Bielsko-Biała (i z powrotem) plus wyżywienie i częściowo transport miejski – 500 złotych (3600 hrywien). Jak by nie patrzeć, cała ta impreza kosztowała nas 14100 hrywien na dwie osoby. Co prawda w euro jest to całkiem przyzwoicie i niedrogo – 470, czyli 235 EUR na osobę. Zwłaszcza biorąc pod uwagę, że średnie wynagrodzenie w Polsce wynosi 1100 EUR. Co prawda w Austrii wynosi ono 2900, w Wielkiej Brytanii – 3300, w Danii – 4300 EUR, a w Bułgarii – zaledwie 450, czyli prawie dziesięć razy mniej niż w Luksemburgu (4350 EUR). Jak wiadomo, średnie wynagrodzenie na Ukrainie wynosi 4400 hrywien, czyli 147 EUR, albo 7,5 raza mniej niż w Polsce. Jest to prosta odpowiedź na pytanie: dlaczego prawie 80% młodych Ukraińców chce wyjechać na Zachód? I nie tylko chce, ale też aktywnie uczy się języków obcych (czasem nie znając zbyt dobrze ojczystego). W naszym przypadku problemu języka nie było po obu stronach granicy, a pieniądze wydaliśmy nie na rozrywki, a na wzbogacenie własnej wiedzy, wykorzystując ogromne możliwości, jakie dają polskie archiwa, muzea oraz kontakty z bardzo wykształconymi osobami. Wcześniejszy wywiad informacyjny w internecie oraz dokumenty znalezione w Kijowie skierowały nas do Archiwum Państwowego w Katowicach Oddział w Bielsku-Białej, przy ul. Piłsudskiego 43. Tydzień wcześniej wysłaliśmy z Kijowa list do kierownika tej państwowej instytucji, pana Pawła Gudzika, wskazując datę naszego przybycia, a zatem nasze pojawienie się było oczekiwane. Tutaj trzeba zaznaczyć, że pomimo dwóch wojen światowych i 46-letniego okresu panowania komunistyczno-sowieckiej ideologii oraz odpowiedniej organizacji życia społeczeństwa, w Polsce zachowano prawie wszystkie dokumenty historyczne, archiwalne i urzędowe, z których niektóre sięgają głębi IX–XI wieku. Szukaliśmy informacji w jakichkolwiek dokumentach z XIX wieku, gdzie może być nazwisko mojego pradziadka Aleksandra i jego dzieci. Położono nam na stole kilka Ksiąg Adresowych, z których dowiedzieliśmy się wielu ciekawych rzeczy o rozwoju miasta Biała, ale nie znaleźliśmy krewnych. W miejscowej Kurii, do której (narysowawszy plan, żeby trafić) poradzono nam się zwrócić w Archiwum, ksiądz Dariusz starannie próbował nam pomóc. Wspominał miejscową sytuację i wydarzenia w połowie przedostatniego stulecia, aż wreszcie ustalił, że zapisy, które nas interesują, mogą być w starych księgach parafii Opatrzności Bożej. Nie krótką i niełatwą drogę do wskazanego adresu pokonywaliśmy pieszo, uświadamiając sobie, że chodzimy śladami naszych dawnych bezpośrednich przodków. W gościach u sławnego Edwarda Staneka, teologa, autora ponad 100 książek. Dla spokoju duszy. W kancelarii parafialnej sympatyczna pani Dorota wysłuchała nas, zapisała wszystko, co dotyczyło naszych poszukiwań i poprosiła o telefon następnego dnia po południu. A póki co poradziła poszukać odpowiedzi na nasze pytania wśród dokumentów w Archiwum Krakowskiej Kurii Metropolitalnej oraz w Dziale Historycznym Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wyrabianie przepustek i wpisanie nas do rejestru czytelników odbyło się szybko, ponieważ w Bibliotece Uniwersytetu znajduje się dziesięć tytułów moich książek. Znacznie więcej czasu potrzeba było na wybór w katalogu potrzebnych Ksiąg Adresowych, wydanych na przełomie XIX i XX wieku. Niestety, wśród dziesiątek tysięcy nazwisk mieszczan, przedsiębiorców, urzędników państwowych, właścicieli i najemców nie było wymienionych naszych przodków. Następnego dnia powitano nas radosnymi uśmiechami w Kurii, gdzie znaleźliśmy się wśród profesjonalnych badaczy dawnych źródeł pisanych. Niektórzy z nich mieli rękawiczki i ostrożnie przewracali strony foliantów leżących na specjalnych pulpitach. Przyniesiono nam ogromną teczkę, w której umieszczono pięć ksiąg parafialnych miasta Biała z zapisami z całego XIX wieku i pozwolono fotografować niezbędne dokumenty o narodzinach i chrzcie. Ciekawa to była praca i nauka dla nas – studiować historię przez pryzmat faktów, które miały miejsce półtora wieku temu na terenach, które wtedy znajdowały się pod władzą Cesarstwa Austro-Węgierskiego. Daty, imiona, nazwiska, miejsca osób w hierarchii społecznej, różne charaktery pisma, języki: łacina, niemiecki, polski. Zapis o narodzinach w czerwcu 1882 roku i chrzcie w styczniu 1883 roku Olgi Emilii Leśniowskiej, poświadczony obecnością jej ojca Aleksandra i matki, a także świadków, księdza i jego pomocnika-pisarza, znaleźliśmy następnego dnia, kiedy przeglądaliśmy księgi metrykalne za lata 1810–1889. A wkrótce znaleźliśmy też podobny zapis dotyczący Maksymiliana, brata Olgi. Tę wielką radość przeżywamy do dziś, mając nadzieję odnaleźć innych członków wielkiej rodziny Leśniowskich i ich potomków... Swobodne wyjście obywateli Ukrainy w wielki świat – to nie sam ruch bezwizowy, który otwiera bramy na granicy. Bo prawdziwe poczucie wolności i radości uświadamiają sobie ci, którzy wiedzą, że czekają na nich po drugiej stronie granicy. To wcale nie oznacza, że jest możliwość „wyrwania się” z Ukrainy. Poważne decyzje dojrzewają w głowie i sercu, w ich połączeniu z Duchem. Mamy dużo pracy na ojczystej ziemi, z której wyszliśmy i do której w swoim czasie wrócimy. Europejska droga rozwoju – to nie zgrane mantry politykierów, a nasza praca nad samodoskonaleniem siebie i budową Ojczyzny. Każdy ma swój los i swój świat szeroki. Świat szeroki – to pojęcie nie tylko geograficzne. Przede wszystkim jest to duchowe uświadomienie wielkiej wspólnoty rodzinnej, która wykracza poza granice materialnego. „Istota nie po liściach – po korzeniu znaczenie wiedzie”. Na stronach wspólnej ukraińsko-polskiej historii wpisano bardzo wiele świadectw o jednolitych korzeniach naszych przodków. Nie bardzo zauważalnym zjawiskiem współczesności (w każdym razie w mediach ten temat nie znalazł odpowiedniego odbicia) jest masowe zainteresowanie obywateli własną genealogią. Mówię: masowe, bo z tego powodu w urzędach stanu cywilnego Kijowa są kolejki, a w archiwach brakuje miejsc do pracy dla licznych odwiedzających. Dlatego bardzo proszę o wybaczenie mi aspektu osobistego, bo chcę na realnym przykładzie zachęcić czytelników do szlachetnej pracy nad sobą.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
