Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Ród nasz piękny…

Слово Просвіти, №31 за 2018 рік

Wiktor KOSTIUCZENKO. Biografom Ołeksandra Dowżenki niełatwo było opisywać jego drogę życiową i artystyczną. Jest ona tak bogata w wydarzenia, fakty. Pisarz jest tak niejednoznaczny. Jest nacjonalistą, jest internacjonalistą. Zresztą w fundamentach kultu Stalina jest też kamyczek Dowżenki. Znał wodza, spotykał się z nim, pisał listy, wypełniał polecenia, wierzył w jego genialność, i trwało to do 31 stycznia 1944 roku, kiedy pisarza Dowżenkę zniszczył Stalin… Ołeksandr Dowżenko, jak nikt inny z ukraińskich artystów, wyrzeźbił w swoich utworach siłę idei narodowej, jej historię, jej jednoczącą istotę. Od samego początku twórczości temat rodu był u niego niemal głównym. Zakochany w Ukrainie, jej ludziach, pragnął w swoich utworach pokazać duchowe piękno Ukraińca, Ukrainki, życzył im lepszego losu. „Z szacunkiem do swojego rodu” tworzył filmy, pisał prozę. Rodzina, ród, Ukraina — to klucz do zrozumienia i docenienia O. Dowżenki. „W chwilach duchowego upadku i słabości myślę: po co ja tak zamęczam się losem narodu ukraińskiego, dlaczego opłakuję go, dlaczego boję się o jego los, krzyczę o jego trudnościach i cierpieniach…”. Galeria bohaterów z ludu pojawia się w scenariuszach filmowych, utworach prozatorskich O. Dowżenki. Są oni obdarzeni cechami godności, honoru, wysokiego obowiązku wobec rodzinnej ziemi. Do ich przedstawienia autor ucieka się do wysokiego stylu. Poprzez wieki i siwą starożytność wpatruje się w kozactwo, które zaczynało budować swoje państwo Sicz Zaporoską. Wpatruje się i widzi, że jego bohaterowie, chłopi, powstańcy, wojownicy, są godni swoich „pradziadów”. W zmaganiach wewnętrznych i zewnętrznych — z Tatarami, Turkami, Polakami, Litwinami, Moskalami — naród ukraiński wyrobił w sobie niepokorność wobec jakiegokolwiek zniewolenia. W wielkiej duszy Dowżenki przemawiał „głos wieków”. „Nie chcę żyć lepiej od swojego narodu, nie mogę i nie chcę żyć i widzieć niszczenia, konania mojego narodu. Chcę podzielić jego los całkowicie, do dna i bez oglądania się”. (Z „Dziennika” O. P. Dowżenki). I to pragnienie artysty spełnia się: w trudach i bojach Ukraina staje na swoje niezależne nogi… Źródła. Urodził się Ołeksandr Dowżenko w niewielkim miasteczku Sosnycia nad brzegiem, jak pisze, „zaczarowanej Desny”. Rodzina Dowżenków miała być wielka: rodzice urodzili czternaścioro dzieci. Ale umierały one jako małe. Zostali tylko Sasza i Polina. Ten czarny pas smutku i łez przebiegł przez dom Petra Dowżenki i zostawił po sobie ciężki ślad. Niewypowiedziany żal, ponad siły praca i nieporozumienia, które stale powstawały między rodzicami a babcią — wszystko to tworzyło przygnębiającą atmosferę. Matka „przepłakała całe życie”, ojciec wyładowywał złość na koniach. Często zaglądał do karczmy. Czyżby tym tłumaczył się ateizm rodziny Dowżenków? Rodzice Saszki przestrzegali Bożych przykazań, szanowali Matkę Boską, Mikołaja Cudotwórcę. Religia była jednym z dyskusyjnych tematów ojca z miejscowym popem. Główny argument zrozpaczonego mężczyzny: gdyby Bóg był, to nie dopuściłby do takiego pomoru dzieci… Na formowanie ateistycznego światopoglądu wpływały też zjawiska przyrodnicze: na Desnie często były niszczycielskie powodzie. Niepowstrzymana siła wiosennej wody waliła domy, topiła ludzi, bydło. Sasza z ojcem w łodzi udzielali poszkodowanym pomocy i sami często popadali w trudne położenie. Właśnie taki wylew na Wielkanoc opisuje Dowżenko w „Zaczarowanej Desnie”. Podpływają oni do domu, który jest po okna w wodzie. Gospodarz z rodziną na strychu. Wyciągnęli słomiane snopy ze strzechy, zrobili w dachu „okno”. Świętują. Poświątecznie się przywitali. Gospodarz nalewa kieliszek ojcu. Przeżegnawszy się, ojciec wypija i dalej, z jakąś wściekłością, przeciwstawia się żywiołowi, ratując ludzi… Bezbrzeżne przestrzenie Desny otworzyły przed Saszką zdumiewający świat przyrody, jej harmonię, jej związki z człowiekiem, zmuszały do myślenia, analizowania, marzenia, zachwycania się pięknem. Zdumiewał Saszkę ojciec — człowiek silny, pracowity, piękny. Nie na darmo mały porównywał go z Bogiem… W domowe konflikty Sasza nie wchodził. Uciekał w pole, do ogrodu, do lasu, nad rzekę, na sianokosy, i jego wzburzona natura uspokajała się. Chodził do szkoły. Wyborem zawodu nie przejmował się: podobało mu się rysowanie, żeglarstwo. Ale najwięcej, co mógł osiągnąć wiejski chłopak, to nauczycielstwo. I w 1911 roku młodzieniec wstępuje do Głuchowskiego Instytutu Nauczycielskiego, zakładu, który przygotowywał, według świadectwa Dowżenki, „rusyfikatorów kraju”. Po ukończeniu instytutu Ołeksandr otrzymuje przydział do Żytomierskiej Wyższej Szkoły Początkowej. Wykłada geografię, rysunek i wychowanie fizyczne. Kto wie, jakie źródła literackie wpływały na formowanie światopoglądu Dowżenki… Ale pewne, że wpływały. Wabiła go historia Ukrainy, epoki Mazepy i Chmielnickiego, realne wydarzenia na Ukrainie, pierwsza władza państwowa — Centralna Rada, która powstała w Kijowie w 1917 roku. Swoimi aktami państwowymi zaczęła jednoczyć naród ukraiński wokół priorytetów narodowych. Wtedy też Ukraina, Polska i Finlandia ogłosiły wyjście spod władzy Rosji. Polska i Finlandia dopięły swego. Ukraina została kolonią Rosji. O. Dowżenko wstępuje do wojska petlurowskiego. Z bronią w ręku występuje przeciwko władzy radzieckiej. Lecz Ukraińska Republika Ludowa została rozgromiona. Z wojskami Petlury O. Dowżenko wycofuje się do Polski i znajduje się w Kamieńcu Podolskim. Pod wpływem eserowców młodzieniec zbliża się do borotbistów. W Warszawie pracuje w komisji ds. wymiany jeńców. A w 1920 roku już w roli komisarza oświaty i kultury pojawia się w Kijowie. Służba czeka w Żytomierzu wyśledziła O. Dowżenkę, zakłada na „kontrrewolucjonistę” sprawę nr 11, żąda aresztowania i osadzenia w obozie koncentracyjnym. Ale i tym razem wtrąciło się kierownictwo partii borotbistów. Do aresztowania nie dochodzi. Od 1922 roku pracuje jako konsul w Berlinie. Odwiedza pracownię artystyczną. Po powrocie na Ukrainę Ołeksandr wytrwale szuka swojej drogi, rysuje karykatury na wczorajszych wspólników — Petlurę i Wynnyczenkę, przyjacielskie szarże na ukraińskich pisarzy. Jako 30-latek z powodu choroby żony Dowżenko znajduje się w Odessie. Tutaj los przywiódł go do studia filmowego. Zaczynał od rysowania plakatów. Z czasem pochłonęła go kinematografia. O. Dowżenko kręci pierwsze filmy: „Zwenigora”, „Arsenał”. O nim, jako o reżyserze, zaczęła mówić prasa. W 1930 roku kręci film „Ziemia”, który zauważono poza granicami Ukrainy. W. Poliszczuk pisał do żony, że tutaj, w Moskwie, „Ziemia” Dowżenki zrobiła „furorę”. A specjaliści włączyli go do listy dziesięciu najlepszych filmów państw i narodów. Moskwa zaś przyjęła film negatywnie: w gazecie „Izwiestija” opublikowano felieton. „Ziemia” okazała się granicą: po niej filmowcy Moskwy nie postrzegali Dowżenki jako artysty. Dowżenko szuka ochrony u Stalina. I Stalin bierze „patronat” nad reżyserem: radzi, co kręcić (na przykład „Szczorsa”, „Miczurina”). Na Ukrainie byli znani uczeni. Powiedzmy, Symyrenko. Co z wyhodowanego przez Miczurina weszło w życie? Nie wiadomo. A jabłka Symyrenki zdobyły świat walorami smakowymi i pięknem. Ale cóż poradzić? Miczurin to Miczurin. Nakręcił „Miczurina”. Stalin radzi poszukać tematów na Dalekim Wschodzie. Reżyser wierzy Stalinowi, wierzy w jego genialność, nazywa wodza „wielkim nauczycielem”, jedzie tam, nie rozumiejąc, że to sposób na zesłanie artysty z dala od Ukrainy, od problemów głodu, który rozprzestrzeniał się tam. Wygląda na to, że silny Stalin bał się Dowżenki, bał się jego utalentowanego słowa… 22 czerwca 1941 r. Niemcy napadły na Związek Radziecki. Kończył się drugi rok II wojny światowej. A jak reagował na te tragiczne wydarzenia rząd? Zalecał się do Hitlera, zawierał z nim układ o podziale Polski. Kierownictwo ZSRR ogłosiło wojnę „narodową”, „świętą”. Wojna rozpoczęła się w zdumiewających okolicznościach. W 1937 roku Stalin rozstrzelał cały skład dowódczy Armii Czerwonej. Wśród nich także dwóch Ukraińców — Jurija Kociubynskiego i Witalija Prymakowa. Z górnego szczebla prześladowania i rozstrzeliwania przeniesiono na średni: rozstrzeliwano dowódców korpusów, dywizji i brygad. Zatem zrozumiałe, że zdemoralizowana, słabo uzbrojona, taktycznie nieprzygotowana Armia Czerwona nie mogła dać należytego odporu wrogowi. Panicznie się wycofywała, pozostawiając wrogowi wsie i miasta. W jednej z bitew pod Pyrytynem ginie dowódca wojsk Kijowskiego Okręgu Wojskowego generał Kirponos. Na Charkowszczyźnie dwie radzieckie armie zostały otoczone przez Niemców. Przedstawiciel Naczelnego Dowódcy w tych armiach M. S. Chruszczow porzuca wojsko i ratuje się samolotem. 200 000 żołnierzy zostało otoczonych. Ukraina pokrywała się obozami dla jeńców. Wojska radzieckie ponosiły klęski i wycofywały się na wschód… Wraz z nimi wycofywał się Ołeksandr Dowżenko, z bólem w sercu utrwalając straszne realia odwrotu, opisując nienawiść naszych ludzi do faszystów i swoją niezłomną wiarę w siłę żołnierzy, którzy bronią Ukrainy-matki. Na koniec 1941 roku całą Ukrainę okupował wróg. Na harmonijkach ustnych Niemcy grają melodię piosenki „Katiusza” i rwą się naprzód. Ołeksandr Dowżenko (1894—1956) 31.01.1945 „Dzisiaj rocznica mojej śmierci. Trzydziestego pierwszego stycznia 1944 roku zostałem przywieziony na Kreml. Tam zostałem porąbany na kawałki, a zakrwawione części mojej duszy zostały rozrzucone na hańbę i pastwę na wszystkich zgromadzeniach. Wszystko, co było złe, niedobre, mściwe, wszystko deptało i kalało mnie. Trzymałem się rok i upadłem. Moje serce nie wytrzymało ciężaru nieprawdy i zła. Urodziłem się i żyłem dla dobra i miłości. Zabiła mnie nienawiść wielkich właśnie w momencie ich małości”. (Z „Dziennika” O. P. Dowżenki) „W utworach ukraińskiego pisarza i reżysera filmowego Dowżenki A. P., napisanych w ostatnim czasie („Zwycięstwo” i „Ukraina w ogniu”), mają miejsce rażące błędy polityczne o charakterze antyleninowskim. W związku z tym KC KP(b)U postanawia: 1. Rekomendować Wszechsłowiańskiemu Komitetowi wprowadzenie w skład Komitetu z Ukraińskiej SRR zamiast Dowżenki tow. Rylskiego M. F. 2. Rekomendować Komitetowi ds. Nagród Stalinowskich przy Radzie Komisarzy Ludowych ZSRR wprowadzenie w skład Komitetu zamiast Dowżenki tow. Jury H. P. 3. Wyprowadzić Dowżenkę A. P. ze składu redakcji czasopisma „Ukraina”. Zamiast niego zatwierdzić jako członka kolegium redakcyjnego czasopisma ukraińskiego pisarza Andrija Malyszkę. Sekretarz KC KP(b)U N. Chruszczow”. Z uchwały Biura Politycznego KC KP(b)U „O Dowżence A. P.” 12 lutego 1944 r. (Procesy narodowe na Ukrainie. — Kijów: Wyszcza szkoła, 1997. — s. 353)

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn