Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 1strona oryginału ↗

Anton DROBOWYCZ: O jedności historycznej w więzieniu narodów

Слово Просвіти, №31 за 2021 рік

Wołodymyr Putin od dawna i starannie pracuje nad własnym wizerunkiem. Wydaje mu się, że nie wystarczy być prezydentem państwa o największej powierzchni. Chce wyglądać na lidera całej przestrzeni poradzieckiej, a także zbieracza ziem „największego podzielonego narodu”, czyli Rosjan. Putin lubi rozmyślać o nieudolności państwowej sąsiednich krajów, liczyć cudze pieniądze i PKB, przejmuje się problemami tożsamości narodowej narodów poza granicami Rosji. Zagraniczny prezydent rozdaje nieproszone rady, jak mamy żyć. 12 lipca na oficjalnej stronie internetowej prezydenta Federacji Rosyjskiej opublikowano artykuł podpisany przez W. Putina „O historycznej jedności Rosjan i Ukraińców”. Nie wdając się w szczegóły, tekst ten można scharakteryzować jako zbiór banałów, przemieszanych ze starymi tezami antyukraińskiej propagandy. Co prawda, dotąd retransmisję tych tez prowadziły osoby z niższym poziomem odpowiedzialności społecznej i politycznej. Niezrozumiałe jest, w jakim celu artykuł W. Putina opublikowano również w języku ukraińskim. Jeśli z rosyjskiego oryginału stało się jasne, że doradcy Putina słabo znają fakty z historii Ukrainy, to wariant ukraiński zademonstrował jeszcze brak kompetentnych tłumaczy. Pierwszy i jedyny tekst w języku ukraińskim na oficjalnej stronie prezydenta Federacji Rosyjskiej zaświadczył tylko o jednym – ukrainofobia obiektywnie przeszkadza w byciu dobrym specjalistą z zakresu ukrainistyki. Ponieważ rosyjski prezydent tak interesuje się kwestią narodową, postanowiłem wesprzeć temat i wyrazić swoje przemyślenia na temat sytuacji narodów autochtonicznych w samej Federacji Rosyjskiej. Tym bardziej, że od mówców z sąsiedniego państwa często przychodzi nam słyszeć porównania „dobrobytnego” Tatarstanu w składzie Federacji Rosyjskiej z „nieszczęśliwą” niepodległą Ukrainą. Szczerze szanuję naród tatarski i życzę mu lepszego losu. Nie będę naśladował Putina, twierdząc o „historycznej jedności Ukraińców i Tatarów”. Wszakże między Ukrainą a Tatarstanem rzeczywiście jest niemało wspólnego. Tatarzy, tak jak Ukraińcy, mają dawną i sławną historię, w której widzimy wybitnych władców, wojowników i artystów. Przez długi czas Ukraińcy i Tatarzy żyli razem w jednej imperium, które tłumiło ich dążenia do niepodległości. Jak każde imperium, Rosja uciekała się do metody kija i marchewki. Jednych Ukraińców i Tatarów niszczono, więziono, wygnano na obczyznę. Innych – kuszono wysokimi rangami, sławą i bogactwem. Oczywiście, imperialne dobra nadawano w zamian za lojalność i rezygnację z własnego narodowego „Ja”. Na początku XX wieku Ukraińcy i Tatarzy praktycznie jednocześnie stworzyli swoje republiki. To nie był przypadek, nie czyjś kaprys, a realizacja narodowego dążenia do życia w wolności we własnym państwie. Ukrainie wtedy poszczęściło się bardziej niż Tatarstanowi. Nasze historyczne drogi rozdzieliła geografia. Jak i Ukraina, Tatarstan miał wszelkie podstawy, by być republiką związkową, a nie autonomiczną: pod względem powierzchni terytorium, liczby ludności oraz poziomu jej rozwoju społecznego i politycznego. Jednak stalinowska polityka narodowościowa stawiała jeszcze jeden zasadniczy wymóg wobec republiki związkowej – posiadanie wspólnej granicy ze światem zewnętrznym. Ukraina miała taką granicę, Tatarstan – nie. W związku z tym Kijów po rozpadzie ZSRR zdołał stać się stolicą niepodległego państwa, a Kazań (mimo wielkiego pragnienia!) nie zdołał. W swoim artykule Putin wspomniał o murze, który w ostatnich latach pojawił się między Ukrainą a Rosją. Mur ten zbudował własnymi rękami, kiedy rozpętał zbrojną agresję przeciwko mojemu krajowi. Niestety, mur Putina podzielił także Ukrainę z Tatarami i innymi narodami autochtonicznymi Federacji Rosyjskiej. W 2014 roku na ukraińską ziemię wstąpili różni obywatele Rosji, wśród których także Tatarzy, Buriaci, Czeczeni, Osetyjczycy. Przyszli do nas nie jako goście, a jako najeźdźcy. Pamiętamy, kiedy wszystko się dopiero zaczynało, „misje” na Krym prezydenta Tatarstanu pana Minnichanowa. Tak samo pamiętamy i niedawne wojaże na okupowane terytoria na wschodzie Ukrainy pana Chabirowa, szefa Baszkortostanu. Zakończenie na str. 2–3 OLESIA ŻURAKIWSKA SERHIJ ŻADAN

s. 2 · strona oryginału ↗

Zakończenie. Początek na str. 1. Widzieliśmy strzelców zmotoryzowanych z Chankali pod naszym Dżankojem, a czołgistów z Ułan-Ude pod naszym Debalcewem. Uważnie śledzimy procesy zachodzące na okupowanym Krymie, dlatego wiemy, że to właśnie Tatarstańczycy nielegalnie przejęli stocznię w Kerczu. Jest to zakład, w którym w 1992 roku zbudowano flagowy okręt ukraińskiej floty – fregatę „Hetman Sahajdaczny”. Mimo wszystko Ukraińcy nie żywią urazy do narodów Rosji. Zdajemy sobie sprawę, że Tatarzy i inni są zakładnikami oraz narzędziami imperialnej polityki Moskwy. Tak samo, jak kiedyś Ukraińcy byli zakładnikami i narzędziami podczas interwencji ZSRR na Węgrzech (1956), w Czechosłowacji (1968), w Afganistanie (1979–1989). W końcu agresja Putina przeciwko Ukrainie wraca do narodów Federacji Rosyjskiej bumerangiem. Utrzymanie okupowanych terytoriów stało się ciężkim brzemieniem dla budżetów republikańskich. W zeszłym roku na szefa administracji Elisty, stolicy Kałmucji, wyznaczono jednego z przywódców ugrupowania terrorystycznego „DRN”. Nie ma on żadnego pojęcia o tej republice, o narodzie kałmuckim i jego problemach. Nominacja wywołała niemały rezonans. Wszyscy pamiętamy słowa kałmuckiego aktywisty Sanała Mołotkowa podczas akcji protestacyjnej, wygłoszone przez niego w języku ukraińskim: „Gardziliście językiem ukraińskim, niszczyliście język ukraiński w Donbasie. Przyjechaliście do Elisty w Kałmucji, żeby niszczyć język kałmucki? Szanujecie język kałmucki?”. Wspomnijmy o problemach Republiki Kałmucji. W 2021 roku jej obywatele przeprowadzili zjazd narodowy w Eliście, na którym oskarżyli Kreml o ukryte ludobójstwo. Między innymi poskarżyli się, że Kałmucja pozostaje regionem z najniższym zaopatrzeniem ludności w wodę w całej Rosji. Oczywiście Putin udawał, że nie usłyszał Kałmuków, ponieważ sam wykorzystuje temat deficytu wody pitnej na okupowanym Krymie do międzynarodowego nacisku na Ukrainę. Wzmianki o zapaści wodnej w Kałmucji są dla okupanta skrajnie niewygodne, a zatem niedopuszczalne. Ukraińcy nie są już narzędziem obcego imperium, teraz sami odpowiadają za swoje czyny i określają własny los. Na szczęście dla Ukrainy zbrodnie reżimu totalitarnego, które Putin próbuje usprawiedliwiać, nazywając je „wspólnymi dla nas tragediami”, są już przeszłością. Natomiast teraźniejszość narodów Federacji Rosyjskiej jest tragiczna, tak samo jak pół wieku wcześniej. Prezydent FR twierdzi, jakoby przez sztuczne rozdzielenie Rosjan i Ukraińców naród rosyjski łącznie mógł zmniejszyć się o setki tysięcy, a nawet miliony. Ale co dzieje się w samym kraju Putina? Rosyjskie spisy powszechne wykazują nieustanne zmniejszanie się udziału Ukraińców w populacji federacji. Jeszcze ostrzej deukrainizacja jest prowadzona na okupowanym Krymie. Kiedyś podczas linii bezpośredniej rosyjski prezydent przeprowadził analogię między Ukraińcami i Rosjanami z jednej strony a Erzjanami i Mokszańcami, rdzennymi narodami FR, z drugiej. Zauważył, że choć język erzjański różni się od mokszańskiego bardziej niż ukraiński od rosyjskiego, jednak Erzjanie i Mokszańcy „cenią swoją jedność” i uważają się za jeden naród – Mordwinów. Niestety, Putin zapomniał dodać, że według oficjalnych rosyjskich statystyk liczebność Erzjan i Mokszańców w ciągu ostatnich 30 lat zmniejszyła się z miliona do pół miliona osób. Sytuacja języków mokszańskiego i erzjańskiego, które są państwowymi w Republice Mordowii, jest po prostu katastrofalna, nawet w porównaniu z czasami radzieckimi. Sytuacja z językiem tatarskim w Rosji również budzi zaniepokojenie. Tylko w okresie między spisami z 2002 i 2010 roku liczba osób posługujących się językiem tatarskim zmniejszyła się o milion. Upadek języków narodów FR nie jest ani procesem naturalnym, ani „wspólną dla nas tragedią”. Jest to wynik rusyfikacji – celowej polityki Moskwy, której celem jest zniszczenie różnorodności etnicznej i demontaż federalizmu w Rosji. W 2018 roku Duma Państwowa wprowadziła zmiany do ustawy federalnej „O edukacji”, zgodnie z którymi języki państwowe republik narodowych FR przestały być obowiązkowe do nauki w ogólnokształcących placówkach oświatowych. Aby uczyć się w szkole języka erzjańskiego, o którym wspominał Putin, rodzice ucznia muszą napisać wniosek do dyrektora. Jednak zamiast zaspokojenia swojego prawa do edukacji w języku ojczystym, uczniowie i rodzice często napotykają na naciski administracyjne, publiczne upokorzenia i przemoc. Obywatele latami bezskutecznie domagają się od władz otwarcia gimnazjum erzjańskiego w stolicy Mordowii, Sarańsku. Kilkumilionowy naród tatarski nie ma ani jednego uniwersytetu tatarskiego. W swoim orędziu do parlamentu Tatarstanu w 2018 roku prezydent Rustam Minnichanow zapewniał, że Tatarzy wreszcie otrzymają własną uczelnię wyższą. Ale Moskwa jest nieugięta w swoim dążeniu do powstrzymania kształtowania się Tatarów jako narodu. Kazaniu nie tylko nie pozwolono za własne pieniądze zbudować uniwersytetu tatarskiego. Używanie języka tatarskiego w edukacji szkolnej jest sztucznie ograniczane. Realia zmuszają nauczycieli języka tatarskiego do zwalniania się z pracy lub rozpoczynania nauczania innych przedmiotów. Według własnego wyznania ministra edukacji Tatarstanu Rafisa Burganowa z marca 2019 roku, 1200 nauczycieli języka tatarskiego przechodzi już przekwalifikowanie zawodowe w zakresie innych dyscyplin. Władze federalne ingerują nawet w głęboko osobiste sprawy kultur ludów autochtonicznych. Wbrew stanowisku językoznawców Tatarstanu i Karelii, alfabet łaciński został wprost zakazany przez Moskwę jako podstawa graficzna języków państwowych republik FR. Nie tylko Władimir Putin, ale także przedstawiciele ludów autochtonicznych FR doskonale rozumieją, że zanik języka to prosta droga do zaniku narodu. Właśnie dlatego wypieranie języków narodowych z edukacji szkolnej i innych sfer publicznych spotyka się z desperackim oporem w republikach. Pomimo terroru policyjnego ludzie wychodzą na masowe wiece, organizują marsze, pikiety jednoosobowe, kampanie zbierania podpisów. 10 września 2019 roku zasłużony uczony udmurcki Albert Razin dokonał aktu samospalenia przed parlamentem Republiki Udmurckiej. Zanim się podpalił, trzymał plakat z cytatem awarskiego poety Rasula Gamzatowa: „I jeśli jutro mój język zniknie, to jestem gotów dzisiaj umrzeć”. Niedawno Rada Najwyższa przyjęła ustawę „O rdzennych narodach Ukrainy”. W czasie gdy władze okupacyjne Krymu zakazują działalności Medżlisu narodu krymskotatarskiego, Ukraina utrwala dla rdzennych narodów prawo do tworzenia własnych organów przedstawicielskich. Kijów nie wyznacza krymskim Tatarom ich przedstawicieli, nie mówi, kogo mają wybierać, jakich przekonań religijnych przestrzegać czy jakiego alfabetu używać. Jestem dumny z tej ustawy i jednocześnie zasmucony. Dumny, że to zrobiliśmy. Zasmucony – bo zrobiliśmy to dopiero teraz. Anton Drobowicz. Rosyjski prezydent wielokrotnie komentował naszą ustawę, pouczał nas, oburzał się. Nie odpowiada mu, że Rosjan nie uznano za rdzenną ludność Ukrainy. Nie chce się wierzyć, że takie pretensje wynikają z ignorancji. Przecież w ustawie wyraźnie zapisano, jakie właśnie narody mogą być uznane za rdzenne – te bezpaństwowe. Tak zdecydował ustawodawca. Ani Rosjanie, ani Ukraińcy nie są rdzennymi narodami według zapisanych norm, ponieważ zrealizowali prawo do samostanowienia, tworząc własne państwa. Swoją drogą, według rosyjskiego ustawodawstwa, Rosjanie również nie są rdzennym narodem. Co więcej, nie są nim nawet Tatarzy. W ustawodawstwie Federacji Rosyjskiej istnieje jedynie pojęcie „rdzennych mniejszości narodowych”, przypisane do wspólnot etnicznych, które zachowują tradycyjny sposób życia, prowadzenia gospodarstwa i rzemiosła. Dlatego komentarze Putina to hipokryzja, a nie szczere oburzenie. W przeciwieństwie do Rosji, Ukraina jest państwem unitarnym. Ale to nie znaczy, że jej obywatele różnego pochodzenia etnicznego są pozbawieni praw. Na przykład na Ukrainie mieszka około 150 tys. obywateli pochodzenia węgierskiego. Z jakich praw korzystają? Węgrzy mają własne partie polityczne i swoich przedstawicieli w organach samorządu lokalnego, język węgierski jest nauczany w placówkach oświatowych, istnieją niezależne środki masowego przekazu w języku węgierskim, legalnie funkcjonują towarzystwa narodowe i organizacje religijne. W miejscach zwartego zamieszkania Węgrów można zobaczyć pomniki nie tylko węgierskich pisarzy i kompozytorów, ale także władców Węgier. Czy narody fińsko-ugryjskie Federacji Rosyjskiej mają coś podobnego? Czy dozwolone są partie polityczne Tatarów, których w Rosji mieszka dziesiątki razy więcej niż Węgrów na Ukrainie? Jeśli gdzieś dochodzi, według słów Putina, do „przymusowej zmiany tożsamości”, to właśnie w Rosji, a nie na Ukrainie. Na papierze rosyjskie ustawodawstwo jest postępowe i demokratyczne. Rosja jest federacją. Większość republik narodowych FR ma status państw z własnymi konstytucjami, rządami, parlamentami i szerokimi uprawnieniami. W praktyce są to bezprawne gubernie. Tak nie było zawsze. Po rozpadzie Związku Radzieckiego narody Rosji przeżywały prawdziwy renesans: otwarcie deklarowały własne prawa polityczne i kulturalne. Swoją walką położyły podwaliny pod ten postępowy ład konstytucyjny, który obecnie jest wyzuwany z treści i demontowany przez reżim putinowski. W tamtym czasie narodowi tatarskiemu niemal udało się urzeczywistnić swoje skryte marzenie. 30 sierpnia 1990 roku Tatarstan przyjął deklarację o suwerenności państwowej republiki, a już 24 października 1991 roku pojawiło się postanowienie „O Akcie niepodległości państwowej Republiki Tatarstanu”, którego postanowienia zostały potwierdzone referendum. Tatarstan odrzucił traktat federacyjny z Rosją. W tamtym czasie Tatarstan miał już własną Konstytucję, przyjętą na podstawie Deklaracji o suwerenności państwowej RT. Deklaracja i Konstytucja RT uzyskały poparcie większości ludności (61,4%) w ogólnonarodowym referendum 21 marca 1992 roku. Jednak brak granic zewnętrznych i presja ekonomiczna Moskwy zmusiły Kazań do pójścia na ustępstwa i zawarcia dwustronnego traktatu na szczególnych warunkach. Tatarstan stał się „państwem zjednoczonym z Rosją”. Pierwszy prezydent Tatarstanu Mintimer Szajmijew był bardzo dumny z tego traktatu, który pozwolił „zachować i państwo, i dobre stosunki z Moskwą”. Jednak z każdym rokiem suwerenność Tatarstanu była ograniczana, a żądania Moskwy wobec Tatarstańczyków rosły. Sprawy w innych podmiotach narodowych federacji mają się jeszcze gorzej niż w Tatarstanie. Wszyscy szefowie republik zostali pozbawieni statusu prezydenta, z którego korzystali w latach 90. Kreml planowo realizuje politykę administracyjnego łączenia poprzez scalanie podmiotów federacji. W rezultacie w ciągu pięciu lat w Rosji zniknęło sześć narodowych okręgów autonomicznych. Wygląda na to, że nie zamierzają na tym poprzestać. Przykładem bezprawia republiki w składzie Rosji było przerysowanie granicy administracyjnej Inguszetii z Czeczenią pod koniec 2018 roku, pomimo licznych protestów Inguszów. Wewnętrzne i zewnętrzne granice Federacji Rosyjskiej Putin uważa za szkodliwe dziedzictwo bolszewików. Dlatego rozpętuje wojny zaborcze przeciwko sąsiadom i niszczy rosyjski federalizm. Jednak granice tworów narodowych w ZSRR nie były kaprysem. Nadanie narodom choćby pozorów suwerenności było konieczne, aby uchronić Rosję przed rozpadem. Wygląda na to, że bolszewicy byli bardziej dalekowzrocznymi rosyjskimi mężami stanu niż Putin. Walcząc z federalizmem, prowadzi on swoje państwo do nowego 1991 roku. Jaskrawym przykładem stosunku do narodów Rosji stał się ustawowy zakaz działalności partii narodowych w 2001 roku. Zrobiono to, aby nie dopuścić do rozwoju instytucji politycznych w Tatarstanie, Baszkortostanie, Czuwaszji, Buriacji, Jakucji i innych republikach. Wtedy w trybie przymusowym zlikwidowano partie reprezentujące interesy obywateli Tatarstanu, na przykład „Ittifak” („Zgoda”), „Ömet” („Nadzieja”), „Watan” („Ojczyzna”). Później Kreml poszedł jeszcze dalej – zakazał stowarzyszeń społecznych. Ofiarą tej decyzji padły praktycznie wszystkie wpływowe organizacje społeczne, których Moskwa nie zdołała podporządkować swojej kontroli. Nawet te organizacje, które nigdy nie głosiły idei oddzielenia republik od FR, również są likwidowane na mocy decyzji rosyjskich sądów. Istnieje praktyka, w której poszczególni obrońcy praw człowieka, dziennikarze czy aktywiści społeczni są skazywani „za przestępstwa o charakterze ekstremistycznym”, a następnie staje się to podstawą do zamykania organizacji, w których działalności brali udział skazani. „Przestępstwa o charakterze ekstremistycznym” – to nie zajmowanie budynków administracyjnych, nie tworzenie nielegalnych formacji zbrojnych i nie ogłaszanie tak zwanych „republik ludowych” – to obrona języka ojczystego, to podstawowe prawa człowieka.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn