Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Patriotyczny wyczyn Jurija Barabasza. Jurij Barabasz – 90 lat

Слово Просвіти, №31 за 2021 рік

Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Gdy tylko pomyślę o wieloletniej pracy w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, przede mną staje szczupły mędrzec o przenikliwie mądrych oczach i uważnym, życzliwym obliczu. Dosłownie promieniuje szlachetnością, skromnością i inteligencją, otulając szczerą serdecznością… Jurij Jakowycz Barabasz. Poznaliśmy się w 2001 roku, kiedy skończył siedemdziesiąt lat, z których czterdzieści przeżył już wtedy w Moskwie, zajmując do połowy lat 80. wysokie stanowiska kierownicze. Jednocześnie Jurij Jakowycz badał problematykę ukrainoznawczą, w szczególności estetykę i poetykę twórczości Ołeksandra Dowżenki, publikował książki w Moskwie i Kijowie: „Czyste złoto prawdy” (1962); „Ja jestem naród” (1967); „Dowżenko” (1968); „O narodowości” (1970); „Zagadnienia estetyki i poetyki” (1976) i inne. Za gwałtowny początek nowego naukowo-ukrainoznawczego okresu można uznać monografię Jurija Barabasza „Znam człowieka…” o poezji, filozofii i życiu Hryhorija Skoworody, wydrukowaną w Moskwie w 1989 roku i wznowioną w uzupełnionej ukraińskiej wersji pod tytułem „Duch ożywia” (2006). W obecnym stuleciu uczony rozwinął niezwykle skuteczne, nowatorskie badania nad twórczością Mykoły Hohola i Tarasa Szewczenki oraz ukraińskim pograniczem literackim. W tym okresie opublikował ponad 10 monografii i dziesiątki gruntownych artykułów, w tym w „Encyklopedii Szewczenkowskiej”. Moskiewskie życie wybitnego Ukraińca Jurija Barabasza to wstrząsająca saga o wierności Ukrainie w każdych czasach historycznych, systemach ideologicznych i społecznych, ustrojach państwowych i władzach. Mówiąc słowami Tarasa Szewczenki, „pozostał wierny pod każdym względem swojej pięknej narodowości”. W jednym z wywiadów w Centrum Kultury Ukrainy uczony wyznał: „Żyliśmy w bardzo trudnych czasach. Dlatego dzisiaj wydaje się, że przeżyłem nie jedno, a kilka żyć”. Śmiem twierdzić, że jedno z nich Jurij Jakowycz związał właśnie z Ukraińskim Domem w Moskwie jako uosobieniem duchowej Ukrainy w Rosji. Jurij Barabasz wszedł do przesławnej czwórki żywych talizmanów i prawdziwych przyjaciół-obrońców Centrum Kultury, które pracowało w wyjątkowo trudnych warunkach. Obok Bohdana Stupki, Pawła Popowycza i Mykoły Żułynskiego. Cóż za postacie! Kiedy na Arbacie 9, niedaleko Kremla, podczas ważnego wydarzenia w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, powiedzmy, Międzynarodowej konferencji naukowej poświęconej 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki, w naszym prezydium siedzieli obok siebie dwaj wielcy Ukraińcy z Moskwy i Kijowa, uczeni o światowym imieniu, laureaci Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki Jurij Barabasz i Mykoła Żułynski, w myślach meldowałem Tarasowi Hryhorowyczowi, że jednak „we własnym domu własna i prawda, i siła, i wola”. Wybitna rola Jurija Barabasza w działalności Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, jego stała, znacząca obecność w dużej mierze determinowały i zapewniały rozmach oraz przestrzeń naszej pracy. Był chorążym ukraińskiej nauki humanistycznej. Nieocenioną pomoc okazywał Jurij Jakowycz w realizacji kluczowych, wielkoskalowych projektów Ukraińskiego Domu „Taras Szewczenko” i „Mykoła Hohol”, które w dużej mierze dzięki niemu zyskały światowe uznanie i znalazły odzwierciedlenie w wybitnych wydawnictwach naukowych. W 2010 roku Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie uzyskało status Narodowego, wkładu Jurija Barabasza w to osiągnięcie trudno nie docenić. W roku naszego poznania ujrzała światło dzienne w rodzinnym Charkowie monografia Jurija Barabasza „Gdy zapomnę cię, Jeruzalem…” Hohol i Szewczenko: Studia porównawczo-typologiczne”. Właśnie od tego czasu Centrum Kultury Ukrainy zaczęło systematycznie gromadzić książki i artykuły Barabasza. U nas można było swobodnie pracować z jego nowymi dziełami, powiedzmy, z wydaną w 2006 roku w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej książką „Wybrane studia. Skoworoda. Hohol. Szewczenko” (została podpisana do druku pod koniec września 2006 roku, a już miesiąc później Jurij Jakowycz podarował książkę mnie), lub z publikacjami o uczonym, na przykład z artykułem Ołeksandra Boronia „Szewczenkoznawcze interpretacje Jurija Barabasza” w czasopiśmie „Słowo i Czas” (2011). Mykoła Żułynski przywiózł do Centrum Kultury pierwsze dwa tomy „Encyklopedii Szewczenkowskiej” zaraz po ich wydaniu w 2012 roku, a ogrom wkładu Barabasza w to wybitne wielotomowe wydawnictwo stał się oczywisty również w Moskwie. Wystarczyło przeczytać fundamentalny artykuł uczonego o poemacie-misterium Szewczenki „Wielka piwnica” w pierwszym tomie, niedoścignienie zinterpretowany przez badacza jako „szczyt poetyckiego dyskursu Szewczenki o historii Ukrainy”. W pierwszym tomie zamieszczono również artykuł o samym uczonym, w którym wspomniany już Ołeksandr Boroń sprawiedliwie i trafnie zauważył, że „Barabaszowi udało się połączyć dorobek poprzedniego etapu rozwoju nauki o Szewczence z najnowszymi podejściami metodologicznymi do badania literatury”. W kolejnych tomach encyklopedii, które regularnie trafiały do Biblioteki, nasi czytelnicy zapoznawali się z unikalnymi artykułami Jurija Barabasza – „Sen – U każdego swój los”, „Trzy lata”, „Artysta”, „Czyhrynie, Czyhrynie…”, „Jurodiwy” i inne. A mnie zawsze chciało się i miałem szczęście bezpośrednio rozmawiać z Jurijem Jakowyczem. Jak mądrze wyraził się swego czasu wielki Johann Wolfgang von Goethe: „Mądrzy ludzie – najlepsza encyklopedia”! Dziesięć lat temu, w sierpniu 2011 roku, z okazji 80. rocznicy urodzin Jurija Barabasza przeprowadziliśmy w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, przy znacznym napływie ludzi, wieczór twórczy wybitnego hoholoznawcy i szewczenkoznawcy, którego podstawą była prezentacja jego nowej książki „Przestrzeń Słowa Szewczenki” (2011). Na uroczystość zaproszono dyrektora Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, akademika Mykołę Żułynskiego oraz autora przedmowy do książki, profesora Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” Wołodymyra Panczenkę. Podkreślił on w szczególności, że nowa monografia uczonego, podobnie jak prace z poprzednich 25 lat, stały się, bez przesady, ukraińską klasyką literaturoznawczą. Mykoła Żułynski zaznaczył, że książka „Przestrzeń Słowa Szewczenki” proponuje głębokie autorskie przewartościowanie twórczości Kobziarza i oświadczył, że „dzisiaj nie tylko tutaj, w Centrum Kultury, ale i w ukraińskiej nauce w ogóle, miało miejsce wybitne wydarzenie”. Tego sierpniowego wieczoru 2011 roku na moskiewskim Arbacie podsumowano wybitny dorobek ukrainoznawczej trylogii badawczej uczonego, składającej się z już wspomnianej książki „Gdy zapomnę cię, Jeruzalem…” (2001), za którą w 2004 roku został uhonorowany Narodową Nagrodą Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki, monografii „Taras Szewczenko: imperatyw Ukrainy. Paradygmat historiozoficzny” (2004), również prezentowanej w Centrum Kultury, oraz pracy „Przestrzeń Słowa Szewczenki”. Nawiasem mówiąc, relacja z tego wydarzenia oraz wywiad z Jurijem Barabaszem zostały od razu opublikowane w ogólnoukraińskim tygodniku kulturologicznym „Słowo Proświty”. Nie trudno więc przekonać się, jak poważnie Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie wspierało i propagowało unikalne badania Jurija Barabasza. Nie mogę nie wspomnieć, że wielki Ukrainiec miał swój udział w wybitnym wydarzeniu w historii Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, które do dziś nie zostało godnie ocenione w skali ogólnoukraińskiej. Chodzi o to, że przygotowując się do obchodów 200. rocznicy urodzin Tarasa Szewczenki, postanowiliśmy, po naradzie z Jurijem Jakowyczem, ustawić w Centrum popiersie poety i zrobiliśmy to zawczasu – 31 października 2013 roku. Zatem, gdy dwadzieścia dni później rozpoczął się przełomowy Euromajdan w Kijowie, którym Ukraińcy „skorodowali włóczniami moskiewskie żebra”, śnieżnobiała rzeźba młodego Kobziarza (autor – rodak Jurija Barabasza, charkowski rzeźbiarz Ołeksandr Kapszuk) stała się w samym centrum rosyjskiej stolicy symbolem jego nieustającej obecności w ukraińskiej walce, zadeklarowanej przez 30-letniego poetę w jedynym wierszu napisanym w Moskwie – „Czyhrynie, Czyhrynie…”: Pomodliwszy się, i ja bym zasnął… Lecz myśli przeklęte rwą się duszę zapalić, serce rozerwać. W odsłonięciu pomnika wzięli udział Jurij Barabasz, Serhij Halczenko, Mykoła Żułynski oraz Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy w Federacji Rosyjskiej Wołodymyr Jelczenko. Zaraz po tym, pod opieką Szewczenki, odbyła się Międzynarodowa konferencja naukowa poświęcona 200. rocznicy urodzin Wielkiego Kobziarza, na której Jurij Barabasz wystąpił z błyskotliwym referatem. Swoją drogą, moje wystąpienie „Moskiewskie błyski geniuszu Szewczenki” było poświęcone czynnikowi emocjonalnemu, który skłonił Szewczenkę do napisania wspomnianego już wiersza „Czyhrynie, Czyhrynie…”. Tym samym odniosłem się do wniosku Jurija Barabasza, że w różnorodności wyrażonych w literaturze punktów widzenia i przypuszczeń dotyczących tego wiersza „pomija się jeden czynnik, jak się wydaje decydujący, a mianowicie czynnik emocjonalny”. Uczony i obywatel przemyślał wydarzenia historyczne, które miały miejsce na Ukrainie w latach 2013–2014, o czym można było się przekonać, w szczególności podczas okrągłego stołu „Taras Szewczenko w historycznym losie narodu”, który przeprowadziliśmy w 2014 roku. Wtedy Jurij Barabasz przedstawił podsumowujący, konceptualny referat „Taras Szewczenko: wektor europejski”. W tamtym czasie Narodowe Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie poddawane było silnej, niszczycielskiej presji ze strony urzędników Zarządu Spraw Prezydenta Ukrainy, którzy zamierzali przekształcić je w instytucję komercyjną, rozrywkową lub centrum biznesowe. W naszej obronie stanęli wielcy Ukraińcy Jurij Barabasz, Iwan Dziuba, Iwan Dracz, Mykoła Żułynski, Bohdan Kozak, Pawło Mowczan, Borys Olijnyk, Dmytro Pawłyczko… W listopadzie 2014 roku Jurij Barabasz napisał osobisty list do Prezydenta Ukrainy, w którym jako uczestnik ukraińskiej działalności patriotycznej w Moskwie pozostawił szczere słowa o swojej duchowej i uczuciowej nierozerwalności z Ukraińskim Domem w Moskwie, za co chylę przed nim czoło: „…Moje życie Ukraińca – mieszkańca Moskwy, moja praca naukowa i twórcza są nierozerwalnie związane z Centrum, tutaj spotykam się z rodakami, tutaj zapoznaję się z nowościami ukraińskiej kultury, tutaj odbywały się prezentacje wszystkich moich książek ostatnich lat. Ale sprawa oczywiście nie w osobistych uczuciach, chociaż są one charakterystyczne dla wielu, wielu Ukraińców w Moskwie. Główna, prawdziwie państwowa sprawa i troska polega na tym, aby nie stracić ogniska ukraińskiej kultury, ukraińskiego ducha na moskiewskiej ziemi, nie przełączać jego działalności na inną płaszczyznę, nie daj Boże – biznesową, komercyjną”. Nigdy nie zapomnę, że przebywanie ramię w ramię z Jurijem Jakowyczem, zwłaszcza podczas dyskusji twórczych i spotkań, konferencji i prezentacji, to ogromna szkoła i czysta przyjemność. Słuchając go, raz po raz przechodziłem uniwersytety hoholoznawstwa i szewczenkoznawstwa, szlifowałem precyzję i lapidarność sformułowań, szczególnie potrzebnych w codziennym, bliskim i odpowiedzialnym kontakcie z licznymi odwiedzającymi Kul-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn