Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 3strona oryginału ↗

Księga przypowieści Jewhena

Слово Просвіти, №31 за 2017 рік

Switłana BRESŁAWSKA, członkini NSPU, Iwano-Frankiwsk. Gdyby chodziło o tekst artystyczny czy chociażby eseistykę, przeprowadzenie analizy strukturalnej byłoby znacznie łatwiejsze: temat, idea, cel, zadania, czy — co naturalne dla prozy — zawiązanie akcji, rozwój akcji, punkt kulminacyjny, główny bohater… Tego wszystkiego nie ma, ponieważ książki są zupełnie innego, nie do końca zwyczajnego planu. To niewielkie zbiory myśli, codziennych obserwacji, swoistych wniosków filozoficznych, tak czy inaczej powiązanych z sieciami społecznościowymi, a właściwie sieci społecznościowe, w naszym przypadku, zostały wykorzystane do utrwalenia czy gromadzenia tych zapisów. Autor żyje, myśli, formuje w warstwach empirycznych własny stosunek do wszystkiego, co dzieje się wokół i wewnątrz, tworzy słowotwory odpowiadające odczuciom. Część pierwsza to zapisy obejmujące mniej więcej rok 2015 i początek 2016 roku — można powiedzieć, „myśli na głos” o wszystkim i o wszystkich. Wojna, polityka, literatura, relacje osobiste — tematyka nieograniczona. Nie bez powodu Jewhen Baran nazwał swoje zapisy „dziennikowymi medytacjami”. Komentując wydarzenia, które mają miejsce w kraju ogółem i w bliskim otoczeniu bezpośrednio, autor za każdym razem powraca do kwestii książkowo-literackich: „W czasie wojny, zwątpienia, cynicznego i barbarzyńskiego stosunku do wartości chrześcijańskich, prosty i cichy głos literatury jest jedną z tych indywidualnych stacji, które bronią i odzyskują przestrzeń Człowieka” [Cz. 1, s. 97], „Literatura żywi się dziwnymi źródłami i rozwija się według dziwnych praw. Możemy coś nakreślić, ale nie możemy przewidzieć pojawienia się nieoczekiwanego” [Cz. 1, s. 96]. Te rozważania przyciągają uwagę, ponieważ wszystkim nam przychodzi żyć przede wszystkim w czasie nieczytania, kiedy książka staje się wybiórczą potrzebą poszczególnych warstw ludności, dlatego pojawia się zapotrzebowanie na określenie roli i znaczenia słowa drukowanego: „Przeżywszy trochę na tym świecie, twierdzę, że niczego lepszego w planach poznawczych i duchowych od książki nie spotkałem” [Cz. 1, s. 92]. Ponieważ życiową podstawą J. Barana jest świat literatury, wyraźnie rozstawia on w nim priorytety: „Sercem każdej literatury był, jest i będzie margines, który daje możliwość duchowego wzrostu i leczy z nieuzasadnionych ambicji…” [Cz. 1, s. 94], wyprowadza lakoniczną definicję zadania autora: „…napisać książkę uczciwą, a nie obiektywną. Obiektywnych książek nie ma” [Cz. 1, s. 96]. Własną działalność w literaturze utrwala jako dążenie do „kanonizowania przestrzeni” [Cz. 1, s. 87]. Tym bardziej odbiera się jako proroctwo, napisane przez Jewhena na długo przed katastrofą — powiedzmy tak — która wydarzyła się z grobem Ołeksandra Olesia w styczniu tego roku: „Stan grobów naszych działaczy kultury to stan ukraińskiej kultury ogółem i poziom kultury naszej władzy” [Cz. 1, s. 48]. Przeczytawszy nie jedną setkę książek, autor „Niedopisanej księgi” naturalnie wszedł w stadium filozoficznego zagłębienia się w sobie, własnej — nie freudowskiej — samoanalizy, właściwej nie tyle inteligencji, co bezpośrednio filologom — ludziom o szczególnym postrzeganiu świata, tym, którzy obok fabuły śledzą materię słowa. W tym kontekście określają się zasady życiowe i osiągnięcia: „Są dwie rzeczy, których nie zmienię. Moje filologiczne lenistwo i moje, czasami dziwne, pragnienie sprawiedliwości. W rezultacie mam tych bliskich ludzi, na których zasłużyłem” [Cz. 1, s. 85], „Brak wykształcenia filologicznego niekoniecznie uderza w dyplom, ale zawsze naświetla antyistotę…” [Cz. 1, s. 75]. Stan współczesnej rzeczywistości mieści się w dwóch lakonicznych frazach: „Mamy wszystkiego za dużo — i polityków, i pisarzy. Za mało konstruktywnej krytyki i konstruktywnych (strategicznych) krytyków” [Cz. 1, s. 82]. Podzielony na poszczególne punkty tekst można rozebrać na cytaty — powiedzmy, o polityce: „Zasada ukraińskiej polityki: potrzeba nie mądrych ludzi, a 'właściwych' mechanizmów partyjnych…” [Cz. 1, s. 52], czy chociażby o życiu codziennym: „Nie wpuszczajcie codzienności w swój świat, inaczej świat przekształci się w nieustanną codzienność…” [Cz. 1, s. 57], albo o roli tradycji: „Kultura czytania, jak i kultura codzienności, polityki, ekonomii, pielęgnowana jest tradycją” [Cz. 1, s. 45]. Takie konstruowanie myśli jest charakterystyczne właśnie dla J. Barana. Na tle analitycznego preparowania zjawisk społecznych i współczesnej literatury ukraińskiej, autor mimowolnie obraca spojrzenie do wewnątrz, wszak w świecie nieustannej profanacji Człowiek Myślący po prostu nie ma prawa nie być egocentrykiem. Nie potrzeba duchowo-duszewnego wywracania się, wystarczą poszczególne aluzje. Nazywając siebie „człowiekiem, który do tej pory wewnętrznie boi się, że ktoś 'starszy' zrobi mu uwagę” [Cz. 1, s. 67], autor przyznaje: „…ja zawsze wątpię. Nawet wtedy, gdy jestem twardy w przekonaniach i pisaniu. Możliwe, że w pisaniu twardszy…” [Cz. 1, s. 55]. „Ludzie dobrzy, istota nie w tym, że przemijam. Istota w tym, że świat, jak dziecięcy cukierek, topnieje, a ja nie mogę zrozumieć, co ja robię w tej taniej cukierce?!!” [Cz. 1, s. 46]. Lepiej nie powiesz. Chce się krzyknąć: Brawo! Bo to — o każdym z nas, kto czuje się śmiertelnie samotny, drobinką w oku globalizacyjnego potwora. Stale przebywając wśród słów, w słowach, ze słowami, Jewhen bierze na siebie odpowiedzialność stwierdzać: „Sens nie w słowach. Sens w przerastaniu do słów. Oto kamień obrazy. Dlatego nie ma sensu mówić. Jest sens milczeć” [Cz. 1, s. 24]. Lecz jednoznaczność, jak i jednowymiarowość, nie istnieje i znów pojawia się sprzeczność: „Im więcej słów, tym więcej podtekstów. Im więcej milczenia, tym więcej nieporozumienia. Ów 'złoty podział', niby drzwi do innego świata. Prawie niemożliwe do znalezienia” [Cz. 1, s. 14]. „Człowiekowi myślącemu czasami łatwiej się powiesić, aniżeli znaleźć adekwatnego rozmówcę…” [Cz. 2, s. 105] — jako przejście do drugiej części „Niedopisanej księgi…” „…Część inna” staranniej utrwala wszystko, co dzieje się z autorem i wokół niego w ciągu 2016 roku. Krótkie wzmianki biograficzne o rodzinie, komentarze dotyczące wydarzeń okołoliterackich, dat, uroczystości, wyjazdów, myśli z powodu śmierci wybitnych Ukraińców, wyłożone w porządku chronologicznym ich przeżywania. Od Próby 10-tej (tak nazwane rozdziały), do Próby 16-tej znów widzimy Jewhena Barana — eseistę i krytyka, który w krótkich recenzjach analizuje przeczytane książki, przytacza jako ciekawe przykłady (mistyfikacje) korespondencję T. Szewczenki z P. Kuliszem, takie wyzywająco-prowokacyjne strofy sonetu dziwnego tandemu W. Herasymiuk-I. Rymaruk; przejawia, być może, bardziej męskie niż zawodowe sentymenty dotyczące sylabotonicznych refleksji poszczególnych poetek; daje definicję literaturze: „Literatura — to próba swoje dziecięce marzenia i strachy przekształcić w sakralne fabuły. Zazwyczaj — bezskutecznie…” [Cz. 2, s. 116] i in. Jednak wśród tego nagromadzenia literatury i literaciny (jak mówi sam Jewhen), wyrasta J. Baran-obywatel — prawdziwie ostry i przekonujący w swojej chorobliwej ukraińskości. „…Ukraińska literatura nigdy nie miała sensu. Jedynie ten,” żeby małorosjaninowi wsadzić w tyłek główkę kapusty i zmusić go do krzyku, że on jest Ukraińcem” [Cz. 2, s. 177]. Jak to mówią, słów z pieśni nie wyrzucisz! Ale jest coś fatalnego we wspomnieniu o śmierci Wiaczesława Czornowoła i w komentarzu o śmierci ludzi na Łuku Switłodarskim, w czasie, gdy Rząd dokonywał machinacji z „Prywatbankiem”: „...Jeśli my to wszystko znosimy i akceptujemy, to ukraińska krew, przynajmniej od 22 stycznia 2014 roku, jest na naszych rękach. Ale jeśli nas ta krew nie szokuje, to my już dawno nie jesteśmy obywatelami...” [Cz. 2, s. 179]. Poza granicą bólu — kwestia historycznego porozumienia — nie mówimy już o wzajemnym przebaczeniu! — Polaków z Ukraińcami, które, ze względu na mentalną specyfikę, nie zostanie rozwiązane nigdy („Niestety, u większości Polaków kompleks państwowej wyższości, pańskości przeważa nad strategią ukraińsko-polskiego szukania rozsądnych kompromisów...” [Cz. 2, s. 69], „Gdybyśmy wystawiali Polakom rachunek za dawne krzywdy, to na Sądzie Ostatecznym te krzywdy rozpatrywane byłyby wieczność” [Cz. 2, s. 69]), tak jak nigdy nie będzie miało prawdziwego wyjaśnienia przypisanie tragedii Babiego Jaru tylko do jednej — nie ukraińskiej! — nacji: „...serce mnie boli za Ołeną Telihą i setkami tysięcy Ukraińców, rozstrzelanych w Babim Jarze, i milionami tych, którzy zostali zniszczeni przez Hołodomor i stalinowskim te... Baran J. M. Niedopisana książka... Medytacje dziennikowe, aforyzmy. — Iwano-Frankiwsk: Misto NV, 2016. — 116 s. Baran J. M. Niedopisana książka... Część inna... Medytacje dziennikowe, aforyzmy. — Iwano-Frankiwsk: Misto NV, 2017. — 188 s.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn