Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Żniwiarze tajemnic stworzenia Wszechświata

Слово Просвіти, №31 за 2021 рік

Wołodymyr SWIATNENKO „Nie ma dla człowieka nic droższego ponad własną ojczystą ziemię. Gdzie kto się urodził, gdzie spędził swoje dziecięce lata, do tej ziemi przywiązuje się całą duszą na całe życie. A kto, bywa, oderwie się od swojej ojczystej ziemi, ten marzy zawsze o niej, jak o świętości największej…” I. Ohijenko. Te słowa wybitnego uczonego, pisarza, ministra oświaty Ukraińskiej Republiki Ludowej, metropolity Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego Iwana Ohijenki jak najlepiej odzwierciedlają jego stan ducha na obczyźnie, gdzie czuł się jak odrąbana gałąź z drzewa ojczystego kraju. W nich – jego ból, cierpienie i tęsknota za rodzinną Brusyliwszczyzną, do której nieustannie lgnął myślami i sercem. Szczerze pragnął przysłużyć się jej swoją niestrudzoną pracą, aby przyszłe pokolenia dokończyły rozpoczęte przez niego dzieło narodowego budowania państwa. Marzenie Iwana Ohijenki spełniło się, a jego imię na wieki złotymi literami wpisano do panteonu wybitnych Ukraińców. Twórczy dorobek Iwana Ohijenki (metropolity Iłariona) – to niewyczerpany duchowy świat, którego całej głębi i bogactwa do dziś nie zdołaliśmy pojąć. Szczególnie poraża jego dorobek naukowy, który nie ma odpowiedników w światowej praktyce. Obecnie znanych drukowanych prac Iwana Ohijenki nalicza się ponad 1000. Znaczna ich część obejmuje trzy dziedziny nauk humanistycznych: kulturoznawstwo, językoznawstwo oraz historię. Właśnie o tych kierunkach działalności naukowej wybitnego uczonego mowa w mojej nowej książce „Brusyliwszczyzna w imionach. Naukowcy”, która niedawno ujrzała światło dzienne w żytomierskim wydawnictwie „Buk-Druk”. Mecenasami wydania wystąpili: Brusyliwskie Zjednoczone Terytorialne Hromady (przewodniczący Wołodymyr Habeneć), organizacja społeczna „Rodzinny dom – Brusyliwszczyzna” (przewodniczący Ołeksandr Nikitczyn), frakcja partii politycznej „Europejska Solidarność” w Brusyliwskiej radzie osiedlowej (przewodniczący Pawło Borowy), gazeta „Widrodżennia” (redaktor Serhij Mazurenko) oraz Łesia Hrebeniuk. Oprócz artykułu o Iwanie Ohijence, do książki weszły szkice biograficzne o innych znanych rodakach z ziemi brusyliwskiej – 69 naukowcach i wynalazcach, wśród których jest 11 akademików, 35 doktorów nauk, siedmiu laureatów Nagród Państwowych, 10 zasłużonych działaczy nauki i techniki. Uczeni – to ludzie niełatwego zawodu i swoistych przekonań, którzy nie boją się marzyć kategoriami, mają własne poglądy na procesy i zjawiska, a na drodze do postawionego celu śmiało pokonują trudności i bariery ustalonego świata wiedzy. Potrafią cieszyć się z małych rzeczy, tworząc wielkie, a ich idee służą jako siła napędowa cywilizacyjnego rozwoju ludzkości. Mieszkańcy Brusyliwszczyzny są dumni, że ich rodacy odkrywali prawa mechaniki i życia społecznego, opracowywali twierdzenia matematyczne oraz systemy wiedzy psychologicznej i pedagogicznej, wyszukiwali nieodkryte obiekty Wszechświata oraz metody walki z ciężkimi chorobami. Pracowali na uniwersytetach, w instytutach naukowo-badawczych i placówkach projektowych Akademii Nauk Ukrainy oraz świata, gdzie byli autorami opracowań naukowych i odkryć, uznanych w naszym kraju i za granicą. Wśród bohaterów książki są postacie znane szerokiemu ogółowi: Iwan Ohijenko, Anatolij Aleksandrow, Serhij Hołowaszczuk, Wałentyn Zyma, Mykoła Kryłow, Mychajło Łysycia, Petro Martynenko, Ołeksandr Omelczenko, Mykoła Oniszczuk, Wołodymyr Serhijenko, Wasyl Tkaczenko, Anatolij Uwarenko, Petro Szyszczenko. Są tu także imiona znane w profesjonalnym kręgu uczonych, których wkład w naukę nie jest mniej znaczący: Rywa Wetstein, Mykoła Zacharczenko, Nina Doroszczuk, Natalija Diaczenko, Ołena Kaszuba, Serhij Kusznir, Iwan Medczuk, Dmytro Pochylewycz, Wałentyna Tytarenko i inni. Z życiowej drogi rodaków-naukowców nie tylko dowiadujemy się o losach tych nieprzeciętnych osobowości, ich twórczym wkładzie w historię społeczeństwa, państwa, swojego pokolenia, ale także poznajemy trajektorię rozwoju poszczególnych dziedzin nauki i techniki. A ile nowych danych odkrywają badania biograficzne?! Podczas opracowywania źródeł archiwalnych i naukowych, kontaktów i korespondencji z bohaterami wydania czy ich krewnymi i kolegami, nieustannie natrafiałem na dotąd nieznane informacje historyczno-krajoznawcze oraz ciekawe fakty z życiorysu tego czy innego uczonego. Oto kilka przykładów. Prawdopodobnie mało kto z moich rodaków domyślał się, że były prezydent Akademii Nauk ZSRR Anatolij Aleksandrow miał związek z Brusyliwszczyzną. O tym poinformował mnie mój dobry przyjaciel, redaktor gazety „Kultura i żyttia” Jewhen Buket, przesyłając świadectwo krajoznawcy, weterana II wojny światowej Pawła Łeontijowycza Maszowcia ze wsi Marjaniwka w obwodzie kijowskim. Okazuje się, że po śmierci matki Elli Eduardowny (z domu Klasson) Anatolija oraz jego starszego brata Borysa i siostrę Wałeriję wychowywała babcia Anna Karłowna, Niemka z pochodzenia, która mieszkała we wsi Staryćke (dawna nazwa Wilhelmshwalde) w wołosti brusyliwskiej. W rodzinie Klassonów przyszły akademik mieszkał od 1907 do 1910 roku. W tej niemieckiej kolonii poszedł do szkoły początkowej, ale później kontynuował naukę w Kijowie, gdzie jego ojciec pracował w 9. wydziale cywilnym Kijowskiego Sądu Okręgowego. Dane spisu z 1897 roku potwierdziły obecność wśród mieszkańców Staryćkego rodziny Klassonów. Nie mniej ciekawy jest los radzieckiego i ukraińskiego astronoma, akademika Dmytra Andrijenki, który urodził się we wsi Wodotyji w wielodzietnej rodzinie. Był jednym z kilku badaczy Kijowskiego Uniwersytetu Państwowego im. T. Szewczenki, którzy w latach 1956–1960 pracowali na stacji polarnej na przylądku Schmidta. Była to praca w ramach wielkiego międzynarodowego programu naukowego kompleksowych badań globalnych procesów geofizycznych w skorupie ziemskiej, atmosferze i Oceanie Światowym, w którym brało udział 67 krajów, w tym także ZSRR. Oprócz tego Dmytro Andrijenko wraz z profesorem Witalijem Strihą stworzył Akademię Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy – organizację społeczną, która zrzesza wiodących specjalistów uniwersyteckiego szczebla nauki. Urodzona w Brusyłowie i prawnuczka siostrzenicy Iwana Ohijenki, a obecnie kierowniczka katedry pedagogiki Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, doktor nauk pedagogicznych, profesor Ałła MaruszKewycz była pierwszą z naszych rodaczek, która nawiązała kontakt ze starszym synem metropolity Iłariona, Anatolijem, który mieszkał w Nowym Jorku. Do samej jego śmierci korespondowali ze sobą i dzwonili do siebie. Od niego Ałła MaruszKewycz otrzymała wiele nieznanych wcześniej szerokiemu ogółowi informacji o życiu i działalności Iwana Ohijenki. Anatolij pamiętał i kochał Brusyłów, całą duszą lgnął do niego, ale podeszły wiek i choroby nie pozwoliły mu odwiedzić rodzinnego miasteczka. Krajoznawczym odkryciem, które bez wątpienia wymaga dalszego szczegółowego badania, stał się fakt działalności ukraińskiego teatru w Brusyłowie podczas niemieckiej okupacji. Byli w nim zaangażowani miejscowi aktorzy, a spektakle wystawiano wyłącznie na podstawie sztuk ukraińskich klasyków i zbierały one pełną salę widzów. Niemiecka władza okupacyjna nie zabraniała pracy teatru, a jej wyższe kierownictwo zawsze odwiedzało przedstawienia. Opiekował się nim kierownik wydziału kultury zarządu rejonowego Wasyl Fedorowycz Ohijenko. O tym opowiedział mi urodzony w Brusyłowie radziecki i ukraiński historyk, doktor nauk historycznych, profesor, członek korespondent NAPN Ukrainy Wasyl Tkaczenko, którego ojciec Mykoła był wiodącym artystą Teatru Brusyliwskiego. Mieszkańcy Brusyliwszczyzny mogą być dumni z tego, że w opracowanie Konstytucji Ukrainy zaangażowany był sędzia Sądu Konstytucyjnego Ukrainy (1996–2001), profesor Petro Martynenko ze wsi Osiwci. W latach 1989–1996 pracował jako główny konsultant naukowy Sekretariatu Rady Najwyższej Ukrainy, zastępca przedstawiciela Ukrainy w Komisji Weneckiej, współpracownik Ukraińsko-Europejskiego Centrum Konsultacyjnego ds. Ustawodawstwa, członek Państwowej Komisji Międzyresortowej ds. przystąpienia Ukrainy do Rady Europy. Brał aktywny udział w tworzeniu i opracowywaniu całego szeregu zasadniczych dla niepodległej Ukrainy dokumentów, w szczególności Ustawy „O językach w Ukraińskiej SRR”, „Deklaracji o suwerenności państwowej Ukrainy”, Koncepcji Traktatu o Wspólnocie Państw, Koncepcji nowej Konstytucji Ukrainy, projektu Konstytucji Ukrainy, ustawy „O Trybunale Konstytucyjnym Ukrainy” i in. Jako ekspert MSZ Ukrainy Petro Martynenko pracował nad projektami Europejskiej konwencji o obywatelstwie oraz Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych, które opracowywano w Radzie Europy. Niełatwy los życiowy przypadł w udziale znanemu historykowi, doktorowi nauk historycznych Dmytrowi Pochylewyczowi, który urodził się 23 września 1897 roku we wsi Wodotyji w wołosti wodotyjskiej guberni kijowskiej w rodzinie chłopskiej. Był telefonistą wojsk Centralnej Rady, politkomisarzem Białocerkiewskiego Technikum Rolniczego, dyrektorem Naukowo-Badawczego Instytutu Historii Kultury Ukraińskiej imienia akademika Dmytra Iwanowycza Bahalija w Charkowie, więźniem stalinowskich łagrów, cudem uniknąwszy rozstrzelania, kierownikiem katedry historii Słowian południowych i zachodnich Lwowskiego Uniwersytetu Państwowego. Jednak do dziś największą tajemnicą historyka Pochylewycza pozostaje jego pochodzenie. Ojciec Dmytra, Łeonid, służył jako kościelny. Według przekazów rodzinnych był jedynym synem znanego ukraińskiego krajoznawcy Ławrentija Pochylewycza (1816—1893), autora opisów miejscowości guberni kijowskiej. Współcześni historycy odrzucają taką możliwość, ale mnie wydaje się ona całkiem prawdopodobna. I sprawa tu nie tylko w nietypowym dla rejonu Brusiłowa nazwisku Pochylewycz (dotąd nie natrafiłem na innych Pochylewyczów w listach spisowych), ale i w niektórych szczegółach historycznych. Wiadomo, że Ławrentij Pochylewycz bywał w rejonie Brusiłowa, dlatego swoje zapisy o miejscowościach naszego kraju z archiwum Kijowskiej Konsystorii Duchownej uzupełniał przekazami mieszkańców. Jako człowiek duchowny przyjaźnił się z wieloma księżmi powiatu radomyskiego. Jednym z nich był proboszcz cerkwi św. Mikołaja we wsi Wodotyji, a zarazem dziekan 2. okręgu brusiłowskiego Petro Senatorskyj (być może znali się o wiele wcześniej, ponieważ byli rówieśnikami). W tamtym czasie była to bardzo wpływowa osoba, ponieważ rzadko którego prowincjonalnego księdza wynoszono do godności protoprezbitera. Ławrentij Pochylewycz często zatrzymywał się u Senatorskiego. Łeonid Pochylewycz, który od małego mieszkał przy cerkwi, zmarł w 1900 roku. Zaraz po tym ksiądz Ołeksandr Witwickyj eksmitował z pomieszczenia kościelnego jego żonę i syna. Matka zostawiła Dmytra u swoich rodziców w Wodotyjach, a sama poszła do miasta na służbę. Chłopca wychowywali dziadkowie. Takimi ciekawymi i pouczającymi historiami ukwiecona jest niemal każda opowieść o uczonym. Moim zdaniem te szkice mogą nie tylko wypełnić istniejące luki w biografistyce, ale także przyczynią się do pogłębionego studiowania historii rodzinnego kraju, będą wychowywać miłość do małej ojczyzny oraz poczucie godności narodowej. Nie mogę pominąć niektórych trudności, które pojawiały się podczas pisania książki „Brusiłowszczyzna w imionach. Naukowcy”. Największym problemem było to, że nie wszyscy potomkowie uczonych i ich koledzy chętnie nawiązywali kontakt. Czasami trzeba było niemal siłą „wybijać” potrzebne informacje. A bywały przypadki, gdy poważni doktorzy nauk otwarcie ignorowali moje prośby o pomoc, powołując się na to, że „to nikogo nie interesuje i książek teraz nie czytają”. Niestety, podobnych sceptyków jest dość dużo we współczesnym ukraińskim, zatrofowanym duchowo społeczeństwie. Dla nich mam świeże przykłady z własnego doświadczenia pisarskiego. Po wyjściu mojej trylogii krajoznawczej „Rodzinny kraj nad rzeką Zdwirz” (2010–2015) u mieszkańców i osób urodzonych w rejonie Brusiłowa znacznie wzrosło zainteresowanie studiowaniem historii rodzinnej wsi oraz badaniem swojego rodowodu. Obecnie w każdym centrum starostwa Brusiłowskiej Zjednoczonej Wspólnoty Terytorialnej stworzono i stale działają świetlice etnograficzne, swego rodzaju niewielkie muzea wiejskie, gdzie zaprezentowane są przedmioty codziennego użytku, odzież, hafty, znaleziska archeologiczne, roczniki starych gazet itp. W tych ośrodkach kultury wiejskiej prowadzone są wydarzenia artystyczne zarówno dla dzieci, jak i dorosłych, obchodzone są święta ludowe, odbywają się wystawy i publiczne czytania. W 2017 roku zaprezentowałem książkę „Brusiłowszczyzna w imionach. Artyści, muzycy, malarze”. Od tego czasu niemal w każdej wsi rejonu Brusiłowa z własnej inicjatywy mieszkańców powstały amatorskie zespoły artystyczne. Obecnie już osiem z nich otrzymało status „ludowego”, a niektóre zespoły folklorystyczno-etnograficzne zostawały zwycięzcami i laureatami ogólnoukraińskich oraz międzynarodowych konkursów piosenkarskich. Z tego względu nie mam żadnych wątpliwości, że w niedalekiej przyszłości usłyszymy także o nowych „archimedenkach”, „paskaliukach”, „einszteinczukach” ze sławnej kozackiej Brusiłowszczyzny.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn