Strona · s. 14strona oryginału ↗
Dnieprowe „fregaty”
Слово Просвіти, №31 за 2017 рік
Jurij ŁOHWYN, pisarz i malarz, m. Kijów. W czasach mojego dzieciństwa najbardziej ponurym okresem był odcinek, kiedy kończyły się łyżwy, narty, sanki i lodowiska, a do ciepła było jeszcze daleko. Jedyną rozrywką był spływ lodowy. O tym dowiadywaliśmy się z dalekich wybuchów gdzieś w pobliżu mostu kolejowego. To saperzy wysadzali zatory lodowe, prawdziwe lodowe torosy, które napierały na miasto. Gdyby tego lodu nie zatrzymano i nie rozbito na mniejsze części, to mogłyby one po prostu zetrzeć filary mostu. Było to jednolite lodowe pole. I oto lód pękał. Pojawiały się pasy ciemnej wody. A z góry przypływały i przypływały nowe kry: większe i mniejsze, i całkiem lodowa kasza. Po widowisku spływu lodowego, kiedy po ciemnej wodzie sunęły pociemniałe, nabrzmiałe kry, woda w końcu oczyściła się. Przez stalowe ciemne wody wiły się drobnym marszczeniem fal pod podmuchami kłującego wiatru, który z jakiegoś powodu wiał z dołu. To zimno i wilgoć ciągnęły się, wydawało się, w nieskończoność. Ale potem zdążyliśmy zauważyć, że nad wodą szybko płynęły białe chmury, a między nimi coraz więcej stawało się błękitu. I Dnieprowe strumienie zmieniały się mnóstwem odcieni błękitu: od ciemnego indygo-fioletu, do koloru najlepszego i najdroższego turkusu. I wtedy na Dnieprze zaczynał się prawdziwy ruch. Z góry pojawiały się kołowe, przedpotopowe holowniki, które ciągnęły przeogromne tratwy drewna z Białorusi. Na nich przypływało najlepsze dobro kraju — wiekowe lasy. Z dołu szły barki samobieżne, wielkie kołowe parowce ciągnęły w górę karawany mniejszych barek, a na nich nasypane góry rudy. Pasażerskich parowców nie pamiętam, bo zapamiętywałem to, co mnie interesowało, co malowałem. A malować chciało się cały czas. Ale jeszcze było wilgotno i była zimna ziemia. My z babcią i małą siostrzyczką prawie codziennie spacerowaliśmy po Włodzimierskiej Górce. Do niej, po pierwsze, było najłatwiej dojść z naszego domu. Po drugie, siedzenie całymi dniami w głębokim piwnicznym pokoju było nie do zniesienia. Zatrzymywałem się na Włodzimierskiej Górce przy ogrodzeniu, aby nikt tam, w tę wielką przepaść, nie wpadł, i patrzyłem na ten nieustanny ruch w górę i w dół po błękitnym Dnieprze. Mnie ruch parowców po prostu kołysał do snu… A sam Dniepr z każdym dniem podnosił się i rozszerzał po bliższych wyspach, podkradał się do całej Dnieprowej równiny zalewowej na Lewym brzegu. Jak podnosiła się woda do Prawego brzegu, nie było mi widać. Zasłaniał go stromy stok kijowskich górek i granitowe bloki nabrzeża. A słońce z każdym dniem podsuszało wszystkie urwiska Prawego brzegu, które wtedy nie były zarośnięte drzewami, jak teraz, więc można było, stojąc na Włodzimierskiej Górce, obserwować, jaki był ruch na Nabrzeżu: jak szli ludzie, jeździły wozy, rzadko samochody... W końcu mogłem usiąść, przechodząc za ogrodzenie, mościąc się po prostu na ziemi na skraju stoku i malować Dniepr i parowce. Na tamten czas wszystkie zarośla wierzb, topoli czarnych i topoli białych wygrywały młodą i świeżą zielenią. To jeszcze silniej obrysowywało białe łaty piaszczystych, oślepiających brzegów. Jakby na moje zamówienie, z góry po Dnieprze sunął parowiec. Ciemny, zdaje się, czy nie czarnego koloru, z ogromnym kominem, na którym była czerwona smuga. Także nad tym długim, niskim, szerokim i płaskim parowcem sterczał długi maszt, a na nim powiewała chorągiewka. Za częścią, gdzie była sterówka kapitańska i tam jakieś pomieszczenia, dalej już tak, jak na ówczesnych parowozach, taki niby tender. Dalej była u tego samego parowca niska jego część, na której leżał, zdaje się, węgiel. I nad tym wszystkim wykrzywione żelazne łuki, na które potem naciągano jakiś brezent czy coś takiego. Parowiec poruszał się powolutku. Miałem wtedy dobry album, dobre farby, którymi ojciec pozwolił mi malować. I ja jakoś szybciutko zdążam namalować ten parowiec, prawie w tym momencie, kiedy dochodzi do stoku i zaczyna za niego wchodzić. Szybciutko maluję go akwarelą, a on jakby nawet zwalnia i nagle nad nim unosi się biała para. To znaczy, daje sygnał, ale tutaj, na górze, go nie słychać. Dźwięk zagłusza gwar z Podolskiego zjazdu i Pocztowej placu. Jak mi udało się to tak szybko zrobić, nawet nie wiem, ale ten rysunek u mnie i teraz jest... Potem już biorę się za malowanie wysp Truchanowych, kawałków zieleni i białego piasku, które widniały nad wodą. W ten sposób zdążyłem i z pamięci, i z natury naszkicować parowiec na papierze. A tutaj trzeba zrobić małą uwagę. Dalej robiło się cieplej, woda podnosiła się bardziej i zalewała wszystko dookoła. Jeszcze nie było żadnych elektrowni wodnych wzdłuż Dniepru, oprócz Dnieprogesu, więc bywały powodzie, które zalewały część Rybalskiego wyspy, dochodziło do ulic Kureniówki. Niektóre przybrzeżne ulice na Podolu podchodziły wodą. Największa powódź, którą pamiętam, była w maju. Wtedy już było ciepło, wzięliśmy z chłopakami czółno, taką szalupę, i popłynęliśmy między drzewami i krzakami z zatoki po Dnieprze w górę, gdzie za miesiąc-dwa już była plaża. Woda przezroczysta-przezroczysta, lekko złota. W niej kołysze się zielona trawa, a między nią, od naszych uderzeń wioseł, śmigają ogromne pasiaste okonie.
Kiedy woda opadła i robiło się już gorąco, pamiętam, pojawił się jeden lub dwa statki wycieczkowe. Wtedy można było nimi pływać na wycieczki. Obecnie nazywa się to imprezą integracyjną, a wtedy mogły nimi, po wynajęciu, pływać jakieś instytuty czy, na przykład, akademia architektury. I oto na jednym z najbardziej luksusowych parowców kołowych nam, całej naszej rodzinie, przyszło odbyć daleką, jak na tamte czasy, podróż. Był to 1952 rok. Ojciec zrobił mi niesamowity prezent! W drewnianym pudełku akwarelowe farby, którymi malował jeszcze przed wojną, ktoś zachował je w czasie okupacji, chociaż ojciec był w armii, i te farby mi dał. Te farby wyprodukowano w Leningradzie w fabryce farb, na „Nabierieżnoj Czornoj Rieczki”, tak się nazywała, były lepsze niż współczesne najsłynniejsze angielskie farby Winsor & Newton. Ale nie o tym mowa. Ojciec zarobił tam jakieś pieniądze, robił perspektywy dla różnych organizacji budowlanych. I oto dorobił się takich pieniędzy, że mogliśmy całą rodziną pojechać do Krzemieńczuka. Trzypokładowy parowiec „Iosif Stalin”. Przed nami stanął wtedy dylemat: jak powiadomić przyjaciółki mamy, że przybywamy? Początkowo była taka wersja napisu: „Pływiom na Iosifie Staline”. Potem mama powiedziała: „Nie, Hryhoriju, tak nie można. To będzie antysowiecczyzna. Dajmy coś takiego: Płyniemy parowcem Iosif Stalin”. Ostatecznie zdecydowaliśmy się na taki telegram: „Wstrieczajtie nas parochodom Iosif Stalin takiego czisła i o takiej czasie”. Kiedy przyjmowano ten telegram, a my wszyscy we troje poszliśmy na pocztę, to telegrafistka nie miała żadnych pytań. I oto wyruszamy do dworca rzecznego. Z jakiegoś powodu nie jechaliśmy kolejką linową, chociaż mieliśmy niemało rzeczy, małe dziecko i cały mój artystyczny ekwipunek, ojciec wziął aparat fotograficzny, filmy i wszystko inne, co potrzebne do tej sprawy. Więc schodziliśmy w dół glinianą ścieżką na prawo od kolejki linowej. Wtedy prawie wszyscy kijowianie tak robili, żeby nie płacić 15 kopiejek. I tam, gdzieś w jednej trzeciej drogi, zobaczyliśmy starca, który siedział na rybackim stołku. Miał na sobie koszulę-tołstowkę przepasaną sznurem z chwostami, przed nim statyw. Na nim przymocowana harmonijka ustna, a w rękach niewielka, bardzo stara, z wyschniętym pudłem gitara. Grał „Na sopkach Mandżurii”, „Krutiatsia, wiertiatsia szar gołuboj” i akompaniował sam sobie na tej harmonijce ustnej, jeszcze przytupywał nogą w jakimś staroświeckim bucie na bosej stopie. Grał ładnie, błędów nie robił, trzymając melodię. Ale to wszystko takie słabe i ciche, jak on sam. Miał już gdzieś pod 80 lat. I dawali mu: kto 20 kopiejek, kto więcej. I w tym jego kapeluszu-kanotier było ze dwa ruble. To nie było zwykłe żebractwo, a on wszystko godnie zarabiał. Na Placu Pocztowym w jedynym miejscu był duży ruch transportowy. Tam jeszcze wtedy na wielkich nadmuchanych oponach ciągnęły się i ciężarówki, i zwykłe wozy z zaprzężonymi w nie końmi, samochody, tramwaj... Jakoś przeszliśmy drogę i znaleźliśmy się na dworcu rzecznym. Dworzec rzeczny był w tym samym miejscu, co obecny, może z 10 metrów wyżej lub niżej, ale nie więcej. To biały drewniany budynek, parterowy. Jeśli się nie mylę, to może od strony Dniepru był i dwupiętrowy, ale właśnie od strony placu w tym budynku był tylko jeden poziom. Na budynku jakaś wieżyczka, a na niej maszt, na którym powiewała flaga. I oto weszliśmy do poczekalni. Tam bardzo wytarta drewniana podłoga, gdzieniegdzie i zapluta, z resztkami łupin od nasion, a gdzieniegdzie i niedopałkami. Siedzieliśmy tam niedługo. W końcu przez głośnik ogłoszono, że rozpoczęło się wejście na nasz statek. Schodzimy. Na równi z tym dworcem górny pokład pięknego śnieżnobiałego parowca „Iosif Stalin”. Sprawdzają nam bilety, zeszliśmy niżej. Szukamy swojej kajuty, wejście do niej było przez wewnętrzny długi korytarz, ale okna wychodziły na galerię. Na nią również można było wyjść, przechodząc ten korytarz dalej, potem wychodząc przez wyjście tam, i w ten sposób przejść po całym obwodzie parowca. Tutaj już czekaliśmy długo. Parowiec dał sygnał. Stał rufą w dół z prądem, a dziobem pod prąd. I oto parowiec zaczął odpływać. Słychać było, jak pracuje ta maszyna, jak chlupocze woda. Powoli podnosiliśmy się w górę, a potem zaczęliśmy obracać się w dół. I właśnie, kiedy odpływaliśmy, zaczęły kłaść się głębokie cienie na dnieprowskie urwiska, które zwisały nad nami z prawej strony. Nasza kajuta była właśnie na prawej burcie. Woda właśnie stawała się jaśniejsza. Tak zawsze wieczorem: niebo ciemnieje, a woda jaśnieje. A tutaj było tak, że i woda, i niebo były prawie w tym samym odcieniu. A na kijowskich górach już kładło się słońce. Ale nie czerwone czy pomarańczowe zachodzące słońce, a lekko złotawe. I wtedy, po wielu latach, kiedy przeczytałem wiersz Mykoły Zerowa o Dnieprze, to zrozumiałem, że on niezwykle dokładnie oddaje ten stan, kiedy mijaliśmy Monaster Wydubicki. I już dalej góry zaczęły odchodzić od nas w prawo. Tak oto, w 1932 czy 1933 roku, na rok czy dwa przed swoim uwięzieniem i śmiercią w Sandarmochu, Zerow pisał: „Dniepr zaszklił się. Po górach ciepły cień. Rytmicznie, przedpotopowo biją koła. Zwróć się twarzą do nizinnego nurtu i choć w myślach rzuć wzywające wołanie”. Mieliśmy drugą klasę. Nie luksus. Tam, na tym parowcu, była i trzecia klasa, na dole. Jej iluminatory wychodziły właśnie nad wodę. Ale my tam nie schodziliśmy. Tam była biedna publika, ludzie ze wsi, którzy jechali ze swoimi torbami, koszykami, workami. My siedzieliśmy w swojej śnieżnobiałej kajucie. Na restaurację pieniędzy nie było, zapasy mieliśmy ze sobą. Babcia i mama przygotowały przeróżne kanapki, mors, rzadki kisiel dla siostry i dobry chleb. Kiedy rano się obudziłem, zobaczyłem, że już gór i urwisk nie ma po prawej stronie, a oba brzegi Dniepru jakby zeszły w dół i stały się, jak mi się wydawało, prawie na równi z wodą, co bardzo mnie zdziwiło.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
