Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

Wywiad URL na uchodźstwie: agenci, rezydenci, szyfry, pismo utajone…

Слово Просвіти, №31 за 2018 рік

Ołeksandr SKRYPNYK, badacz historii służb specjalnych. To osobna karta naszej historii, zmagań, zwycięstw, dramatycznych kolizji i konfrontacji — zapomniana, dotąd nie w pełni zbadana, a dla kogoś, być może, i nie do końca zrozumiała. Jednocześnie spisywanie tej historii, wyciąganie jej z archiwów na światło dzienne i przekazywanie szerokiemu ogółowi to ważny krok ku poznaniu, ku poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie, dlaczego Ukraińcy od wieków pod panowaniem Moskwy, Polski, na emigracji, za władzy radzieckiej, w podziemiu, kryjówkach, więzieniach i obozach nie godzili się ze swoim losem, nie opuszczali rąk, natomiast za wszelką cenę pragnęli nie stracić i obronić swoją narodową samoidentyczność oraz wywalczyć lub odnowić niepodległość. W tym celu w różnych czasach osoby nieobojętne na los narodu tworzyły sieci wywiadowcze, które, powiedzmy, za czasów Bohdana Chmielnickiego zdobywały uznanie w całej ówczesnej Europie za niebywałą skuteczność, w okresie rewolucji ukraińskiej 1917—1921 lat i w dalszym okresie wywoływały zdumienie u przedstawicieli polskich i niemieckich służb specjalnych dobrze zorganizowaną konspiracją w pracy i rozgałęzieniem sieci — dotyczyło to UWO (Ukraińskiej Organizacji Wojskowej). A wspomnijmy jeszcze, że doświadczenie organizacji pracy wywiadu i kontrwywiadu OUN i UPA starannie studiowano, opisywano w podręcznikach szkoleniowych i starano się stosować w różnych czasach w określonych warunkach przez służby specjalne wielu krajów świata. Służba specjalna Centrum Państwowego URL na uchodźstwie stoi w tym szeregu osobno. Jest to również unikalne zjawisko w historii służb specjalnych świata. Nawet trudno przypomnieć sobie, kogo jeszcze można by postawić w jednym szeregu. W latach II wojny światowej rządy na wygnaniu miały Polska, Francja, Jugosławia. Ale nie zdołały one nawet w przybliżeniu stworzyć czegoś podobnego. A zatem możemy mówić o właściwych dla narodu ukraińskiego cechach charakterystycznych w tak specyficznej dziedzinie ludzkiej działalności jak wywiad, o swoim stylu, wreszcie o swojej szkole, która opiera się na dawnych tradycjach ukraińskiego wojska. Unikalna była też sytuacja, w której znalazł się rząd URL na uchodźstwie, czyli na wygnaniu, a mianowicie na terytorium Polski. Jeśli szukać w minionej historii przykładów polsko-ukraińskiego porozumienia w różnych kwestiach, to jest to właśnie taki przypadek. Polska jako ówczesny sojusznik w walce przeciwko wspólnemu wrogowi — radzieckiej Rosji, miała zobowiązania wobec rządu URL, by pomóc mu powrócić do władzy w okupowanej Ukrainie, i Polacy na wszelkie sposoby sprzyjali działalności służby specjalnej URL. W szczególności bez finansowania ze strony polskiego Sztabu Generalnego taka praca po prostu nie mogłaby być prowadzona. Oczywiście, należy przyznać, że Polska miała swoje interesy w tej współpracy i o tym w książce mówi się otwarcie — o pewnych tarciach i konfrontacjach. Przecież w tak specyficznej działalności jak wywiad i kontrwywiad szefowie służby specjalnej URL nie zamierzali odkrywać wszystkich kart, nawet przed partnerami w walce. Choć było też niemało przypadków wspólnego wykorzystywania agentury, punktów wywiadowczych i przepraw, a nawet wabienia do pracy w polskim wywiadzie ukraińskich specjalistów na etacie. Nowa książka pozwala zrozumieć, jak według klasycznego schematu formowała się struktura służb specjalnych URL. Nawiasem mówiąc, nazwy dla pododdziałów wybrano czysto ukraińskie. Wywiadowczy otrzymał nazwę „Nastup” (Natarcie), kontrwywiadowczy — „Oborona” (Obrona), analityczny i propagandowy — „Studii” (Studia/Badania). Oprócz centralnych pododdziałów stworzono sieć punktów wywiadowczych w krajach europejskich, które miały wspólną granicę z ZSRR, w szczególności z Ukrainą. Główna praca wywiadowcza URL prowadzona była z terytorium Polski, ale punkty wywiadowcze funkcjonowały także w Rumunii, Czechosłowacji, Turcji, według niektórych informacji, w Bułgarii, a nawet w Persji i na Dalekim Wschodzie. Istniał wyraźny podział na wywiadowców, rezydentów i kurierów. Dla każdej kategorii stosowano określoną metodykę przygotowania, tworzono operacyjne legendy, ustalano zasady konspiracji. W tej sprawie wiele zależało od kierownika. Należy oddać sprawiedliwość generałowi-chorążemu Wsewołodowi Zmijence, który przez osiem lat (1928—1936) niezmiennie kierował służbami specjalnymi URL. Wojskowy z ogromnym doświadczeniem pracy organizacyjnej, jeszcze za czasów Dyrektoriatu URL pracował w Sztabie Generalnym, gdzie miał bezpośredni związek z wywiadem wojskowym. Wtedy też wyłożył podstawowe założenia koncepcyjne wywiadu, jego najważniejsze zadania, uważając wydział wywiadowczy za komórkę mózgową sztabu. U Zmijenki cała Ukraina była podzielona na regiony, z których każdy miał specjalny paszport, gdzie nanoszono informacje wywiadowcze według wielu kategorii. Dawało to możliwość widzenia ogólnego obrazu w dynamice. Ważne znaczenie przywiązywał do konspiracji w pracy. Tak, każdej konkretnej osobie, na którą podawano informacje o charakterze tajnym, uprzednio przypisywano osobisty numer porządkowy (lista zawierała 226 numerów). Właśnie ten numer służył w przyszłej korespondencji zamiast nazwiska. Wsewołod Zmijenko miał osobisty szyfr do korespondencji. W nim poszczególne litery alfabetu oznaczano sześciocyfrowymi liczbami, a przeważającą większość — czterocyfrowymi. W dokumentach archiwalnych udało mi się znaleźć wzór takiego szyfru z 1933 roku i jednocześnie deszyfrant do niego. Niejednokrotnie wspomina się też o stosowaniu pisma tajnego. Służby specjalne URL starały się systemowo podchodzić do organizacji działalności kontrwywiadowczej. W ich szeregach byli specjaliści, którzy znali się na tym. Jednocześnie dla obiektywizmu należy zauważyć, że w tej pracy było niemało niedociągnięć, z czego korzystały radzieckie służby specjalne. Dla porównania, Służba Bezpieczeństwa Zagranicznych Części OUN w podobnej sytuacji działała i za granicą, i na terenach Ukrainy o wiele efektywniej i agresywniej. Ważne znaczenie przywiązywano do obiektywnego informowania ludności Ukrainy o działalności władzy radzieckiej i realnym stanie spraw w przemyśle, rolnictwie, różnych gałęziach gospodarki, demaskowaniu zbrodni radzieckiego reżimu rządzącego. Pracownicy służb specjalnych URL wytwarzali ulotki i inną literaturę propagandową, którą nielegalnie przerzucano do USRR i rozpowszechniano wśród ukraińskiej emigracji. Do jakich sztuczek i wymysłów uciekano się przy tym! Zgodnie z jednym z dokumentów archiwalnych, generał Zmijenko swoim agentom zalecał wkładać ulotki do kopert i rozsyłać pocztą na adresy spółdzielni, czytelni, rad wiejskich i poszczególnych osób, wyrzucać pewną liczbę ulotek w nocy podczas ruchu pociągu lub zostawiać literaturę w pociągu razem ze starymi radzieckimi gazetami. Ciekawe, że do przerzucania literatury używano nawet balonów, które wypuszczano w nocy przy sprzyjającym wietrze. A po to, by mieć możliwość przerzucenia przez granicę jak największej liczby ulotek, nierzadko drukowano je na cienkim papierze papierosowym, wszywano w podszewkę ubrania, chowano w artykuły spożywcze. Główne kierunki pracy informacyjno-propagandowej oraz zadania służb specjalnych wyłożono w specjalnym rozdziale dokumentu pod ogólną nazwą „Sprawozdanie”. Czytasz ten dokument i uświadamiasz sobie, na ile jest on aktualny dzisiaj. „...W sensie propagandy zewnętrznej, — czytamy w nim, — ...sparaliżować wszystkie wrogie napady cudzoziemców, głównie Moskali i ich zwolenników oraz ich agitacji wśród Ukraińców; b) zwalczać wystąpienia Moskali i ich zwolenników, zwłaszcza w tym niebezpiecznym czasie wzmożonej sowieckiej agitacji i rozpowszechnionego cudzoziemskiego sowietofilstwa na forum międzynarodowym. Uderzeniowej: a) odkrywać naszym ludziom prawdziwe imperialistyczne, egoistyczne i zniewalające cele Moskali i ich podstępne środki wobec usidlenia ludzi małodusznych; b) informować o tych moskiewskich celach i środkach cudzoziemców i przeciwstawiać im odpór za oszukańcze i gwałtowne metody Moskali; c) informować cudzoziemców o sprawie ukraińskiej... ...Po to, by rozwinąć pełną żaru propagandę we wszystkie strony i głębię, jak tego wymaga sama istota współczesnej nowoczesnej propagandy, walki psychologicznej na wszystkich frontach... trzeba nie tylko wzmocnić praktykowane przez nas dotąd, dość słabe środki i sposoby, a koniecznie w pełni wykorzystać całą obecną udoskonaloną i wyrafinowaną technikę propagandową...” Cytat świadczy o ważności i aktualności tej pracy naukowej dzisiaj. Wszak i pozytywne, i negatywne doświadczenie funkcjonowania wojskowych służb specjalnych Państwowego Centrum URL na wygnaniu może przydać się w nowych warunkach istnienia niepodległego państwa. Daje ona impuls do zrozumienia tego, co dzieje się obecnie wokół Ukrainy, natury rosyjskiej agresywnej polityki i działalności jej służb specjalnych. I to jeszcze jeden argument na potwierdzenie tego, na ile ważne jest znać i rozumieć historię, uczyć się na błędach przeszłości. Nowa książka uchyla rąbka nieznanego także w odniesieniu do innych wydarzeń naszej historii. Wszak opowieści opierają się na odtajnionych dokumentach z archiwów Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, Służby Wywiadu Zagranicznego Ukrainy, materiałach krajowych i zagranicznych archiwów, i to nadaje im szczególną wagę i przekonanie. W szczególności w trzecim tomie jest ponad pół setki odniesień tylko do branżowego państwowego archiwum SWZ Ukrainy. To te dokumenty, które po raz pierwszy wprowadzane są do obiegu naukowego. W książce jest wiele ciekawej i pouczającej informacji także o tym: — Jaką ankietę dla wywiadowców opracowano w wojskowych służbach specjalnych URL, aby otrzymywać informacje o głodzie na Ukrainie? — Czy był w towarzystwie byłych żołnierzy URL w Stambule agent NKWD? — W jaką grę z NKWD grał wywiadowca URL Wasyl Nedajkasza? — Jakie zagadki pozostawił po sobie pierwszy kierownik służb specjalnych URL na wygnaniu Mykoła Czebotariw? — Co stało się z archiwum Symona Petlury po jego śmierci? Poszukiwania odpowiedzi na te i inne pytania pozwolą rzucić światło na różne aspekty wielostronnej, zagmatwanej i dramatycznej działalności przedstawicieli narodowych służb specjalnych ukraińskiej emigracji — Iwana Łytwynenki, Wasyla Nedajkaszy, Jakiwa Wodianego, Wasyla Fyłonowycza, Jakiwa Hałczewskiego, Hnata Porochiwskiego, Petra Fiłonenki… Ważne, że zasłona tajemnicy nad wieloma mało znanymi faktami i wydarzeniami otwiera się językiem dokumentów i świadectw bezpośrednich uczestników wydarzeń. I to nadaje opowieści dodatkowej przekonującości. A jeszcze bardzo ważne, że z wyjściem tego pięciotomowego wydania pod egidą Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, Instytutu Historii Ukrainy oraz Narodowej Akademii Służby Bezpieczeństwa Ukrainy będzie na poziomie naukowym i na bazie źródłowej po raz pierwszy tak wszechstronnie i gruntownie opisana historia krajowych służb specjalnych na terenach naszego państwa od czasów dalekiej epoki Książęcej, Republiki Kozackiej XVII wieku, Rewolucji Ukraińskiej 1917—1921 lat, Państwowego Centrum URL na wygnaniu, działalność wywiadu i kontrwywiadu UWO, OUN i UPA oraz funkcjonowanie narodowych służb specjalnych w czasach najnowszej historii Ukrainy. Okres działalności radzieckich służb specjalnych na terytorium Ukrainy wyłączono poza ramy tego badania, poświęcone mu będzie osobne wydanie, i jest to całkowicie logiczne. Przywracanie w pamięci historycznej wydarzeń i faktów, przemilczanych lub fałszowanych w przeszłości, wydobywanie nowych warstw mało znanych lub wręcz zupełnie nieznanych informacji jeszcze raz przekonują nas o tym, że w historii nigdy nie można przewrócić ostatniej strony. To słowa z posłowia do trzeciego tomu naukowego pięciotomowego wydania „Służby specjalne Ukrainy od czasów najdawniejszych do współczesności”, który niedawno ujrzał światło dzienne i w pracach nad którym przyszło mi brać udział jako współautorowi na równi ze znanymi badaczami historii służb specjalnych, doktorami nauk historycznych Wołodymyrem Sidakiem i Tamarą Wrońską. Ten tom poświęcono działalności służby specjalnej Ministerstwa Wojskowego Państwowego Centrum Ukraińskiej Republiki Ludowej na uchodźstwie w latach 1926—1936.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn