Obrońcy Mariupola przekazują na wieczyste przechowanie swoją flagę z „Azowstalu” do ekspozycji „Ukraina – ukrzyżowanie”. Flaga będzie przechowywana w Narodowym Muzeum Historii Ukrainy w Drugiej wojnie światowej. Zdjęcie ze strony Głównego Zarządu Wywiadu Ministerstwa Obrony Ukrainy
JARYNA CZORNOHUZ
HALYNA DACIUK
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy
Swój krwawy pierwszy wrzesień putin rozpoczął od cynicznego kłamstwa. Okazuje się, że mordować, grabić i gwałcić w Ukrainie oznacza „bronić” Rosji. I oto ta rzekomo nowa nazistowska teza o konieczności zniszczenia „antyrosyjskiego enklawy”, czyli Ukrainy, znów po raz kolejny ogarnęła całą zombomoskiewię, cały raszkostan, stała się „jakościową” cechą moskiewskiej natury, osiągając szczyt. Co można przeciwstawić temu beznadziejnie choremu na wściekliznę „głębinowemu” niedonarodowi? Musimy na cały głos nie tylko stwierdzać, ale też uświadamiać sobie, a zarazem działać zgodnie z tym, że oprócz niezawodnej siły militarnej Ukraina dla sukcesu w długotrwałej wojnie z moskiewszczyzną potrzebuje wysokiej jakości edukacji i rozwoju ukraińskiej kultury. Perspektywa bowiem zależeć będzie od tego, czego nasza młodzież będzie się uczyć i szanować, jakie wartości będą wyznaczać kulturalno-oświatową filozofię, politykę ukraińskiej szkoły, kto będzie wychowywać obecne i kolejne pokolenia. Edukacja i kultura stają się „Alfą i Omegą” życia człowieka, państwa, świata. Nie bez powodu rządy krajów tak uważnie śledzą rozwój strategii edukacyjnych innych narodów, jakby chodziło o stan rzeczy w najbardziej znaczącej dla bezpieczeństwa narodowego gałęzi wojskowej. Jednak także poza wojną, jeśli brać pod uwagę jedynie czynniki ekonomiczne czy społeczne, trzeba przyznać, że edukacja rzeczywiście stała się najpotężniejszym przemysłem świata. Jednak samo takie zrozumienie to za mało.
Dziś, kiedy naród ukraiński walczy o zachowanie i umocnienie własnej tożsamości, warto przypomnieć słowa jednego z najbardziej znaczących reformatorów edukacji na świecie, Brytyjczyka Kena Robinsona: „Celem edukacji jest zrozumienie otaczającego świata, odkrycie swoich talentów, realizacja siebie jako osobowości i stanie się aktywnym obywatelem swojego kraju”. Te cnoty („obywatelskość”, „ukraiński obywatel”) są najważniejszymi wartościami wobec współczesnych realiów, w jakich znajduje się dziś Ukraina. Bo dzięki samoświadomości, że jesteś Ukraińcem, naród jest w stanie ochronić wolność, a człowiek – stać się wolnym. Już na zarania nowej ery o tym mówił wielki starożytny grecki filozof Epiktet. Po tym, jak cesarz Domicjan w 89 roku wypędził z Rzymu wszystkich filozofów, on, gardząc takim tyrańskim państwem, nie przestawał podkreślać i przekonywać, że wolni mogą być tylko wykształceni ludzie. Jednak „edukację”, „wykształcenie”, „wychowanie” każdy pojmuje na swój sposób. Tyran i humanista, zdobywca i oświeciciel. Pełnoskalowa wojna agresji przeciwko Ukrainie tylko potwierdza tę aksjomatyczność o polaryzacji stosunku do człowieka, świata, wojny i pokoju. Bo obecnie na okupowanych terytoriach Moskale przekształcili proces edukacyjny w narzędzie brutalnego ludobójstwa etnicznego, lingwistycznego, niszcząc „ukraińskość” w duszach ukraińskich dzieci. Zorganizowano na wielką skalę polowanie na każdy ukraiński podręcznik szkolny, każdą książkę.
Uczniów zmusza się siłą do zapomnienia języka ukraińskiego, rusyfikując wszystko i wszystkich, zakazując wszelkich przejawów ukraińskiej tożsamości. Niedawna wystawa „trofeów z Ukrainy” w rosyjskiej stolicy przerodziła się w ludobójczą kampanię przeciwko Ukraińcom, gdy nasze skonfiskowane i zakazane przez moskali podręczniki uważa się tam za zagrożenie i najstraszliwszą broń, którą należy natychmiast zniszczyć. A ten „inteligentny” lizus Michałkow publicznie, w towarzystwie „dobrych ruskich”, domagał się tego, wołając o całkowity zakaz języka ukraińskiego w Ukrainie. Taki sam strach, taka sama zwierzęca nienawiść i, zapewne, przeczucie końca u tego sponiewieranego putinisty, który upodobnił się do carskiego dumnego czarnosetniarza Katkowa, pisał: „Rewolucja polska może oderwać od imperium tylko jeden kraj (Polskę), a utrata Ukrainy oznacza koniec imperium moskiewskiego”. Dlatego z taką wściekłością niszczą język ukraiński, kulturę, pamięć narodową, dobrze wiedząc, że właśnie one czynią naród ukraiński nieugiętym i są grobowcem dla dzisiejszego pół-imperium. Pierwszowrześniowe dni pokazały całe obrzydliwe wnętrze rosyjskiej hordy i jej agresywną istotę, skierowaną na likwidację narodowej tożsamości Ukraińców. Jednak już jest oczywiste, że nie będzie po ich myśli. Bo nawet gdybyśmy tymczasowo stracili pewne terytoria ziemi ojczystej, Ukraińcy nie stracili tego, co najważniejsze – Wolności. Jak pisała Lina Kostenko, gdy w ukr-
Ciąg dalszy na str. 2
NATALIA STARIUK
10–12
EDUARD OWCZARENKO
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Ukraiński ideał: niewyrwane karty historii», s. 1
Zakończenie. Początek na str. 1. Ukraińców nawet „Nie ma pola, to będzie wola”. A z nią i Zwycięstwo! Oto w tak niepokojące dni września trwa „facebookowa wojna”, przypominając o wyrwanych kartach życia, o naszej walce o własną Godność i Państwowość, wlewając wiarę, że wszystko będzie Ukrainą. 1 września. Nie przypominam sobie bardziej niepokojącego, bolesnego, nietradycyjnego Pierwszego Września. Moskiewska horda ludobójców odebrała radość początku nowego roku szkolnego 2022/2023 wielu ukraińskim dzieciom. Z 12,9 tys. placówek ogólnego średniego kształcenia tylko w co trzeciej (około 3,5 tys.) proces będzie realizowany stacjonarnie, w 3,8 tys. – w trybie mieszanym. Ale najstraszniejsze – ponad tysiąc zabitych i okaleczonych dzieci z rąk kremlowskich katów-„wyzwolicieli”: zginęło 379 dzieci, odniosło obrażenia ponad 735 dzieci. Bez wieści zaginęło ponad 230 dzieci. Na 1 września w Ukrainie ostrzałami raszystów uszkodzono 2211 placówek oświatowych, 230 z nich zostało całkowicie zniszczonych. Zniszczono wiele bibliotek, budynków uniwersyteckich, muzeów, teatrów, centrów kultury i instytucji. Na okupowanych terytoriach całkowicie zakazano języka ukraińskiego, literatury, historii, kultury. Uczniów i przedszkolaków siłą zmusza się do nauki według standardów edukacyjnych „ruskiego miru”. Tylko w obwodzie charkowskim uszkodzono i zniszczono 210 szkół, ponad sto – w Charkowie. W rejonie sałtiwskim Charkowa takich jest ponad 70% placówek oświatowych. W obwodzie odeskim w wyniku ataków rakietowych wroga uszkodzono 17 placówek oświatowych, z których dwie to placówki przedszkolne, osiem – ogólnego średniego kształcenia, trzy placówki pozaszkolnego kształcenia, jeden dom dziecka, dwie placówki zawodowego i zawodowego wyższego kształcenia. Z regionu wyjechało prawie 55 tysięcy (!) uczniów, z nich 39480 – za granicę. Nie ogarnąć, nie przemyśleć zdrowemu człowiekowi tego niespotykanego barbarzyństwa XXI wieku. Wojna dzikich zwierząt przeciwko dziecku, szkole, człowieczeństwu, ziemskiemu szczęściu i ludzkiej radości. Najwyraźniej Bóg nie obdarzył zdolnością tę raszystowską szarańczę nawet uświadamiania sobie popełnionego zła. Tak, jak kiedyś niezdolny był rozumieć to rzymski wandal, wdzierając się do miasta, zabijając wielkiego Uczonego-Oświeciciela Archimedesa, kiedy ten właśnie rozwiązywał skomplikowane zadanie matematyczne, kreśląc na piasku. Jednak Archimedes i jego nauka są wieczne. Pamiętają go, szanują, żyją nim, a zdziczali ludożercy-potwory ścierają się w popiół, idą w zapomnienie i niebyt. Tak będzie i z obecnymi mordercami-moskalami, którzy próbują drwiąco odebrać radość i pierwszowrześniowe nadzieje ukraińskim dzieciom. Nie uda się, poganinie! Ukraina pokona twoją pożądliwość, żarłoczność, nienawiść. Zwyciężymy dla naszych dzieci, które znów będą się cieszyć, kiedy jaskółki będą budować gniazda pod dachami ich rodzinnych Szkół. W Ukrainie! 3 września. Główny światowy terrorysta, nazista Putin 1 września „spotkał się” z uczniami w Kaliningradzie (poprawnie Królewiec). Krwawy dyktator, „historyk-putler” dał pierwszowrześniowy „master-class” pod tytułem „rozmowa o ważnym” dla „kaliningradzkich” pierwszaków z historii Ukrainy, bełkocząc po raz kolejny, że Ukraina nigdy nie miała własnej państwowości, lepiąc z nich kolejnych zombowanych „wyzwolicieli”. Obłąkany imperialista mruczał, że „nie tylko dzieci, ale nawet wielu dorosłych, sądząc po wszystkim, nie wie, że Ukraina nigdy nie miała swojej państwowości do utworzenia Związku Radzieckiego. Nie było takiego państwa”. Bo po rewolucji 1917 roku, kontynuował kremlowski uzurpator, bolszewicy oddali Ukrainie „wielką część historycznych rosyjskich terytoriów, włączając Donbas”. I teraz ich armia broni Rosji. A misja naszych żołnierzy (NAJEŹDŹCÓW!!!), powstańców Donbasu – wojnę zakończyć, ochronić ludzi, mieszkańców Donbasu i samą Rosję. Cynizm, kłamstwo i absurd o niewyobrażalnej skali, „doskonalsze” od hitlerowsko-goebbelsowskiego majaczenia. Oczywiste jest, że to kłamstwo nie jest warte żadnej publicznej dyskusji. I mimo wszystko trzeba przypomnieć tym czekistowskim „wszechwiedzącym” o niektórych faktach ich prawdziwej błotnej prehistorii. 1. Kronikarze wspominają, kiedy Kijów czasów XI wieku był bardziej kulturalny i bogatszy od Paryża i Londynu, ówczesne dzikie moskiewskie plemiona (czudź, woć, jam, czuchna, perm, moksza, mieszczera, erzja, samojedzi, jugra i inne) nie miały żadnego pojęcia o prawach, moralności, państwowości, a jadły surowe mięso i nie znały rolnictwa. 2. Kiedy Praukraina ściśle współpracowała, handlowała z kulturalnym światem – od
Grecji do Indii, to przodkowie dzisiejszych putinistów w północnej moskowszczyźnie jeszcze w XIX wieku nosili dziki „ubiór” (płat skóry z dziurą na głowę), taki, jaki w swoim czasie (ponad 6 tysięcy lat temu) nosili małpoludy (P. Sztepa „Moskowstwo”). 3. Jeszcze w XI wieku, pisze Iwan Ohijenko w „Ukraińskiej kulturze” (1918), naród ukraiński wytworzył swoje oryginalne prawo, a zbiór praw pod nazwą „Ruska Prawda” (jak i „Trebnik” Piotra Mohyły) zostały wykorzystane przez moskiewskich carów aż w XVII wieku dla „swoich” „Kormczej” (1650) oraz „Ułożenia” (1649). 4. Nawet moskiewscy archeolodzy i historycy pisali później, że na moskowszczyźnie nie znaleziono ani jednego słowiańskiego grobu czy kurhanu, a „w żyłach moskiewskiego narodu płynie nie mniej niż 80% fińsko-tatarskiej krwi” (A. Spicyn, M. Pokrowski). Tym samym przypominając historykowi-karłowi, skąd wzięła się Ruska ziemia. 5. M. Kostomarow w „Ruskiej historii…” opisuje straszną bezdenną ciemnotę Moskwy także w życiu cerkwi, wspominając opowieść nowogrodzkiego arcybiskupa, wykształconego i przysłanego z Kijowa: „Przyprowadzą mi chłopa na święcenia (na księdza); ja daję mu czytać apostoła, a on i postawić kroku nie umie; ja dam mu psałterz, a on i tu z trudem brnie. Ja wygonię, a na mnie się skarżą. Ziemia, mówią, taka; nie możemy zdobyć człowieka, żeby czytać umiał…”. Jak pisze Ohijenko, na moskowszczyźnie było mało szkół, a na naukę patrzono zawsze krzywo, „uważano ją za owoc diabła”. Za to nadmiernie „ubóstwiano” kłamstwo. I ta szatańska „cnota” przeszła w spadku temu „głębinowemu” narodowi. Jednak czemuż się dziwić. Wszak „moskwa” z fińskiego oznacza „mętna woda”, „męt”. 6. Warto, aby putinowscy ideolodzy i jego propagandyści z „czarnym podniebieniem” uznali wreszcie, że moskowszczyzna wykluła się jako półsamodzielne „państwo” z Tatarii i nazywano ją nie inaczej, jak „ruskim ułusem”. Nie na darmo ich historycy: Karmazin (Tatar), Kluczewski, Pokrowski, którzy „tworzyli” w XVIII–XX w., twierdzili, że około 60% „warstwy przewodniej” moskali było pochodzenia tatarskiego. I jak nie starali się nasi duchowi nauczyciele z Kijowa, Ostroga, Czernihowa uczyć ich rzetelnie religijnych kanonów, jednak moskowici uparcie kontynuowali „modlenie się” w cerkwiach w założonych na głowę czapkach aż do 1651 roku. A sama „idea” zagrabiania i uciskania całego świata wymyślona nie przez moskiewskich carów-psiarzy, a przekazana (jako haniebny spadek) Kremlowi i moskowitom przez mongolsko-tatarskich potomków Czyngis-chana. A w mieszance z rodzimym czarnosetnictwem i nazizmem otrzymano ideologię raszyzmu i ludobójstwa. Tym właśnie „wegetuje” dzisiejsza rosja. Dlatego niech oni, moskowici, a nie my, Ukraińcy, odszukują w błotach i pustyniach swoją „prawdziwą” historię. A jeszcze – niech uważniej czytają „swojego” Aleksandra Błoka, który o nich napisał: Tak, Azjaci – my, o skośnych i chciwych oczach! Prawdziwie, chciwi, zagarniający, zachłanni i kłamliwi. Jednak nie długo będą widzieć te złe oczy, bo wkrótce jednak najedzą się i zadławią Ukraińską Ziemią. I wtedy nastanie Boża prawda! Ukraina uchroni swoje narodowe Ideały oraz wzmocni narodową Ideę.
11 sierpnia. Myśli, ideały Wielkich Ukraińców dla współczesności. Współbrzmią one z czasem, wydarzeniami i nadziejami. W przestrzeni czasowej idee mierzy się stuleciami, jednak nie tracą one przez to na swoim znaczeniu, wrażliwości i prawdziwości. Jeszcze pod koniec lat 20. XX wieku Dmytro Doncow („Za ziemię i morze”) niemal proroczo zauważył: „W potomnych musi obudzić się świadomość wielkości zadań, które stały przed Mazepą i stoją przed nami. Nie „za ziemię i wolę”, a „za ziemię i morze”. Bo nie ma samodzielności bez morza, nie ma morza bez samodzielności. Kto panuje na Krymie, ten panuje na Ukrainie, nawet niepodległej… Jak nie ma prawdziwej samodzielności bez posiadania brzegów, tak nie ma i „morza” bez „ziemi”. Zatem za nami wielka ukraińska tradycja, która opierała się na epoce książęcej Olega, Światosława, Igora z tarczami na bramie carogrodzkiej; Kozaczyźnie z państwem Chmielnickiego, kiedy w „Synopie rozpalała się kozacka fajka i czajkami przelatywali Morze Czarne, aby zdobyć je dla siebie, a Sirko Krym dla Ukrainy zdobywał”; Mazepie, który bił się z szalonym Piotrem nie tylko „za ziemię”, ale i „kontynuował ukraińską tradycję opanowania „rodzimego morza”; bohaterach lat 1917–1920, którzy walczyli nie tylko o Kijów, ale i o Odessę oraz Krym. Praktyka 31. roku naszej Niepodległości pokazała, że wyzwolenie morza nie może się ziścić, gdy w Sewastopolu będzie „pozwolone” straszyć obcym flagom, wynajmować „morze”, utwierdzać fałszywe hasło „na wieki razem”, które stało się obłudą i nową kolonizacją. Widocznie zapomnieli, nie czytali, zignorowali (przede wszystkim nasi przywódcy) ostrzeżenia Doncowa, które tak i nie stały się wtedy dla nich drogowskazem prawdy. Przecież twierdził on, że „walka o niepodległość Ukrainy, jak i o Morze Czarne, pod obcymi flagami będzie jedynie marnym przelewaniem krwi „nie za Ukrainę, a za jej kata”. Dzisiaj, kiedy trwa wojna z przeklętą moskowią, znów wracamy do dawnych prawd, że świętą Wolę można zdobyć jedynie „z pola i z morza”. Dlatego też każde nasze zwycięstwo na morzu (zniszczenie krążownika „moskwa”, wybijanie orków z Wyspy Wężowej czy ogniowa „bawełna” dla lotnictwa morskiego raszystów na lotnisku w Sakach, w składach amunicji w Dżankoju) jest przypomnieniem dla współczesnych o prawdziwych Ideałach narodowych Przewodników, którzy wyznawali wieczną (historycznie sprawiedliwą!) wartość – „nie ma samodzielności bez morskich brzegów, nie ma ukraińskiej „ziemi” bez „morza”. Ale to odwieczne marzenie, polityczny i duchowy ideał Ukraińskiej Państwowości ostatecznie będą mogły się utwierdzić wtedy, gdy Naród uformuje się jako oświecony, świadomy, narodowo-kulturowy organizm, który zna i szanuje swoje historyczne miejsce oraz walczy o nie. Właśnie dlatego Iwan Dziuba w pracy „Kultura narodowa jako czynnik przyszłości Ukrainy” napisze: „…Chcę podkreślić swoją dawną i niezmienną tezę o tym, że przyszłość Ukrainy będzie rozstrzygać się w sferze kultury”. Rzeczywiście, kultura narodowa w obecnych tragicznych i jednocześnie niezwykle heroicznych czasach jest naszą najpotężniejszą bronią. I chociaż wróg-moskowita wszelkimi okrucieństwami i nieprawdami próbuje nie tylko fizycznie, ale i kulturowo, ideologicznie, światopoglądowo wybić ukraińskość, „zaćmić ukraińską myśl społeczno-polityczną i odwrócić od ideału narodowego”, jednak staje się oczywistą i dokonaną prawda, że przyszłość Ukrainy jest z jej Kulturą Narodową. Wtedy Ukraina, z wiarą w SIEBIE, jest niezwyciężona. Kultura – nasz duchowy rezerwuar, z którego czerpie siłę ukraiński renesans militarny, tworzy się Duch Ukraińskiego Wojownika. Ten wszechzwycięski pęd do kultury narodowej nieustannie krzewili sławni synowie Ukrainy zarówno w dni jej wzlotów, jak i w czasy upadków oraz poniewierki. Wspomnijmy takich, jak Mykoła Zerow. Poeta i Bojownik. Jeden z najbardziej oddanych orędowników narodowego i europejskiego życia kulturalnego Narodu Ukraińskiego. Zwycięski, mężny i wierny sobie. Bo kończąc swoje ziemskie życie, okaleczone przez moskiewskich katów, w północnym obozie koncentracyjnym, Zerow-Poeta, Zerow-Duchowny, Zerow-Wojownik do ostatnich dni swoich tłumaczył Wergiliuszową „Eneidę”. Sławiąc Wolę i wierząc w szczęśliwy Los rodzinnego Narodu. Czyż można więc pokonać Naród, który jest zdolny rodzić takich Poetów, Budzicieli, Twórców, Wojowników, którzy nigdy nie zamieniali WOLNOŚCI na „chlebojedztwo”? Bo tylko plebejusz „kocha bardziej chleb niż wolność”, mówił Rousseau. Przecież tracąc ją, człowiek pozbawia się w końcu i chleba. Dobrze, że idee nie umierają, jak i ich twórcy, którzy bili się o nie. One tylko przekształcają się w nasze narodowe i bojowe hasła, zjednoczone w nawołujące i wielkie – „CHWAŁA UKRAINIE!”. Georgij FILIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy
Tłumaczenie maszynowe
Iwan Nyzowy
Ołena BONDARENKO, pisarka, dziennikarka, Ukrainka
We wrześniu tego roku świat pachnie lekko przywiędłymi liśćmi, jabłkami, miodem i… wojną. Trwa ona już ponad 190 dni. Wojna o Wolność Bycia Ukrainą. Ci, którzy nie przelali za nią ani kropli własnej krwi, prześcigają się w „wróżeniu” to szybkiego zwycięstwa, to długiej i wyczerpującej bitwy. Radzą mieszczaninowi to przygotować świąteczne szaty, to znów pakować walizki. Ktoś z wyjeżdżających główkuje, w jakich krainach zostać lepiej (bezpieczniej, a może i korzystniej). Inni – wracają, niczym zranione bociany, nie wiedząc, co tam i jak w rodzinnym gnieździe. Przecież nawet jeśli to gniazdo ocalało – i ono, i my w nim już nigdy nie staniemy się przedwojennymi… Tymczasem poeta Iwan Nyzowy, sam jeden pośród ługańskiego cmentarza, niczym pośród pustyni, zawzięcie broni swojej Ukrainy, którą „okradzioną obudzono”. I wołanie jego bezgłośnie przeszywa Królestwo Niebieskie i ziemskie… Zauważyliście? – czas wojny jest na wskroś przesiąknięty Bożymi znakami, sygnałami, aluzjami. Czy może nasze uszy, oczy i serca teraz ostrzej je odbierają? Mój przyjaciel Iwan Nyzowy, wydaje się, sam był takim Bożym znakiem. Tylko mało kto uświ Miał z całą powagą jego proroctwa i przepowiednie. Gdyby z dziesięć lat temu Pan nie powiedział mu: „Naprzód!” – obecnie, może, wiedzielibyśmy nawet, kiedy wypatrywać Zwycięstwa… W końcu Iwan mówił nam i dwadzieścia, i trzydzieści lat temu nie tylko skąd nadejdzie nieszczęście-najazd, ale i jak mu zapobiec lub, przynajmniej, stanąć naprzeciw niemu bardziej zjednoczonymi, uzbrojonymi, potężniejszymi na duchu. Mówił czasem ironicznie (i ogół odbierał to niemal jak żart): My i dziś szczodrzy, Jak byliśmy, Bez miary i bez granic: I flotę, i morze oddaliśmy, I Sewastopol też. I Krym wkrótce oddamy (Nic nam przecież nie żal!) – Na niego przecież łakomi się, samo Przez się, brat-moskal. (1995 r.) Słuchaliście, wczytywaliście się, braliście pod uwagę? Ależ skąd! Nawet kiedy bił we wszystkie dzwony, odbierano go niemal jak szaleńca na kościelnej wieży, który dzwoni, kiedy nie to że ognia, a i dymu nie widać: Oni już idą – „demokraci” rosyjscy – Bez zbędnych rozmyślań i słów, Oni przecież po bratersku, Oni przecież po swojsku, Oni przecież śmiertelnie uściskają chochołów! A my w swoim nie-rodzimym domu, W głodnym skurczu i drżeniu kolan, Na Wschód spoglądamy, Jeszcze nieświadomi tego, Co nadchodzi ze stron moskiewskich. (1994 r.) Ale co tam dzwony – on, niczym opętany, szturchał ze wszystkich sił to ospałe społeczeństwo: …Nas niczego nieszczęście nie nauczyło… Wciąż śpiewamy „Jeszcze nie umarła…”, A we mgle czernieje nowa już mogiła – Ręczna Howerla. Grabarze już szykują łopaty, A bagnety – dawno gotowe Ukraińskie serca przeszywać, by poznać Kolor naszej krwi. (1993 r.) Na dwadzieścia siedem dni przed początkiem wielkoskalowej rosyjskiej inwazji, mimo dwudziestu ośmiu ostrzeżeń światowych mocarstw, nasi urzędnicy w ogóle nie dostrzegli zagrożenia. Na dwadzieścia siedem lat przed tragediami Buczy, Worszela, Irpienia – w grudniu 1995 roku – poeta Iwan Nyzowy wiedział, gdzie i jak to będzie: …A nie obejdzie się bez boju, Bez „bratobójczego” noża – Leżeć nam nie pod Moskwą, Pod rodzimym Kijowem leżeć… (1995 r.) Poecie, bez wątpienia, przyszło za swojego życia nie raz słyszeć sentencje w rodzaju: „Za co wy tak o Rosjanach? To przecież nasi bracia!”. Kiedy już rosyjski but deptał naszą rodzimą Ługańszczyznę, rodacy przeważnie chętniej przyjmowali łudzące: „Ich tam niet”, aniżeli surową prawdę o interwencji. Poprzez wybuchy i zgrzytanie wrogich gąsienic w naszych miastach i miasteczkach i teraz można usłyszeć niedorzeczne: „Za co oni tak z nami? My przecież byliśmy braćmi!”. W poezjach Nyzowego nie ma nic o Ablu i Kainie. Bo on zawsze wiedział i twierdził pełnym głosem: nigdy Ukrainiec nie był, nie jest i nie będzie krewnym Rosjanina. Ani genetycznie, ani mentalnie, ani światopoglądowo. Jak wiedział i to, że w wojnie przeciwko Ukrainie rosyjska horda, oprócz „Gradów” i czołgów, uzbrojona jest w obłudny pseudocel „ochronić swoich”, czyli rosyjskojęzycznych. Tych, których wkrótce orkowie tysiącami będą zabijać w Melitopolu i Berdiańsku, Mariupolu i Siewierodoniecku. Niewielka dygresja: w Buczy w marcu 2022 roku, podczas okupacji, rosyjscy nieludzie czynili straszne okrucieństwa wobec ludności cywilnej. Miejscowi mieszkańcy, którzy nie zdążyli uciec, ukrywali się w piwnicach i ziemiankach niemal miesiąc. Trudno wyobrazić sobie grozę, która raz po raz ogarniała ludzi, gdy z zewnątrz rozbrzmiewała mowa okupantów. I oto pewnego dnia, zamiast moskiewskich przekleństw i dzikich okrzyków, zmęczone, przerażone, głodne, odcięte od świata kobiety, staruszkowie, dzieci usłyszeli: „Jest ktoś żywy? Wychodźcie, ludzie!”. I półżywi ludzie wypełzali na świat Boży i padali na kolana: „Swoi!”. Zatem mowa nie po prostu ma znaczenie. Ona – najcenniejsza światopoglądowa cecha, która odróżnia swoich, bliskich – od obcych, najeźdźców. Wyrzekając się tej cechy – mowy przodków, matki, ojca – człowiek skazuje siebie na zgubę, w tym, jak widzicie, i fizyczną. A naród – na niewolnictwo i wegetację na peryferiach historii. Dlatego Iwan Nyzowy w rozpaczy rzuca w twarz niedouczonym „kakaja raznica” swoje gorzkie inwektywy: A my – do macochy-Moskwy… Ależ nie, nie my, a wy, „Niewolnicy, podnóżki, błoto Moskwy”, Spod kijowskiej buławy Pełzniecie do Moskwy! Was rozmnożyło się na ziemi, Niczym gadów w bagnie: Na wszystko swoje bezlitośnie źli, Półchochoły, ćwierćmoskale, Przebierańcy straszni! (1995 r.) Nieprzypadkowo poeta cytuje owo szewczenkowskie: „Niewolnicy, podnóżki, błoto Moskwy!”. Bo wody upłynęło niemało, a „małorosyjskość”, „chocholstwo”, które wżarło się w mózgi i kości, do dziś staje na przeszkodzie postępowi, przyciąga najeźdźcę i zagraża samemu istnieniu Narodu. Więc i nieprzypadkowo Nyzowy wzywa: chocholandio odnowiona ruino świadomości i tradycji wiekowych poczuj wreszcie w mięśniach węzłowych święty ból co zwie się – Ukraina! (1996 r.) Tym świętym bólem Iwan przeczuwał, że Rosja pójdzie na wojnę, aby zagarnąć Ukrainę i zniszczyć Ukraińców. Że wojna będzie straszna, krwawa, wyhodowana w gorączkowych majaczeniach ludu, ciężko chorego na kompleks niższości. Ale przeczuwał on i to, że Ukrainy bronić będą najlepsi, najbardziej zwycięscy, najbardziej prawdziwi Ukraińcy i Ukrainki. Do takiego zwycięstwa i poświęcenia poeta, jak teraz często mówią, motywował świadome ukraiństwo: Cel jeden: zmieść i pomścić, i nową świątynię wznieść na krwi, i samych siebie pierwotnie pokochać… (2006 r.) Powiem więcej: Iwan przygotowywał do ofiarnego czynu w imię Ukrainy własnego jedynego wnuka: Dorastaj, mój Bohdanku, Bądź niezależnym i dumnym, I wiedz: Nie korzyła się od wieków ukraińska ziemia Ani Hunom, ani Połowcom, ani hordom Czyngis-chana, Ani pijanym od krwi i samogonu Moskalom! W niej przytulnie śpi się naszym praprzodkom,
Bohdanku, Pod słońcem pradawnym na niebieskim i żółtym tle; Niezniszczalne w przyszłości Praprzodków naszych szczątki – Mocna armatura ziemi! (2001 r.) Wchłonąwszy dziadkową naukę, dziś Bohdan Nyzowyj – w szeregach obrońców Ukrainy. On – jeden z tych stalowych wojowników, którymi zachwyca się cały świat. I z zachwytem szuka odpowiedzi, w czym tajemnica tej niezwyciężonej inspiracji, która prowadzi ich do sprawiedliwego boju, do świętego Zwycięstwa. Odpowiedź ma poeta z kozackiego rodu Nyzowych i Wełykorodów. Inspiracja – od rodzinnego kraju, ojczystej ziemi. Od korzeni, które trzymają do nieba jabłoń w ojcowskim sadzie i nie dają upaść człowiekowi na polu bitwy. Od naszej sławnej historii, od uświadomienia sobie bycia cząstką Wszechświata o imieniu Ukraina. Nyzowyj mówi do córki Łesi: …Wiedz: Mowy lepszej na świecie nie ma! Po ukraińsku słonecznik kwitnie. U wierzby – ukraiński żal. A Jezusa oblicze święte – Czyż nie ukraińskie?! (2003 r.) Obraz Ukraińca przy odwiecznym pługu u Nyzowego wyrasta do epokowego, wszechświatowego symbolu Oracza, Żywiciela: Za horyzontem zaobocznym, za smugą napiętą do granic, jak struna, mój dziad Wełykorod idzie za pługiem, i bruzda dwa bieguny jednoczy… (2010 r.) Więc całkiem naturalnie, że w złej godzinie wrogiego najazdu tak samo powstaje podniebny, wszechświatowy obraz Ukraińca – Obrońcy: Wznoszę się nad stepem, Nad swoim Zaklęciem, zapomnieniem, tułaczką, I wbrew wszystkim przepowiedniom Nad stepem głos mój – Niczym grom! Ja od konia i szabli nie odwykłem – To tylko mojemu wrogowi się zdaje, Że ja odwykłem, Że ja dla stepu zniknąłem, Że głos mój nad stepem nie wzleci… (1955 r.) Drogi czytelniku, inaczej być nie mogło: rozmyślania nad pięciotomnikiem poezji Iwana Nyzowego powstały na tle wojny. Nie tylko dlatego, że ta przeklęta wojna sama, poza naszą wolą, powstała nad naszym ukraińskim światem. I nie tylko dlatego, że Iwan swoim unikalnym darem przejrzał ją przez gąszcz lat. Przede wszystkim – dlatego, że z całą życiodajną siłą swojego talentu poeta przewidział nasze Zwycięstwo i każdym biciem serca je potwierdzał. Więc ten Iwanowy pięcioksiąg – to dar dla nas wszystkich, którzy kochają Ukrainę, walczą za nią, pracują dla niej, wierzą w nią i pragną jej Zwycięstwa: Wszystko prochem się stanie, co na nas powstanie Zbrojnie – nasz czarnoziem wzbogaci. Nasz dumny wzlot, Odrodzenie ostatnie Nie zatrzymać i krwią nie zalać! (1993) Tak, czytelniku, toczy się wojna, gdzie na szali – bez przesady i patosu – życie każdej i każdego z nas i życie Ukrainy. Dlatego dla każdej i każdego z nas – gdzieś w swoich nadchmurnych daliach – mój przyjaciel Iwan Nyzowyj, obmywszy się w nieziemskich ogrodach przeczystą rosą, znowu i znowu powtarza swoją niezniszczalną i wieczną Poranną Modlitwę: Sprawiedliwy Boże nasz, ty, który jesteś W niebiosach, zejdź na ziemię: Ja twoje nowe przyjście przyjmuję Nawet wtedy, gdy odmówią się wszyscy Od Ukrainy-Rusi. Po rosie, Boże, przejdź się. Weź Ukrainę – Raj nieziemski – podniebną krainę, Gdzie Ukraina kwitnąć będzie w pięknie… Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu obecnie istniejących wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – za pewnym „wsparciem” naszej władzy znalazł się na granicy zaprzestania swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa – to ważny wkład w ukraińską sprawę. Więc podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT „Alfa-Bank”, r/r UA 30300346000002600 2016994001; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU/INN: 00031756. Przeznaczenie płatności wypełnia płatnik tak, aby udzielić pełnej informacji o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: Zwrócenie
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij ŁUKIANCZUK „Naród mój jest, naród mój zawsze będzie / Nic nie przekreśli mój naród”, – pisał olbrzym ukraińskiego ducha Wasyl Symonenko, który swoją twórczością po raz kolejny podkreślił, że dla Ukraińców wolność i godność zawsze były fundamentalnymi wartościami, których symbolami stały się – Tryzub, Hymn Państwowy, Flaga Państwowa. Słoneczno-niebieskie barwy sztandarów nie tylko akumulowały tradycje narodowe, tysiącletnią historię kraju, ale także identyfikują naród i terytorium od Morza Czarnego po Karpaty. Skłaniały do walki na różnych etapach historycznego postępu Ukraińców, wlewały wiarę i niezłomną siłę. Jak zaznaczają w Ukraińskim Instytucie Pamięci Narodowej (UIPN), żółto-błękitne barwy symbolizowały państwo kijowskie jeszcze przed jego chrystianizacją w 988 roku. Współcześni badacze wywodzą tradycję używania kolorów słońca i nieba jeszcze z dalekich czasów pogańskich. Połączenie żółtego i błękitnego koloru ma na naszych ziemiach głębokie korzenie. W ich powiewaniu – nasz kod genetyczny, nasza pradawna sławna historia. Żółto-błękitne kolory od dawna wykorzystywano na flagach ukraińskich ziem. O dawności tradycji łączenia żółto-błękitnych barw w ukraińskiej symbolice świadczy na przykład to, że założonemu w 1256 roku miastu Lwów nadano herb, na którym przedstawiony jest złoty lew na błękitnym polu. Prawie wszystkie herby miast Kijowszczyzny i Ukrainy obramowywano słoneczno-niebieskimi kolorami. Od XVIII wieku pułkowe i sotenne kozackie flagi Wojska Zaporoskiego wytwarzano z błękitnego płótna, na którym żółtą farbą nanoszono postacie świętych, krzyże, gwiazdy, broń. Do początku II wojny światowej w Ermitażu wystawiano flagi z połączeniem naszych narodowych barw. Na jednym ze sztandarów przedstawiony jest archistratyg Michał, ubrany w złotą kireję i błękitne spodnie. Na innym sztandarze z 1774 roku, stworzonym kosztem ostatniego atamana Siczy Zaporoskiej Petra Kałnyszewskiego, – podłużny prostokąt błękitnego koloru, na którym jaskrawe złote herby. Utrwalenie żółtego i błękitnego połączenia – jako ukraińskich narodowych kolorów – nastąpiło podczas europejskiej „wiosny ludów”. Po raz pierwszy taka flaga załopotała w czerwcu 1848 roku na ratuszu miejskim Lwowa. Od tego czasu płótna w narodowych barwach wykorzystywano podczas szewczenkowskich i innych świąt w Galicji, na Bukowinie i Zakarpaciu. Na Naddnieprzu żółto-błękitne kolory załopotały po rewolucji 1905–1907 lat. Wraz z upadkiem znienawidzonego caratu barwy te stały się ogólnie uznaną ukraińską symboliką. Z żółto-błękitnymi, bliskimi sercu flagami 25 marca 1917 roku na ulice Petersburga wyszli żołnierze-Ukraińcy i młodzież studencka. 25-tysięczna manifestacja zaświadczyła o dążeniu Ukraińców do oddzielenia się od imperium zła i odbudowy własnego państwa. Za kilka dni – 29 marca – masowa manifestacja odbyła się także w Kijowie. Podczas Święta Wolności kijowianie oraz ukraińscy wojskowi również wyszli na ulice z żółto-niebieskimi sztandarami. „Całe morze ludzkich głów wokoło, – opisywał „Święto wolności” Serhij Jefremow. Oto błękitno-żółte – słońce i niebo – ukraińskie flagi”. W tamte dalekie dni ukraińskiej rewolucji żółto-błękitne sztandary i wstążki stają się symbolem, wezwaniem, siłą sprawczą narodu, który powstał przeciwko moskiewskiemu panowaniu i dzikiemu imperium. 1 kwietnia w Kijowie z inicjatywy Centralnej Rady odbyła się ponad 100-tysięczna manifestacja. Tysiące żołnierzy-Ukraińców kijowskiego garnizonu niosło żółto-błękitne sztandary z napisami: „Wolna Ukraina”, „Wieczna pamięć bojownikom za wolność”, „Wojna do zwycięstwa”. W Charkowie, Połtawie, Jekaterynosławiu i innych miastach Ukrainy oraz poza jej granicami odbyły się podobne akcje pod żółto-błękitnymi flagami. Latem 1917 roku pod tą flagą wyruszał na front pierwszy ukraiński oddział – pułk imienia hetmana Bohdana Chmielnickiego. Wtedy też część okrętów Floty Czarnomorskiej podniosła ukraińskie flagi. Po raz pierwszy – na niszczycielu „Zawydnyj” z inicjatywy kierownika ukraińskiej rady okrętu Iwana Prokopowycza. Żółto-niebieska flaga zwycięsko załopotała także nad Krymem.
Podczas wydarzeń rewolucji ukraińskiej lat 1917–1921 sztandary w barwach żółto-błękitnych stały się symbolami państwowymi Ukraińskiej Republiki Ludowej oraz Państwa Ukraińskiego hetmana Skoropadskiego. Po utracie państwowości używanie symboliki narodowej kontynuował ukraiński ruch narodowowyzwoleńczy OUN. Takie flagi wykorzystywano podczas wydarzeń i akcji w ukraińskiej diasporze na całym świecie. Wiek temu bolszewicy, którzy uciekli się do masowego terroru, okupowali Ukrainę. W komunistycznym ZSRR używanie ukraińskiej symboliki narodowej było niebezpieczne. Ukraińskie symbole trafiły pod najsurowszy zakaz – za Tryzub, hymn i flagę wtrącano do więzień i rozstrzeliwano. Lecz nasz sztandar, jak słońce i niebo, jest niezniszczalny. Mężnie przełamując radzieckie zakazy, 22 stycznia 1973 roku w Czortkowie na Tarnopolszczyźnie ukraińscy patrioci po raz pierwszy wywiesili cztery ukraińskie flagi. Pod koniec lat 80. XX wieku żółto-błękitna symbolika załopotała na pierwszych publicznych akcjach sił narodowo-demokratycznych. 26 kwietnia 1989 roku we Lwowie pod ukraińską flagą odbył się wiec pamięci ofiar katastrofy czarnobylskiej, a 22 maja tego samego roku – święto szewczenkowskie w Kijowie. 23 marca 1990 roku niebiesko-żółty sztandar pojawił się nad Radą Miejską w Tarnopolu; 3 kwietnia – nad lwowskim ratuszem... Jak by to nie brzmiało dziwnie, ukraińskie flagi zaczęły w tych samych latach pojawiać się nie gdzie indziej, a na wydarzeniach ukraińskiej młodzieży studenckiej... w pierestrojkowej Moskwie, na półmilionowych zgromadzeniach sił demokratycznych! Z czasem pojawiły się one po raz pierwszy (!) także na słynnej pierwszomajowej demonstracji na Placu Czerwonym w 1990 roku... 24 lipca 1990 roku – niebiesko-złoty sztandar uroczyście podniesiono nad Radą Miejską w Kijowie. A rok później pod tymi flagami, 19 sierpnia 1991 roku, Ukraińcy już gromadzili się w „Ukraińską sotnię” na barykadach Białego Domu stolicy ZSRR przeciwko GKCzP! 23 sierpnia ukraińską flagę wniesiono do sali obrad Rady Najwyższej. 4 września 1991 roku, już po odnowieniu niepodległości Ukrainy, sztandar państwowy załopotał nad Radą Najwyższą. A po referendum z 1 grudnia flaga ta staje się państwową – 28 stycznia 1992 roku Flaga Państwowa została oficjalnie zatwierdzona przez parlament. Wraz z początkiem rosyjskiej agresji okupantów, podarował dla świetlicy unikatową bandurę. „Jest ona bardzo cenna tym, że wewnątrz instrumentu zaznaczono rok jej wykonania – 1936. Podarowano nam także starodawne ręczniki. Świetlica będzie się rozszerzać” – poinformowała w 2014 roku flaga państwowa stała się symbolem walki i oporu wobec raszystowskich okupantów. W 2022 roku, kiedy agresor uciekł się do pełnoskalowej inwazji, na wsparcie Ukrainy niebiesko-żółtymi barwami podświetlono ikoniczne budowle wielu stolic świata, a obywatele wielu krajów Europy i Ameryki wychodzą z państwowymi flagami Ukrainy na wiece poparcia, na stadiony i koncerty... Na wystawie w Narodowym Muzeum Historii Ukrainy zaprezentowano 17 unikatowych flag, w szczególności: niebiesko-żółtą flagietkę z 1988 roku z kijowskiego wiecu, którą przekazał muzeum dysydent Ołeś Szewczenko; sztandar, który podniesiono w 1990 roku obok kijowskiej administracji; flagę, pod którą słynne ukraińskie małżeństwo Petuszczak-Makedon po raz pierwszy opłynęło jachtem „Lelitka” dookoła świata w latach 1994–1998; flagę Ukrainy, która po raz pierwszy została podniesiona nad Antarktydą przez pierwszą wyprawę antarktyczną 6 lutego 1996 roku; fragmenty ukraińskiej flagi ze zniszczonej przez okupantów wieży telewizyjnej na górze Karaczun koło Słowiańska; flagę z lotniska w Doniecku z podpisami ukraińskich obrońców; flagę Ukrainy, którą wolontariuszka Wiktorija Kononowa uratowała i wywiozła z okupowanego Ługańska; flagietkę Ukrainy, która przebywała na orbicie okołoziemskiej... Obecnie flaga w kolorze godności i wolności, kolorze niespotykanej odwagi i poświęcenia w imię niepodległego suwerennego Państwa — taka jest nasza flaga, która dzisiaj powiewa jako wezwanie do odpierania wściekłego wroga, który z bronią w ręku, z setkami samolotów i czołgów, śmiercionośnymi bombami i pociskami manewrującymi wtargnął na naszą ziemię i próbuje zniszczyć nasz kraj oraz nasz naród. Sztandar państwowy jest obecnie na pierwszej linii frontu wojny moskiewsko-ukraińskiej — jest w każdym bunkrze, w okopach, na czołgach i pojazdach bojowych, na mundurach wojskowych naszych obrońców. Jest w sercach milionów Ukraińców, którzy wspólnie z Siłami Zbrojnymi Ukrainy jeszcze w 2014 roku stanęli w obronie kraju przed oszalałą Rosją z jej imperialnymi zakusami i stuletnimi próbami zniszczenia ukraińskości wraz z jej językiem, kulturą, tradycjami, cerkwią, pamięcią historyczną, aby wymazać ją na zawsze, wykreślić z historii i księgi bytu. Dla uczczenia wielowiekowej historii ukraińskiego państwowotwórstwa, symboliki państwowej niepodległej Ukrainy oraz w celu kształtowania szacunku obywateli do symboli państwowych, Dekretem Prezydenta Ukrainy ustanowiono Dzień Flagi Państwowej Ukrainy, który obchodzony jest co roku 23 sierpnia. W tym roku na Ukrainie święto obchodzono w czasie trwającej gorącej fazy wojny rosyjsko-ukraińskiej. W przeddzień Dnia Niepodległości Ukrainy w Narodowym Muzeum Historii Ukrainy otwarto wystawę, na której zaprezentowano unikatową kolekcję ukraińskich sztandarów z okresu końca XX–XXI wieku. Poseł do Rady Najwyższej kilku kadencji Iwan Zajeć
Tłumaczenie maszynowe
W Połtawskim Muzeum Literacko-Memoriałowym Panasa Myrnego zaprezentowano spektakl o Marusi Czuraj oraz świetlicę legendarnej pieśniarki. Autorką scenariusza jest Julia Korżenko, członkini Połtawskiego oddziału Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy. Spektakl pokazano w jednym z pokoi muzeum, gdzie tworzona jest ekspozycja „Świetlica Marusi Czuraj”. W wydarzeniu wzięli udział muzealnicy, media, działacze społeczni, przedstawiciel regionalny Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej w obwodzie połtawskim Ołeh Pustowhar, aktorzy teatru obwodowego im. M. Hohola, zastępczyni przewodniczącego Połtawskiej Organizacji Obwodowej Związku Dziennikarzy Ołena Wachnyćka, muzycy, kierowniczka działu krajoznawstwa Połtawskiej Obwodowej Biblioteki Uniwersalnej im. I. Kotlarewskiego Maryna Fedorowa oraz szerokie grono miłośników pieśni Marusi Czuraj. Spektakl oferuje widzowi nowoczesną „optykę” na życie Marusi. Według wersji Julii Korżenko, Marusia Czuraj uczyła się w kolegium muzycznym w Lipsku, nie otruła swojego ukochanego, a uniewinnił wybitną ukraińską śpiewaczkę hetman Ukrainy Bohdan Chmielnicki. Wykonawcami byli aktorzy Połtawskiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego imienia Mykoły Hohola Kateryna Jehowyczewa, Ludmyła Tymofiejewa oraz duet wokalno-instrumentalny „Rodyczi”. Działaczka społeczna i znana mistrzyni hafciarstwa, wolontariuszka frontu rosyjsko-ukraińskiego Zoja Kowalenko podarowała ze swojego archiwum rodzinnego dla nowej ekspozycji „Świetlica Marusi Czuraj” kilka eksponatów: wybijaną blachę z profilem śpiewaczki, dokumenty dotyczące pierwszych działań oświatowych poświęconych Marusi Czuraj w Połtawie pod koniec lat 80. i na początku lat 90. ubiegłego wieku. A także wyhaftowany amulet z wersami z powieści historycznej Liny Kostenko „Marusia Czuraj”: Ta dziewczyna nie jest byle kim, Marusia. To – głos nasz. To – pieśń. To – dusza. Gdy w pochód wyruszała wataha, – jej pieśniami płakała Połtawa. Czego nam było trzeba na wojnie? Szabel, sztandarów i jej pieśni. Dyrektorka muzeum Switłana Zawalij opowiedziała, że młody wolontariusz, mieszkaniec wsi w obwodzie odeskim, gdzie toczyły się krwawe walki Sił Zbrojnych Ukrainy przeciwko rosyjskim. Switłana Zawalij. W Połtawie obok teatru obwodowego (obecnie ulica Niebiańskiej Sotni) wzniesiono pomnik Marusi Czuraj. Połtawskie biuro UIPN
Tłumaczenie maszynowe
Jaryna CZORNOHUZ
Cóż, pierwszego września miałeś urodziny. Miałeś skończyć 28 lat. Pamiętałam o tym jeszcze tydzień przed pierwszym, ale piszę o tym dopiero teraz, bo rozumiałam, że nie napiszę tak, żeby ci się spodobało. Nie znosiłeś tego smutku, żalu we wspominaniu tych, którzy zginęli w walce. Rozumiałeś to, ale nie lubiłeś. Ostrzegałeś ciągle: “Gdyby coś się stało, tylko nie płacz za mną, sam wybrałem to – udać się prędzej czy później do Walhalli”. Oto ja nie płaczę, okazałam się bardzo silna, że tak powiem. Wspomnę coś wesołego, wspomnę coś starego, bo wspomnień z rotacji i pełnoskalowej wojny wystarczy na wszystkie twoje przyszłe urodziny, kiedy o poległych zaczną już całkiem zapominać. Wspomnę, jak w przeddzień rotacji po raz pierwszy latem 2021 roku zabrałeś mnie z naszym plutonem patrolować wyspę Dżaryłgacz. Zabrałeś, żeby sprawdzić, czy dziewczyna, która ciągle rwie się gdzieś, da radę zapieprzać w upał po piasku w mundurze i oporządzeniu 5-10 km. Było mi trochę ciężko, ale jednak przeszłam. Nawet z plecakiem medycznym. Pamiętam, jak łatwo było ci iść z twoim przygotowaniem, nawet kiedy wszyscy byli zmęczeni nie na żarty. Lubiłeś w dobry sposób żartować i dogryzać wszystkim, tak mi sceptycznie wtedy mówiłeś, że nie masz szczęścia do feministek nawet w służbie – i to horror, ile nas się namnożyło. Ale skoro przemaszerowałam taki dystans, to niech będzie – będę maszerować z plutonem wszędzie. Pamiętam, jak znalazłeś jelenie poroże na Dżaryłgaczu i cieszyłeś się. Strasznie kochałeś dziką przyrodę i dzikie zwierzęta. Kiedyś na rotacji w Kriakiwce w lesie w nocy usłyszeliśmy, że w ciemności warczy na nas wilk, a potem zobaczyliśmy go w termowizorze. Wszystkim nam serce podeszło do gardła na sekundę, a ty jeden byłeś spokojny, bo rozumiałeś dzikie zwierzęta, powiedziałeś, że wilk jest mądry i nie zaatakuje przeważającej liczebnie siły, po prostu podeszliśmy za blisko jego kryjówki albo to wilczyca z młodymi – trzeba go obejść. Spokojnie ustawiliśmy się we czwórkę w szyku okrężnym i obeszliśmy. Długo potem nie wierzono nam, że rzeczywiście natrafiliśmy na wilka, myśleli, że dopadła nas paranoja, dopóki inna grupa nie zobaczyła tego samego wilka w termowizorze. Wielu oficerów lubi specjalne warunki, osobne pokoje, najlepsze łóżka. Ty, z reguły, kładłeś na łóżka innych, a sam kładłeś się na podłodze. Tak też wtedy na Dżaryłgaczu, my spaliśmy w bungalowach, a ty pod gołym niebem na drewnianej desce. Kochałeś morze, pewnie dlatego poszedłeś po akademii do piechoty morskiej, bliżej brzegu morza. Mówiłeś, że lasów w 2014 roku na tejże Ługańszczyźnie wystarczyło. Wieczorami całe koszary naszej roty słyszały, jak grasz na gitarze. O istnieniu niektórych znanych rockowych hitów dowiedziałam się, dopytując, co ty wieczorem znowu u siebie grałeś. A piosenki, które sam układałeś, myślałam, że należą do jakiegoś klasycznego autora. Szkoda, że tak mało wideo z twoimi piosenkami nagraliśmy... No i wspomnę to, z czego lubiłeś się pośmiać. Kiedy w naszym punkcie stałego dyslokowania zrobiłeś nagłą zbiórkę plutonu w drugiej połowie dnia, żeby wykryć, kto się obija i nie jest w stanie szybko zebrać się na komendę. I wykryłeś, że Jara, okazuje się, poszła wyprowadzać do morza bezpańskie psy Czarę i Efkę. Kiedy po 15 minutach wróciłam, rozpuściłeś pluton, a mi, patrząc jak wesoło podskakując biegnę z psami od morza, powiedziałeś: “O, oto znaleźliśmy tę, która pójdzie w sobotę na wartę. Jara, możesz iść dalej spacerować z Czarą. Nie, niczego ważnego nie przegapiłaś”. I widząc moją obrażoną, zaskoczoną znienacka taką nowiną twarz – długo się ze mnie śmiałeś. I długo wspominałeś, jak się dąsałam. A na wartę w weekend oczywiście poszłam i nawet demonstracyjnie zameldowałam o tym wiadomością w komunikatorze. To była zwyczajna rzecz. Zginąłeś w walce z rosyjską kolumną pancerną w Zaczatiwce 5 marca 2022 r. Byłam w tej samej wsi na drodze, na punkcie obserwacyjnym, na który prosto wyjechała kolumna, na który spadło pierwsze uderzenie, kiedy zaczął się szturm wsi. Zdążyłeś jeszcze zadzwonić do mnie jakieś 20 minut przed śmiercią i zapytać, czy żyjemy i kiedy dobiegniemy do nich na elewator. Kiedy przyszliśmy tam, twoje ciało już zabrali. Ale szturm tego dnia udało się zatrzymać. I pewnego dnia wrócimy tam znowu. Tyl Walhall, Perunie. Zino Hewak, Leonidzie Hewak, Kateryno Hewak, dziękuję wam. Było zaszczytem służyć z waszym synem i bratem.
Tłumaczenie maszynowe
Heorhij ŁUK’JANCZUK 2 września w Muzeum Ukraińskiej Diaspory, które od 1999 roku prezentuje historię i dziedzictwo artystyczne Ukraińców świata, znana działaczka społeczna Anżela Sawczenko oraz znany charkowski wydawca Ołeksandr Sawczuk zaprezentowali wznowienie legendarnego agro-bestsellera „Rozmowy o gospodarstwie wiejskim” Jewhena Czykałenki – skutecznego agronoma, wielkiego właściciela ziemskiego, wybitnego ukraińskiego działacza społecznego, dobroczyńcy i wydawcy pierwszej w ówczesnym Imperium Rosyjskim ukraińskojęzycznej gazety codziennej „Rada”. Podobnie jak oryginał, który przetrwał ucisk carskiej cenzury, ta książka w obecnych tragicznych dniach wojny również rodziła się pod dźwięki syren i piekielnych ostrzałów Charkowa przez rosyjskich najeźdźców. Ale jak feniks z popiołów jednak powstała na nowo w lipcu w charkowskim wydawnictwie Ołeksandra Sawczuka. Tegoroczne wydanie jest najpełniejsze – wchodzą do niego wszystkie 5 broszur wybitnego agronoma i publicysty: „Czarny ugór i płodozmian”, „Bydło”, „Siane trawy, kukurydza i buraki”, „Sad”, „Winogrona”. W swoim czasie „Rozmowy o gospodarstwie wiejskim” były drugą pod względem popularności ukraińską książką po „Kobziarzu” na ówczesnej ukraińskiej wsi. Na dzień dzisiejszy jest ona ważnym zabytkiem historyczno-kulturowym sfery agrarnej, z oryginalnym przekazem i nieprostą historią, o której szczegółowo opowiedzieli podczas prezentacji: dyrektorka serwisu turystycznego „Kijowskie freski”, znana przewodniczka, z której inicjatywy wydano tę książkę – Anżela Sawczenko, wydawca z przyfrontowego Charkowa Ołeksandr Sawczuk, dyrektorka Muzeum Ukraińskiej Diaspory, historyczka sztuki Oksana Pidsucha. Jewhen Czykałenko urodził się 21 grudnia 1861 roku we wsi Pereszory (obwód odeski) w rodzinie o kozacko-szlacheckich korzeniach. Wykształcenie zdobył na Uniwersytecie Charkowskim (wydział przyrodniczy). Wykazał się jako niezwykle zdolny agronom – nawet w latach suszy uzyskiwał dobre zbiory na swoich polach – najlepsze na Ukrainie. Nagrodzony dwoma srebrnymi medalami na Wszechrosyjskich Wystawach Rolniczych, z których jeden był cesarski! Własne skuteczne doświadczenie w rolnictwie wyłożył w niezwykle popularnej wśród ukraińskiego chłopstwa broszurze „Rozmowa o gospodarstwie wiejskim” (w 5 ks., 1897). W formie rozmowy z chłopem opowiada się w niej o skutecznych metodach agronomii. Swoją broszurę Jewhen Charłampijowycz napisał w języku ukraińskim, a potem przez pięć lat starał się o jej wydanie, przy czym pozwolenie podpisywał sam minister spraw wewnętrznych carskiej Rosji, ponieważ język ukraiński był w tamtym czasie zakazany. Czykałenko napisał również „Wspomnienia” (I–II, Lwów, 1925–1926) oraz „Dziennik 1917–1919” (Lwów, 1931), które dają bogaty materiał do historii ukraińskiego ruchu końca XIX i początku XX wieku, gdyż autor od czasów studenckich i przez całe życie zajmował się aktywną działalnością społeczno-polityczną. W 1917 roku Jewhen Czykałenko stał się jednym z inicjatorów ogłoszenia Ukraińskiej Centralnej Rady – organu kierowniczego przyszłej Ukraińskiej Republiki Ludowej. Całe swoje świadome życie i wszystkie swoje wielkie środki ukraiński dobroczyńca oddawał na Ukraińskie Odrodzenie Narodowe, wydając przez wiele lat jedyną ukraińskojęzyczną gazetę codzienną „Rada”, która stała się „kuźnią” przyszłych wybitnych mężów stanu czasów URL: Symona Petlury, Wołodymyra Wynnyczenki, Serhija Jefremowa i innych. I właśnie z inicjatywy Jewhena Czykałenki została stworzona Centralna Rada URL, której przewodniczył i kierował jej działalnością do powrotu przyszłego prezydenta URL Mychajła Hruszewskiego z emigracji. Postać Jewhena Czykałenki jest unikalna w historii Ukrainy, a jego upamiętnienie w toponimach Kijowa – to choćby częściowa spłata naszego wielkiego długu wobec tego człowieka za obecną Ukrainę. Powiedzieć o nim „ukraiński mecenas” – to nic nie powiedzieć, nawet dodając, że właśnie do Czykałenki należy formuła: „Kochać Ukrainę do głębokości własnej kieszeni”. Właściwie to jego zasada, z którą żył, z całych sił rozbudowując ukraińską kulturę, wykrwawioną licznymi zakazami w Imperium Rosyjskim. Czym, zdawałoby się, było założenie i finansowanie codziennej ukraińskiej gazety „Rada” w realiach imperialnych na początku XX wieku? Przecież istnienie gazet uważa się za jedno z narzędzi tworzenia nowoczesnych narodów, bo takie codzienne przypominanie, kim jesteśmy i jakie są nasze wspólne zadania, jednoczyło poszczególnych ludzi w narodowo świadomą wspólnotę! Całe życie Czykałenki to ciągłe trzymanie wysokiej poprzeczki: żeby nie było wstydu przed potomnymi. O tym i o wielu innych rzeczach można przeczytać w jego dziennikach i korespondencji (wydawnictwo „Tempora”). Jego zapisy – to ślady epoki, kiedy Ukraina trzymała się na entuzjastach, którzy postanowili, że zrobią wszystko, co w ich mocy, aby ona za ich życia przetrwała!” – mówi Natalia Starczenko, doktor nauk historycznych, starszy pracownik naukowy działu teorii i metodyki archeografii oraz nauk źródłoznawczych Instytutu Ukraińskiej Archeografii i Źródłoznawstwa imienia Mychajła Hruszewskiego. Kilka lat temu propozycja nazwania ulicy i placu, noszących imię rosyjskiego imperialisty Lwa Tołstoja, imieniem wielkiego ukraińskiego mecenasa wszystkich działań narodowotwórczych na początku XX wieku w Kijowie i ówczesnej Ukrainie – Jewhena Czykałenki, została jednogłośnie poparta przez stołeczną komisję ds. nazewnictwa, kierowaną wtedy przez obecnego ministra obrony Ołeksija Reznikowa. Ale ta decyzja komisji została (dwukrotnie!) zablokowana na etapie jej elektronicznej dyskusji na stronie Kijowskiej Miejskiej Administracji Państwowej przez jawnych wrogów wszystkiego, co ukraińskie, fanów „ruskiego miru” i prorosyjskich stron oraz promoskiewskich hakerów. Obecnie stołeczna społeczność oraz komisja ekspercka historyków i krajoznawców rekomendują Radzie Miasta Kijowa, aby sąsiednią ulicę, nazwaną na „cześć” kolejnego „imperialnego trubadura” – Puszkina, przemianować na cześć wybitnego Ukraińca Czykałenki. I jest to bardzo symboliczne – istnienie imienia Czykałenki obok innych wielkich ukraińskich mecenasów – Tereszczenków i Chanenków, którym zawdzięczamy dwa wspaniałe muzea obok...” Jewhen Czykałenko był szczerym bojownikiem o ukraińskie przebudzenie narodowe i jednoczenie ukraińskiej elity, inicjatorem zwołania Centralnej Rady i faktycznym założycielem URL. Ale przede wszystkim był szczodrym mecenasem, do którego należy znane skrzydlate powiedzenie: „Łatwo kochać Ukrainę do głębokości duszy, a wy spróbujcie kochać ją do głębokości kieszeni”. Na ilu palcach ręki można obecnie policzyć ukraińskich krezusów, którzy kochają Ukrainę do głębokości swojej kieszeni, tak jak kochał ją wielki ukraiński dobroczyńca? Znalezienie bardziej aktualnej jak na obecne czasy postaci z ukraińskiej przeszłości dla mapy w centrum ukraińskiej stolicy, gdzie Czykałenko mieszkał i tworzył swoje wielkie ukraińskie dzieła, jest po prostu niemożliwe!” – podkreśla Jurij Hnatkewycz, deputowany ludowy Ukrainy, przewodniczący Centrum Oświeceniowego im. Jewhena Czykałenki. Historycy nalegają: w wojnie symboli „zejść się pośrodku” nie uda się, tak jak w wojnie zbrojnej z imperium, bo to tylko różne formy jednej istoty. Trzeba jak najszybciej gruntownie „wymiatać” imperialną propagandę i jej symbole ze stolicy europejskiej Ukrainy – i nie tylko wrogie stacje metra, ale także nazwy ulic i pomniki rosyjskich idoli!
...Trzymanie się kultury wroga i okupanta jest teraz skrajnie niebezpieczne. W pierwszej kolejności wróg szedł tam, gdzie myślał, że przywitają go chlebem i solą. Gdybyśmy wszyscy, Ukraińcy, wreszcie uświadomili sobie i zrozumieli, kim jesteśmy, przypomnieli sobie naszą historię i kulturę oraz wyrzucili na śmietnik historii wszystko to, co zostało nam narzucone – ta wojna by się nie wydarzyła!!!” Ideowy Ukrainiec Jewhen Czykałenko (1861–1929) – wybitny działacz społeczny, dobroczyńca, mecenas kultury ukraińskiej, agronom, właściciel ziemski, wydawca, publicysta. Główny inicjator zwołania Centralnej Rady i jej pierwszy przewodniczący do czasu przyjazdu Mychajła Hruszewskiego.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...torii kożdy z władców, który dążył do władzy światowej, rozpalał wojny i jeszcze katował własny naród, kończył swoje istnienie na szafocie – w dosłownym znaczeniu albo w przenośni: otruty, rozstrzelany, powieszony, sam odebrał sobie życie… Napoleon (1769–1821), Jeżow (1895–1940), Trocki (1879–1940), Hitler (1889–1945), Himmler (1900–1945), Goebbels (1897–1945), Mussolini (1883–1945), Göring (1893–1946), Stalin (1879–1953), Beria (1899–1953), Ceaușescu (1918–1989), Saddam Husajn (1937–2006), Miloševič (1941–2006), Kadafi (1942–2011). Kto następny?
29 sierpnia „Ат Савєцкава Інформбюро!..” Codziennie, o określonych godzinach, przez ogólnozwiązkowe radio głos Lewitana tymi słowami rozpoczynał zestawienia komunikatów o wydarzeniach na frontach II wojny światowej na obszarze części dawnego Związku Radzieckiego. Krótko i o najważniejszym. Jedyne źródło informacji – dla setek milionów obywateli bezmiernego bolszewickiego imperium. Jedno-jedyne źródło! Dziś o tym, co dzieje się na wszystkich odcinkach frontu wojny nieogłoszonej, narzuconej Ukraińcom przez Moskali, „informują” nas dziesiątki wyłącznie rodzimych, że tak powiem, oficjalnych kanałów telewizyjnych, a do tego setki, a nawet tysiące różnorakich blogów, kanałów telegramowych i tym podobnych, i tym podobnych... Nie jeden Lewitan, lecz tysiące informatorów: dziennikarze, amatorzy, komentatorzy, wojenni specjaliści, obserwatorzy, eksperci, doradcy, poradnicy i bezradni, nieładnicy i podwykonawcy… Bogaty materiał dla badacza: kto informuje, jak, nawet w jakim celu. Od pierwszych dni obserwuję tę, bez przesady, informacyjną wakchanalię i im dalej, tym bardziej przekonuję się, jak całe to „pole komunikatów” nieuchronnie przekształca się w swoisty rodzaj jarmarku próżności, na którym stopniowo tracą swoje pozycje czynniki moralne. Wszystko – dla sensacji! I już nie tylko akcenty są źle rozkładane, lecz także bije z tego otwarte kłamstwo. I to jeszcze jakie! Jakby nie o wojnie była mowa, lecz o festiwalu przedstawicieli mniejszości seksualnych. Jakie pozy „wieszczów”, jaka mowa, jaki ton, jakie uśmieszki-„uchmylki”! Podczas gdy chłopcy na froncie własnym życiem przybliżają nasze Zwycięstwo, liczni sprytni „informatorzy” chciwie zarabiają sobie wizerunek: „Subskrybujcie nasz kanał! Dawajcie lajki”! Ach te „lajki”… Jacy jesteśmy łakomi, nie opanowawszy jeszcze należycie ojczystego języka, na mnożenie wszelakich leksykalnych wykrętów! Dobrze chociaż, że kierunek, w którym zmierza moskiewski okręt, najwyraźniej nie jest już propagowany tak żywo… Jednak… A jak nasi ojcowie, dziadowie, a dla niektórych już pradziadowie, ograniczali się wyłącznie do „Sowinformbiuro”? Jak ciężko i trudno było im, biedakom, w tym informacyjnym bezdrożu!
30 sierpnia. Sam na sam z Chortycją. Za chmurą ledwie majaczy plama, a potem znika zupełnie. To słońce. Przez cały dzień wędrowało beztrosko czystym błękitnym niebem i dopiero kilka kroków od horyzontu natrafiło na przeszkodę. Wszystko jasne: spokojnego zachodu nie ma co oczekiwać. A skoro tak, wieczór nadejdzie nagle, i nie wiadomo jeszcze, jak to przyjmą świerszcze. Od jeziora powiało chłodem. Orzeźwiający strumień przeniknął zarośla amorfy, minął pnie dębów i wiązów, pokonał zasłonę gledyczji i rozsypał się nad łąką. Łąka nie odpowiedziała jeziorze nic. Wszystko stało się tak niespodziewanie, że łąka nie zdążyła. Do tego macierzanka od dawna już nie kwitnie, i bylica też… Prawda, że jaskier jaśnieje, ale pod koniec lata rozsiewa wokoło swój zapach jedynie w ciemności i chłodzie. Tak więc łąka na razie zamarła i milczy, jak przed burzą, choć burzą wcale nie pachnie. Po prostu nieuchronnie gaśnie dzień… A za nim lato.
Tłumaczenie maszynowe
Kostiantyn SUSZKO, Zaporoże 25 lutego Pochmurno, niepokojąco. Huczą w głowie roje przeróżnych wysokich i nie do końca filozoficznych sentencji z powodu tego, co się stało i dlaczego, lecz trzeba je odganiać precz. Zostawmy to wszystko na później. Teraz wszystko nasze skupiło się na chłopakach, którzy stanęli na drodze wroga. Teraz – tylko oni! Myśl, słowo – to to samo co czyn. Każdym poruszeniem duszy, każdym swoim zamiarem i uczynkiem musimy sprzyjać im, pomagać, kto, jak i czym może. Bądźmy! 12 marca Modlitwa za Ukrainę Ukraino! Rodzona, jedyna i niezmienna! Wielka, czuła, o obliczu słońca… W wszechogarniającym morzu ziemskiego bytu Pan wyodrębnił cię niezniszczalnym kontynentem Ludzkości, Zgody, Dobra i Dobrobytu! Najwyższy z miłością obdarzył cię życiodajnymi strumieniami, którymi szczodrze, nieustannie i niepowstrzymanie nasycasz otoczenie, nie wiedząc i nie uznając ani czasu, ani odległości – na tysiące tysięcy lat, na tysiące tysięcy wiorst. Niepowtarzalna, szlachetna, promienna! Niech mija zły czas, niech jaśnieją szerokie horyzonty twoje na radość naszą i dla święta Życia! Ukraino! Błogosławiona, potężna i niezłomna! Stoimy dumnie i niezachwianie my, dzieci i obrońcy twoi. 23 marca Sam na sam z Chortycią… Z jakiegoś powodu wcale nie myśląc, że sprawię drzewu ból, pociągnąłem do siebie delikatną gałązkę, naciąłem paznokciem, odgiąłem lekko korę i zobaczyłem jasnozielony bezbronny śluz. Żywy! Żywy klon, którego posadziłem jesienią. Przezimował. Dopiero teraz oprzytomniałem, że przez całą zimę nie zwracałem na drzewko żadnej uwagi, i to wydało mi się dziwne. Pogłaskałem gałązkę i ciepły dotyk kory zatrzymał się na mojej dłoni na cały dzień. Nawet niepokojący łoskot – to oddalony, to bliski – nie tak niepokoił. Jeszcze często nachodzą kłujące mgły. Jeszcze nie wszędzie roztopił się w zagłębieniach śnieg. Jeszcze wygasa na wybrzeżu jeziora lodowa kruszyzna. Jeszcze nie ma żadnego ptaka, oprócz tych, które przezimowały razem z nami. Jeszcze zbyt wiele jest takiego, z czego może złożyć się grudzień, z czego można ulepić styczeń, co całkiem może być podobne do lutego… Jednak samej zimy już nie ma. Jedna cecha jest obecna w czasie teraźniejszym, która od stóp do głów zdradza wiosnę. Tylko ona, i nikt więcej. Światło! Ze słońcem i bez niego, wcześnie rano czy późno wieczorem. A już tym bardziej w środku dnia, światło to zawsze wysokie, obecne i rozporządza ono wokół wszystkim. Na noc, kiedy światłu jeszcze przychodzi ustępować, zmienia je zapach, który promieniuje wzruszającą radością jasnej nadziei. Kiedy nagrzewa się piecyk, ten zapach się wyostrza i wyobrażam sobie zapach dymu, który płynie nad rozbudzonymi ogrodami. Widzę – palą twardą łętę ziemniaczaną, trzaskające łodygi kukurydzy, palą łobodę i szarłat, które, jak byś z nimi nie walczył, zawsze znajdą sobie kącik, gdzie można nie tylko przyczaić się od prześladowania ludzi, ale i zachować nasiona dla przedłużenia swojego rodu. Wszystko – z wyobraźni i wspomnień. Lecz ja uparcie dołączam wyobrażone i wspominane do dnia dzisiejszego, żeby stawało się ono rzeczywistością, mimo wszystko. Oczywiście, tęczowymi nadziejami się nie pocieszam, a jedynie powściągliwie wierzę: TAK BYŁO i TAK MA BYĆ. I nagle zazielenił się na klonowej gałązce pączek! I nie jeden, cała gałązka jakby otuliła się szmaragdowym oparami. I ja po raz pierwszy nie usłyszałem syreny alarmu powietrznego. Niepokojące dźwięki dotknęły moich uszu, kiedy ona już cichła... Tak chciało się, żeby – na zawsze. 18 lipca Park Zwycięstwa, Zaporoże. Na samym skraju parku na ławeczce siedzi babcia. W rękach książka. Książka??? Oszołomiony podchodzę. Przepraszam. Ostrożnie mówię: – To taka rzadkość – zobaczyć dzisiaj człowieka z książką w rękach, a nie ze smartfonem… Co pani czyta? Nie zważając na moje przeprosiny i ostrożność, babcia wznosi na mnie zmieszany wzrok. – A oto – odwróciła książeczkę okładką do mnie: “Говорите по-немецки” (“Mówcie po niemiecku”). – Córka zabiera do Niemiec, więc ja się przygotowuję… Przypis. A czego ty, dziadku, chciałeś, żeby babcia tomik Heinego trzymała w rękach? *** Alejką idą mama i córka. Dziewczynka w wieku 4–5 lat cichutko płacze… – Nie płacz, Switłanko, oto Rosja zabierze się precz, wtedy i pojedziemy do babci. A teraz tam nie można… *** Z grupy dzieciaków, które gonią piłkę na boisku sportowym, dobiega: – Ach ty raszysto śmierdzący!.. *** Z gęstwiny młodziutkich jesionów wyszła trójka młodzieńców. Czarne pudełko w rękach jednego z nich bezczelnie roznosi w każdą stronę jednostajną “łupiącą”… Nie, nie melodię, a zbiór dźwięków. Naprzeciw dwie kobiety. Jedna z nich: – Chłopaki, wy byście to wyłączyli… Czyż teraz czas na to! – Przepraszamy – rozległo się w odpowiedzi i w jednej chwili zapadła cisza. *** Za plecami kroczą starszy mężczyzna i dwie kobiety. Słyszę od jednej: – Jednak odwiedziliście? – No pojechaliśmy przecież! Nie mogłam tak po prostu… A tam… Chata rozłamana na pół, letniej kuchni nie ma, jabłonie, jakby ktoś kosą zgolił… Tylko piwniczka cała. Uchodźcy… Nie mogłem się powstrzymać: – Wybaczcie, a wy skąd? – No z Kamianskiego przecież! (wieś 30 km od Zaporoża. – K. S.) – ochoczo i bardzo uprzejmie odpowiada mężczyzna, jak gdyby czekał na moje pytanie. Jak gdyby chciał, żeby ono wybrzmiało. – I jak tam? – Nie ma wsi… – westchnęła kobieta i zapłakała. Mnie zaś jakby ktoś szarpał: – A wiatrak? – O! – cichutko wykrzyknęli wszyscy troje niemal jednym głosem. – Stoi! Tylko poszczypany i pochylił się… 20 lipca “Nam niet priegrad” (“Nam nie ma przeszkód”)! Nasłuchawszy się gratulacji z powodu własnego kolejnego jubileuszu, nie zawadzi i samemu sobie zrobić prezent. Jaki? Dla jednego “znanego dziennikarza, podróżnika, pisarza, krajoznawcy, etnografa”, kucharza i kłusownika-amatora wybór jest praktycznie nieograniczony. Więc naprzód! Dokąd? Z Zaporoża – na Bałkany! Jak najdalej od ogarniętej płomieniami strasznej wojny nierozważnej Ojczyzny!!! I wszystko to – po Buczy, Irpieniu, Borodziance… A nawet po Charkowie… Zwłaszcza – po Wołnowasze, Mariupolu… Na dzień 1 czerwca 2022 roku, kiedy liczba zabitych młodych, małych i całkiem maleńkich Ukraińców osiągnęła liczbę 339, “badacz” w poszukiwaniu grzybów mężnie obiegał “strome świerkowe zbocza słoweńskiego Pohorja”… Pod koniec czerwca 2022-go, kiedy tylko oficjalna cyfra naszych wojennych strat osiągała 10 tysięcy, “etnograf” wzruszająco podziwiał pokryte lasem szczyty Czarnogóry… I – tak dalej! Nie, “Sława Ukrainie!” tutaj nie ma nic do rzeczy. Chyba że “Vivat!” Bo “etnograf” nie tylko starannie rejestruje po drodze dotąd niewidziane i nieodkryte, ale i dba o nas, natchnienie wykładając wszystko na swojej facebookowej stronie w towarzystwie niedoścignionych fotografii! Są “lajkujący”? A jakże! Prawda, nie za wielu, za to jakie nazwiska, jacy ludzie! Ja, kiedy spotkałem ich pod niezrozumiałymi “notatkami z podróży”, zgubiłem się… Nie wiedziałem, komu bardziej zazdrościć – samemu “odkrywcy” czy tym, którzy tak zachłannie śledzą jego przesuwanie się nieodkrytymi bałkańskimi trasami. Znowuż – na tle wszystkiego, czym żyje teraz nasza Ojczyzna. *** …Starożytny rzymski filozof Seneka mawiał: “Kto wszędzie – ten nigdzie”. Czy nie zbyt ostro? Możliwe, ale to było kiedyś. W dobie miecza i tarczy. Obecnie, pod rakietowymi ostrzałami i bez tarczy, wasi potomkowie, panie Lucjuszu, posługują się zbiorem innych wartości moralnych.
8 sierpnia Zaporoże, Park Zwycięstwa. Przy wejściu do parku, od strony torów tramwajowych, rozpoczyna się jakaś budowa: sterta ziemi, układana jest kostka brukowa, pośrodku coś otoczonego metalowymi osłonami. Pytam jednego z robotników: – Przepraszam, a co tu będzie? – Pomnik. – Komu? – Naszym wojownikom! – padło wyraźnie i z głęboką godnością. – Naszym obrońcom! – dodał uroczyście drugi robotnik, stojący przy maszynie. Otóż to! Tylko tak! I tak by zawsze!!! 15 sierpnia Trójka ptaszków i syrena. Gdyby nie gwar Nabrzeża za plecami i nie łoskot tramwajów w oddali, przed sobą, można by pomyśleć, że nie jesteś w mieście. Krępe wiązy, dęby z jesionami i dzikimi gruszami szczelnie podeszły z każdej strony, zostawiając wąziutką ścieżynkę – czyż to nie prawdziwy las? Taki właśnie jest park Zwycięstwa w Zaporożu. A ścieżynką, w odległości kilku kroków od ciebie, porusza się, podskakując, wróbelek. Ty się nie spieszysz – i on się nie kwapi, a coś starannie wyzbierał między suchymi jak pieprz, całkowicie startymi listkami i drzazgami. Niedaleko wróbelka – sikorka. Oczywiście, sama w sobie, ale zajęta tym samym, co wróbelek. Przesuwam się ledwo zauważalnie, a jednak przeszkadzam obojgu. Gdyby nie ja, ptaszki grzebałyby w jednym miejscu i więcej nazbierałyby sobie wszystkiego. Ale jak naprawić sytuację? Pierwszy domyślił się wróbelek. Nagle sfrunął i przysiadł na dębowej gałązce, na uboczu ścieżki. Zamarł, czekając, aż człowiek przejdzie? No oczywiście! I zatroszczył się nie tylko o siebie, ale i o sąsiadkę. Usiadł na gałązce i od razu: – Ćwir! Ćwir-ćwir! Sikorka na ścieżynce w mig zamarła. Spojrzała na wróbelka, a potem na człowieka i: – Czi-ziit! Czi-ziit! Frunęła i przysiadła na drugiej gałązce, niedaleko wróbelka. I tylko gdy się oddaliłem, oba ptaki opuściły się na ścieżkę. Oczywiście, za moimi plecami. I gdybyż tylko to! Skąd nie weźmij – sójka! Wylądowała i ona, akurat o kilka machnięć skrzydłami od wróbelka i sikorki. I też zabrała się do wydziobywania czegoś. Trójka różnych ptaków na wąziutkiej ścieżce. I wszystkim wystarcza miejsca. Tylko ludziom na gigantycznej planecie go brakuje… …Zawyła syrena. Głośno huknęło. W tej stronie, gdzie i kilka dni temu. Jeszcze dwa razy z rzędu huknęło, jakby przytłumienie. Serce się napięło, czekając na kolejny wybuch, ale go nie było. I syrena zamilkła. Tak by na zawsze. 28 sierpnia Koniec – jeden. Tylko za czasów najnowszej his-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
miasta. Połtawę kochał i mówił o niej z poetyckim natchnieniem. Jako student publikował swoje wiersze w młodzieżowej gazecie obwodowej. Jeszcze jedna noc i jesteśmy w Krzemieńczuku. Zamiast dworca – sterta kamieni. Krzemieńczuk był niemal w całości zrujnowany, gdzieniegdzie stały szkielety budynków albo jedna czy dwie ściany… [zapisy się urywają] […] 8 marca 1944 roku przyjechaliśmy w rodzinne strony Wasyla Ołeksandrowycza, do jego rodzinnego domu, gdzie przywitały nas jego matka i siostra. Od kwietnia 1944 roku pracował już jako kierownik Onufrijewskiego rejonowego wydziału oświaty. W pracę wszedł, jak to się mówi, z głową: szkoły w strasznym stanie, brak szkolnych mebli – dzieci przynosiły z domu krzesła, taborety, ławki; nie było książek, zeszytów, piór, atramentu. Pisano na starych gazetach, książkach atramentem z bzu… Nie było opału, więc dzieci siedziały w płaszczach, czapkach i rękawicach. Brakowało nauczycieli. Wasyl Ołeksandrowycz tygodniami jeździł po rejonie, zbierał uczniów, nauczycieli. Prosił, błagał przewodniczących kołchozów o pomoc dla szkół. A czym mogły pomóc w tamtych latach zrujnowane przez wojnę kołchozy? Wasyl Ołeksandrowycz dobrze znał ich możliwości ekonomiczne, ponieważ sam z polecenia komitetu rejonowego partii miesiącami przebywał w nich jako pełnomocnik. Nadmierne obciążenie fizyczne i moralne, głodny rok 1946–1947 drastycznie pogorszyły jego i tak słabe zdrowie. Niekończące się wyjazdy po rejonie, gdzie nie było odpowiednich warunków do odpoczynku… Człowiek skromny, nieśmiały, bardzo często głodował podczas tych podróży po wsiach. W każdej rodzinie kawałek chleba był liczony, matka swój oddawała dzieciom. Czy mógł przełknąć zaproponowany mu chleb, patrząc w głodne oczy dzieci? Pełnomocnicy byli wysyłani do kołchozów bez prawa powrotu do domu do końca siewów, pielenia i zbiorów. Pierwszy sekretarz był człowiekiem surowym, bezdusznym. Naruszenie mogło doprowadzić do ciężkiej kary, aż do wykluczenia z partii. Wasyl Ołeksandrowycz przyjeżdżał do domu nocą, na dwie godziny, żeby się umyć, zmienić bieliznę i zabrać ze sobą chociaż suchary. Wszystko to spowodowało zaostrzenie choroby. Cały 1947 rok chorował. Miesiącami leżał w szpitalu obwodowym, w zakładzie wodoleczniczym. Na początku 1948 roku stan jego zdrowia nieco się poprawił, zwłaszcza po leczeniu sanatoryjnym, gdzie masaże i kąpiele nieco przywróciły czucie w lewej ręce. W domu kontynuował ćwiczenie ruchomości dłoni, a potem całej ręki, która stopniowo wracała do sprawności, ale jej możliwości były znacznie słabsze niż prawej. Nawet gdy lewa ręka była nieruchoma, Wasyl Ołeksandrowycz nigdy nie korzystał z pomocy osób trzecich. W tamtym czasie dużo palił. Papierosów nie było, ale jedną ręką bardzo zręcznie skręcał papierosa z gazety. Po chorobie nie wrócił do wydziału oświaty rejonowej, a w 1948 roku objął szkołę średnią w Pawłyszu. […]
Tłumaczenie maszynowe
2 września to dzień pamięci Wasyla Suchomłynskiego – wybitnego ukraińskiego pedagoga, który 35 lat swojego życia poświęcił szkole, pisarza, publicysty, laureata Nagrody Szewczenkowskiej (1918–1970). „Wychowuj w sobie Człowieka – oto co najważniejsze, inżynierem można zostać w pięć lat, uczyć się bycia człowiekiem trzeba całe życie” – Wasyl Suchomłynski. Utwory Suchomłynskiego, jego spuścizna, są badane na wiodących uniwersytetach Europy, poszczególne artykuły i fragmenty fundamentalnych prac są drukowane w czasopismach pedagogicznych wielu krajów świata. Przyszły pedagog urodził się w chłopskiej rodzinie we wsi Wasyliwka (obecnie obwód kirowohradzki). Miał dwóch braci i siostrę. Wszyscy zostali nauczycielami języka ukraińskiego i literatury. Wasyl Suchomłynski ukończył Połtawski Instytut Pedagogiczny. Pracował jako nauczyciel. Był wieloletnim – od 1947 do 1970 r. – dyrektorem szkoły średniej w Pawłyszu. W szkole w Pawłyszu bywały roczniki, które w całości dostawały się do wyższych uczelni, zdając z powodzeniem egzaminy wstępne. Aktywnie rozwijał rodzimą pedagogikę XX wieku. Był człowiekiem o wielkim sercu, w którym żyła miłość do rodzinnej ziemi, wrażliwość i człowieczeństwo. „Tata bardzo wcześnie wstawał i przed rozpoczęciem lekcji pracował nad swoimi książkami. Pisał. Przed zajęciami, jeśli była dobra pogoda bez deszczu, stał przy bramie szkoły i patrzył, z jakim nastrojem dzieci idą na lekcje. Miał taki zwyczaj. W deszcz czy wiatr witał dzieci w szkolnym westybulu przy schodach na drugie piętro” – ze wspomnień córki Wasyla Suchomłynskiego, Olhy. Szanowni Czytelnicy! Państwa uwadze proponujemy fragmenty wspomnień żony Wasyla Suchomłynskiego, Anny (Iwaniwny), które datowane są na koniec lat 80. XX wieku. Wspomnienia nie mają charakteru zamkniętego, autorka wracała do pisania wspomnień od czasu do czasu, naświetlając wydarzenia, które zapadły jej w pamięć, coś do nich dodawała, a coś wykreślała. Do tej publikacji wybrano teksty, z których część została opublikowana w książce „Wspomnienia o Suchomłynskim” (Kijów, „Radianśka szkoła”, 1990) w artykule „Siła ducha i rozumu”, który tylko częściowo można zaliczyć do gatunku wspomnień. Inne fragmenty publikowane są po raz pierwszy. Chciałoby się, aby po zapoznaniu się ze wspomnieniami czytelnicy bliżej poznali osobowość Wasyla Ołeksandrowycza, poczuli specyfikę i tragizm tamtego czasu, który, niestety, w pewnym stopniu współbrzmi z naszą teraźniejszością. Trochę o Annie Iwaniwnie (z domu – Dewiatowa). Urodziła się w obwodzie tambowskim, ukończyła Kujbyszewski Instytut Pedagogiczny, wykładała w studium pedagogicznym; w latach II wojny światowej pracowała w Ludowym Komisariacie Oświaty Udmurckiej ASRR na różnych stanowiskach. Po przyjeździe na Ukrainę w 1944 r. przez cztery lata była dyrektorką szkoły średniej w Onufrijiwce, a potem – nauczycielką szkoły średniej w Pawłyszu, której dyrektorem był Wasyl Ołeksandrowycz. Wojna. Całe życie kraju, narodu i każdego człowieka było przez nią determinowane. Krajowi, narodowi jest ciężko, skrajnie trudno. I życie każdego, z nielicznymi wyjątkami, jest głodne, zimne, pełne bólu i strachu o swoich bliskich tam, na froncie. I nie zważając na ciężkie wieści z frontu, w duszy jest pewność zwycięstwa, tego, że jest ono już blisko. Z Wasylem Ołeksandrowyczem poznaliśmy się w delegacji. Los rzucił mnie do osady Uwa. Trzeba było sprawdzić skargę pracowników jednego z ewakuowanych domów dziecka (było ich wiele podczas wojny w Udmurcji). I były to przeważnie nie domy dziecka, a obozy dziecięce, sanatoria, przedszkola, ale tutaj stały się domami dziecka. Skarga dotyczyła dyrektora i księgowego, ich nadużyć: dzieci głodowały, były źle ubrane i obute. W Narkomacie poproszono, by zajrzeć do szkoły średniej i sprawdzić przygotowania (było to w lipcu) do nowego roku szkolnego. Duża drewniana szkoła stała na wzgórzu, była otwarta na wszystkie wiatry i nie robiła pozytywnego wrażenia, ale stan wewnętrzny szkoły zmienił ocenę: czystość, porządek, przytulność, chociaż w tym czasie nie było dzieci. Z inspektorem rejonowego wydziału oświaty weszliśmy do „gabinetu” dyrektora szkoły, który był tak mały, że oprócz stołu, dwóch krzeseł i małej szafy nic w nim nie było i nie mogło się zmieścić. W gabinecie było trzech mężczyzn – niezwykłe zjawisko jak na czas wojenny, dwóch – młodych, trzeci – siwy, w średnim wieku. Jakoś nie wypadało widzieć tych młodych i z wyglądu zdrowych mężczyzn tutaj, na głębokim zapleczu. Najmłodszy z nich – średniego wzrostu, na wygląd 23-24 lata, wysportowany, w oficerskim mundurze z zadziwiająco czystą twarzą, z rumieńcem na policzkach, gęstymi ciemnymi brwiami i wielkimi piwnymi, z lekkim smutkiem oczami. To on był dyrektorem szkoły. Jak wyjaśniło się później, wszyscy oni przeszli już front, a dwóch z nich, najmłodszych, zostało zdemobilizowanych z powodu ran. Tak poznałam Wasyla Ołeksandrowycza. Znowu spotkaliśmy się z nim nieprędko. Znajomość nasza kontynuowała się korespondencyjnie. Z jego listów dowiedziałam się, że jest z Ukrainy i oto już dwa lata nic nie wie o swoich bliskich. Ojciec i starszy brat – komuniści, a on bał się nie tylko o ich los, ale i o los innych członków rodziny. W listach czuć było wielką miłość do swojego kraju, do rodzinnych stron. Opisywał Ukrainę, jej szerokie, bezkresne stepy, białe chaty, które tonęły w zieleni wiśniowych sadów, starożytne kurhany – świadków siwej starożytności. Pisał listy głównie w języku ukraińskim i od razu tłumaczył je na rosyjski. Tak przejawiała się jego tęsknota za rodzinnym krajem, ojczystym językiem. Treść jego listów świadczyła o wykształceniu, głębokiej znajomości literatury rosyjskiej i ukraińskiej. Osobiste kontakty jeszcze bardziej to potwierdziły. Najczęściej odwoływał się do poezji T. H. Szewczenki, Łesi Ukrainki, czytał z pamięci poematy „Topola”, „Najmyczka”, „Kateryna” i inne. […]
Na początku stycznia połączyliśmy nasze życia. Kiedy wojska radzieckie wyzwoliły obwód kirowohradzki, Wasyl Ołeksandrowycz zobaczył na łamach gazety „Komsomolskaja prawda” nazwisko czołgisty T. M. Szaszły, nauczyciela z rodzinnych stron, z którym kiedyś studiował w Krzemieńczuckim Instytucie Pedagogicznym, tylko byli na różnych wydziałach. Przez gazetę zwrócił się do niego z listem i otrzymał odpowiedź z radosną wieścią o tym, że starszy brat Wasyla Ołeksandrowycza wraz z wojskami radzieckimi wkroczył do rodzinnych stron. W lutym 1944 roku przyszedł list od brata, w którym pisał, że w lipcu 1941 roku on wraz ze swoją rodziną, ojcem, matką i siostrą ewakuowali się do Azji Środkowej i mieszkali w mieście Namangan. Pracował jako dyrektor szkoły, żona – jako nauczycielka, a siostra uczyła się w szkole, że nie wzięli go do armii ze względu na stan zdrowia (astma). Mieszkali w szkole. Przekazał też smutną wiadomość – w ewakuacji zmarł ojciec na chorobę serca. List od brata skłonił Wasyla Ołeksandrowycza do aktywnego działania. Wszystkie jego myśli były o powrocie do ojczyzny. W tym czasie KC partii Ukrainy odwołał wszystkich komunistów – Ukraińców do ojczyzny, na wyzwolone od Niemców tereny. Otrzymał wezwanie także Wasyl Ołeksandrowycz. […] …Na początku marca, około 3–4 dnia, wyjechaliśmy z Iżewska. Droga była bardzo ciężka i trwała ponad pięć dni z pięcioma lub sześcioma przesiadkami w Agryzie, Arzamasie, Charkowie, Połtawie, Krzemieńczuku. Najtrudniejsze były wsiadania w Agryzie i Arzamasie. Były bilety, ale pociągi były tak przepełnione i kursowały tak nieregularnie, że nie mogliśmy wsiąść do nich przez dwie doby. I tylko plik pieniędzy (a były one wtedy znacznie większego formatu niż współczesne) pomógł nam dostać się do przedsionka wagonu, gdzie staliśmy ze trzy lub cztery godziny, po czym udało nam się wcisnąć do wagonu. Od sufitu do podłogi był nabity ludźmi. Na podłodze, pod siedzeniami, na półkach bagażowych siedzieli, leżeli, stali pasażerowie. Ludzie jechali na stopniach wagonów, na zderzakach, na dachu… Iluż ich zginęło w drodze! I wszyscy jechali do domu, na Ukrainę. Wszędzie słychać było język ukraiński. W dzień przyjechaliśmy do Charkowa. Na placu dworcowym (nie pamiętam, czy był dworzec) stały drogowskazy ze sklejki z nazwami kierunków pociągów. Stanęliśmy w kolejce na Połtawę. Wasyl poszedł dowiedzieć się, czy będzie i kiedy pociąg na Połtawę. Szybko wrócił z książeczką M. Kociubynskiego, przekazał ją mi i kazał przyswajać język ukraiński. Poinformował, że pociągi tutaj kursują tylko w nocy i że musimy przesiedzieć na walizkach cały dzień. Niedaleko od dworca był bazar, na którym można było kupić gotowane ziemniaki, pierogi z dynią, kapustą, ziemniakami, mleko, zsiadłe mleko, a nawet słoninę… Od bogactwa jedzenia rozbiegły nam się oczy, nie wierzyło się, że tak po prostu można było wziąć i kupić oraz najeść się do syta. Kiedy się ściemniało, ledwo znaleźliśmy miejsce w wagonie towarowym. Było ciasno, ale spokojnie. Wszyscy pasażerowie byli w wesołych nastrojach, słychać było żarty, śmiech, pieśni. …Uważnie przysłuchiwałam się melodyjnemu, barwnemu i emocjonalnemu językowi. Wasyl, który dotkliwie przeżywał brak ojczystego języka, rozmawiał to z jednym współpasażerem, to z innym, wypytywał o życie pod Niemcami, o walkę z okupantami, czy były organizacje podziemne, oddziały partyzanckie… Rano przyjechaliśmy do Połtawy. Tutaj również trzeba było czekać do nocy. Wasyl dużo mi opowiadał o mieście swojej młodości, o dniach studenckich, o przeszłości. Tekst przygotowała i przetłumaczyła Olha SUCHOMLINSKA. Aforyzmy Wasyla Suchomlinskiego: - Wychowując swoje dziecko, wychowujesz siebie. - Bez kogokolwiek z nas Ojczyzna może się obejść, ale ktokolwiek z nas bez Ojczyzny – jest niczym. - Rozpieszczone i zepsute jednostki formują się wtedy, gdy w ich życiu dominuje jedyna radość – radość konsumpcji.
Tłumaczenie maszynowe
Halyna Daciuk, dziennikarka Ptak przyleciał przed samym świtem. Niewidoczny za siwą mgłą, nagle zastukał dziobkiem w szybę i poleciał na tatową jabłoń pod oknem. Jego niespodziewany przylot zaniepokoił, ale świergot z jabłoniowej gałęzi uspokoił, jak babka lancetowata. Ptaszyna przyleciała i następnego ranka, i znowu, i jeszcze. Po kilku dniach już wypatrywałam jej w świtaniu, by razem powitać słońce. Sto razy przedtem, wstawszy z łóżka, w głuchym niepokoju, z nadzieją patrzyłam w okno: “Ptaszku, gdzie jesteś?” I oto jej niewidzialne łapki na szkle, i czysty głos zalewa sad. – Chwała Bogu, tato, ranek przyszedł... Tata* uśmiechał się niebieskimi oczami: noc przeżyliśmy, jeszcze jeden, dany przez niebo dzień przed nami. Z rana z mamą nurkowałyśmy w wiejskie kłopoty. Zielony, wypolerowany słońcem i gęstymi deszczami ogród wymagał uwagi. Kury, krowa, prosięta, dzieci, koty i pies wydawały głodne głosy, każde na swój sposób. Życie za oknem płynęło, toczyło się, muczało, szczekało, śmiało się, jak tysiąc lat temu. Bo co, właściwie, się zmieniło? A w pokoju czas złotą nicią wspomnień zostawiał ziemską historię jednego życia. Wielkiego i wiecznego, jak Wszechświat. W tym był sens ostatniego ojcowskiego lata. …Czy on kiedykolwiek odpoczywał? W dzieciństwie ja, na przykład, nie podejrzewałam, że tata czasem śpi, jak wszyscy ludzie. Jak mogłam o tym wiedzieć, skoro ani razu nie widziałam go śpiącego? On nie chodził, a biegał. Nigdy nie wkładał rąk do kieszeni, bo one zawsze były zajęte pracą albo coś niosły. Za swoje życie przeniósł tony części zamiennych i wszelkiego metalu, warzyw i ziarna, setki metrów sześciennych drewna i tysiące litrów wody, posadził setki drzew i nakosił planetę siana. Mój pierwszy szkic w gazecie nazywał się “Ojcowskie ręce”, i bardzo się bałam, żeby tata nie oskarżył mnie o zbyteczne zmyślenie. Przeczytał i tylko powiedział na moją “pieśń”: “Ręce jak ręce”. Spojrzał na nie, jakby pierwszy raz zobaczył, trochę zdziwiony dotknął blizn, modzeli… Nie pamiętał swojego ojca, bo urodził się kilka tygodni po jego śmierci. W głodnym 32-m mój dziadek Mykoła Danyłowycz wiózł ziarno “pod granicę”, najwyraźniej, żeby przeprawić na wschód, na Ukrainę. W drodze, na furmance, przeziębił się i wkrótce zmarł. Hołodomor dogonił naszą rodzinę na podpolskiej Wołyniu… Baba Maryna sama wychowała troje drobnych dzieci, ożeniła synów, wydała za mąż córkę Ulianę i została mieszkać z nią. Najmłodszy w rodzinie tata od małego był za gospodarza. Skończył siedmioklasówkę, odsłużył trzy lata armii w dalekim Kraju Chabarowskim. Skończywszy Krzemieniecką szkołę mechanizacji, wsiadł na kombajn. W rejonie w tym czasie była stworzona MTS, która kierowała kombajnistów zbierać ziarno w najdalsze wsie. Z czasem, kiedy każde gospodarstwo obdarzyło się parkiem maszynowo-traktorowym, ojciec zaczął pracować w rodzinnym Kordyszowie. Trzydzieści pięć lat – najlepszy kombajnista wsi, rejonu, przodownik obwodu. Nagrodzony orderami Rewolucji Październikowej i Czerwonego Sztandaru Pracy, srebrnym medalem Wystawy Osiągnięć Gospodarki Narodowej Związku. Dla nagrody orderem Lenina były przygotowane wszystkie wnioski z warunkiem szybciutko wstąpić do partii. Tata kategorycznie odmówił, jak i poprzednie razy. I został bez orderu, a my – bez obiecanego przez władzę kolorowego telewizora, który był w tamtym czasie wielkim luksusem. Ja nie wiem, w jaki sposób uformowało się u ojca takie zahartowanie, sceptycyzm, nieprzyjęcie systemu, ale ta bezpośredniość, “prawda w oczy przełożonym”, dochodzenie sprawiedliwości były jego życiowymi zasadami. I we wsi to pamiętają wszyscy, którzy znali tatę. Niwa była dla niego najwyższą nagrodą i hazardem. Pracował tak, jakby miał zebrać chleb dla całego świata, – prawie bez snu. Pod koniec żniw zapinał stary wojskowy pasek na ostatnią dziurkę. Pot, kurz, upał w nieprzystosowanej dla człowieka kabinie, która nagrzewała się, jak piec hutniczy, – od świtu do zmierzchu, często w niesprawnej maszynie, która rozpadała się ze starości, – oto ona, “egzotyka” żniw. Ale przy tym zakrętach i prędkościach, które brał ojciec na pagórkowatym polu, przeciętym jarami, skala była przekroczona! Jego czerwonoboki SK-4 to wypływał, to tonął wśród kłosów, jak niezmordowany żaglowiec. Dla nas z bratem żniwa – to możliwość wybrania się na klepisko, gdzie zsuwało się całe ziarno i suszyło na brezentach, a to i po prostu na asfalcie. Góry zboża! A na polu, w centrum żniw, – czarne skrzydło ojcowskiego czuba, który tak i nie posiwiał… Wydawał mi się najwyższym ze wszystkich. Rozpierała mnie duma i własna przynależność do jego kombajnu z gwiazdkami na kabinie, każda z których oznaczała setkę ton ziarna, zdobytą w “bitwie o urodzaj”. Prawie jak za zestrzelone w boju samoloty… I my z bratem byliśmy w tym widowisku nie pionkami. Mama denerwowała się, kiedy tata żniwował, znając jego hazardową naturę, miłość do prędkości. Śmiałek, zbierał chleb na najniewygodniejszych stromych zboczach. Pewnego razu kombajn (już “Niwa”) przewrócił się i zwalił na bok. Ojciec został w kabinie, drzwi zacięło. Kiedy go uwolnili, okazało się, że nawet nie zadrapał się. Uratował zbiornik, pełny ziarna, który i nie dał kabinie zgnieść się. “Ocalił Pan”, – mówił tata. Jeszcze wspominał, jak wiele lat temu, kiedy budowali dom, jechał w nocy z drewnem, bo nie zdążył za dnia dotrzeć z dalekiej wsi. W ciemności wóz z kłodami przewrócił się nad samym urwiskiem. Zdołał zeskoczyć. Wyprzągł konie, rozładował podwodę, odciągnął ją w bezpieczne miejsce, zaprzągł konie i znowu załadował wóz. Jak mu się to udało, jaka siła nim kierowała? Uważaliśmy tatę za silnego, on takim i był. Wszystko umiał zrobić porządnie: wystrugać, otynkować, obić, zmajstrować, dopasować. I ucieszyć się z tego, co zrobił. Pierwszy własny dom tata zbudował w 23 lata: drewnianą chatę, obmazaną gliną, suchą i ciepłą. Im z mamą tak chciało się żyć w swoim domu, że przeprowadzili się w niebielone rude ściany. Kiedy zbudowali się, ja jeszcze nie chodziłam. Ale i dzisiaj jestem pewna, że pamiętam to szczęście, które królowało na perechiszczyna, tak nazywali we wsi parapetówkę, najwyraźniej od W szkole mechanizacji, m. Krzemieniec, 1955 r.
„przejściowych”. Jakże oni z mamą cieszyli się z dwóch pokoi, komórki, sieni, podwórka i pierwszych sadzonek przyszłego ogrodu! Pod dom tata wybrał bardzo piękne miejsce, na pagórku, przez drogę – brzeg z wikliną i olchową łąką, zimna i czysta rzeka Szupinka, która pulsowała źródełkami, póki płynęła do Wilii. Nieco dalej pionowo bielały kredowe góry. Wiosenna woda wymywała z nich gładkie, płaskie kamyki, którymi mama przyciskała talerzyki na kiszonej kapuście w kadziach. Ta część Kordyszewa nazywała się Zahreblą i mamie po „wsi” wydawała się końcem świata. A dla mnie była rajem, tak jak dla ojca. Jego prezentów z rajskiego ogrodu nie zapomnieć. Raz w wigilię Bożego Narodzenia ojciec poszedł do lasu po choinkę. Zebrał się wcześnie rano, a w południe zaczęliśmy już wypatrywać go w oknie, a gdy zaczęło się ściemniać, wybiegliśmy na drogę. Ale ojciec nie przyszedł i wieczorem. Za oknem rozpętała się zamieć. W drzwi rwał się wiatr, śnieg bił w osłonę. Mama zaczęła nas ubierać. Dlaczego nie zostawiła w domu? Czy to samej strasznie było wychodzić w noc, czy strasznie zostawiać w niepogodę dzieci same? Brnęliśmy przez śnieżne zaspy, chowaliśmy twarze w rękawiczki i po godzinie byliśmy już za wsią, w Hłybokim Jaru. Kiedyś stały tu zagrody, ale w latach 50. gospodarzy siłą wywieziono na Sybir jako „pomocników” banderowców. Teraz na miejscach dawnych gospodarstw czerniały samotne drzewa, ale i ich z kilku kroków nie można było rozróżnić. Gdzieś daleko zawyły prawdziwe wilki. Mama jeszcze mocniej ścisnęła nasze ręce. I mimo wszystko nie zatrzymała się. My, ni stąd, ni zowąd, nagle głośno krzyknęliśmy: „A-u-u-u!”. I w odpowiedzi usłyszeliśmy: „A-u-u-u!”. To był głos taty, na który rzuciliśmy się małą, zwartą ścianą. On szczęśliwy, jak biały niedźwiedź zagarnął nas troje w objęcia: „Boże, jak wy odważyliście się na taką drogę?”. Za jego plecami, na drewnianych saniach, białą górką leżała choinka. Gwiazda betlejemska! W drodze tata opowiedział nam historię, której nie zapomnieć nigdy. On Wojskowa powinność w Kraju Chabarowskim, 1952 r. długo błąkał się po lesie w poszukiwaniu choinki. Niektóre drzewa były zbyt „gołe”, inne – małe albo zbyt wysokie. A najpiękniejszych szkoda było ścinać. Tata chodził od drzewa do drzewa, już nawet zabłądził i tutaj, nagle! – zobaczył oto tę, przez kogoś już ściętą piękność! „A może ją ktoś zrzucił z nieba?” – dopytywaliśmy się z bratem. „Tak właśnie jest!” – wykrzyknął ojciec i my więcej nie wątpiliśmy, że stał się cud. Strząsnąwszy na dworze śnieg, choinkę uroczyście wniesiono do chaty. Ta doskonała, gęsto-zielona piramidka, stając w świętym kącie, zajęła pół „dużego” pokoju. Raj zamieszkał w chacie! „A gdyby cię śniegiem zasypało?” – nie ustawała mama. „Wydostałbym się, ja w tych miejscach każdą kępę znam” – z dumą uśmiechał się tata. On znał nie tylko każdą kępę, ale i każdą łodygę. Zamykam oczy i widzę lipcowe koszenie. Ja z wiejskimi dziećmi pasę krowy na pagórkach, gdzie macierzanka, lebiodka, mięta sięgają moich siedmioletnich kolan! Ale niemądra krowa uparcie ignoruje lecznicze zioła. Jej by w „szkodę”! Podganiam do soczystej polany i patrzę z pagórków w dół, na łąki, gdzie paruje koszenie. Około trzydziestu mężczyzn idzie ukośną linią od drogi do olchowej łąki. Widzę tatę, on jest z przodu. Jego brązowe ramiona, ręce, plecy „grają”, poruszając się w takt z szerokim zamachem kosy. Zamach! Szeleści trawa i bujnymi wieńcami kładzie się w pokosy. Ja wiem, że nikt, tak jak ojciec, nie wykośi zielonego brzegu. I tylko po ojcowskiej kosie trawy odrastają krzepkie i wysokie, jak trzcina. Jakoś w czasie koszenia tata przyszedł do domu i krzyknął jeszcze z progu: „Dzieci, do mnie!”. Tata stał bez koszuli. Zawiązana w węzeł, trzepotała się w taty rękach, jak żywa. „Co tam?”. Tata rozwiązuje rękawy i stamtąd wyskakują do niecki duże karasie. Okazuje się, że pod samą olchową łąką, gdzie kosił rzeźnię, natrafił na sadzawkę, „która chodziła chodorem”. Przyjrzał się, a to ryba! Najwyraźniej wiosną, kiedy łąkę zalała woda, w zagłębieniu przyczaiły się „ciężarne” rybki. Woda odeszła, a rybia rodzina została letować w wyżłobieniu aż do koszenia. Tata był częścią zahreblskiej przyrody, wśród której się urodził, żył, kochał do głębi i ona „szła mu do rąk”. Rozwiódł pszczoły. Postawił żółto-niebieskie ule w sadku, zasiedlił kilka mocnych rodzin, zaprenumerował czasopismo „Pszczelarstwo” i został pszczelarzem. Czułe doglądał swoich pszczółek, szczycił się nimi! Ja zaś panicznie bałam się tych wiecznych pracownic, a one odpłacały mi za strach bolesnymi żądłami. Latem chodziłam z opuchniętymi policzkami. Jednak spasiwski miód z młodymi kiszonymi ogórkami rozpuszczał wszystkie minione urazy.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Nawet w swoich ostatnich dniach tata pytał: „Jak one tam, latają?”. Raz, na Makowija, kiedy poszli z mamą do świątyni, zobaczyliśmy nad lipą ciemnoszarą czapę. Czapa krążyła nad kwitnącą koroną, potem oparła się „nosem” o gałęzie, zawisła i zamarła. To wyleciał silny rój pszczeli, nie podzieliwszy się w ulu przywództwem. Pobiegliśmy do cerkwi, opowiedzieliśmy o przygodzie ojcu. Przeżegnał się i szybko ruszył do domu. Miotłową miotełką ostrożnie strząsnął nieposłuszne owady do wiadra i wysypał do pustego ula. Byliśmy szczerze dumni, że uratowaliśmy buntowniczą pszczelą czapę. Ojciec miał lekką rękę do sadzonek. Za życia wyhodował trzy sady. Od starszych ogrodników zdobywał dobre odmiany, ciągnął je do domu, wkładał w dołki, zasypywał ziemią, a one rosły jak na drożdżach! Takie renety, jakie wyhodował ojciec, były we wsi tylko u kilku gospodarzy. Wiejski Symyrenko – dziadek Mykyta nauczył go szczepić jabłonie, grusze, śliwy. Sady podrastały razem z nami. Pamiętam, jak po raz pierwszy zaowocowała papierówka. Jedyne duże żółte jabłko chroniliśmy przed ptakami, żeby poświęcić je na Przemienienie Pańskie. I chociaż pokusa, by zjeść je po cichu, nie dawała spokoju, trzymałam się. Ale niestety, jabłko przejrzało, spadło na ziemię i wydziobały je nienasycone kury. Och, jak myśmy rozpaczali! „Za rok wiadro urodzi, nie żałujcie!”, – obiecał tata. Tak też się stało. Mała papierówka rzeczywiście rodziła jabłka wiadrami! Ludzie mówili: „Iwan patyk w ziemię wbije, a on już liście wypuszcza”. Ostatni sad ojca do dziś rodzi, już dla ludzi, którzy kupili nasze obejście. U
W latach 70. podwórze nowego domu z białej cegły ojciec obsadził brzozami, które szybko wystrzeliły w górę, opasując obejście białym koronkowym wzorem. Tata toczył z nich sok i przez całe lato mieliśmy cudowny kwas z przypalonym jęczmieniem i suszonymi gruszkami. A w czasach pieriestrojki we wsi zaczęto prostować drogę – w jedną równą linię. Niepokorne drzewa taty nie wpisywały się w prostolinijną ideę i wystawały spod równego sznurka. Szeroką drogę można było bez szkody poprowadzić pół metra od brzóz. Jednak zarząd podjął jedną decyzję: ściąć! „U mnie ręka się nie podniesie” – powiedział ojciec i pojechał w pole zbierać zboże. W porze obiadowej przyjechali robotnicy z zakładu energetycznego i ścięli dziesiątki brzóz. Legły w poprzek drogi tak, jak stały – równymi, smukłymi sylwetkami przerwanego życia, na którym wystąpiły krople soku. Ojciec przybiegł w porze obiadowej, zobaczył zniewagę i zapłakał. Był człowiekiem surowym, ale serdecznym. Potrafił do zachrypnięcia bronić własnych przekonań, dowodzić prawdy, ale nie znam człowieka, który byłby tak litościwy wobec cudzej biedy. Po odejściu ojca ludzie jednym głosem lamentowali: „Oto już napracował się za życia, tam odpocznie”… Jednak będąc stale zajętym, potrafił urządzić święto dla nas z bratem, a potem dla wnuków. W dzieciństwie, w przeddzień święta Jordanu, w naszej chacie pachniało farbą, konopnym pakułami, wiśniowym klejem – tworzyły się maski dla „dziadów”. Na drugi dzień po Jordanie „dziadowie” w niesamowitych kostiumach chodzili po wsi, straszyli ludzi głośnymi dźwiękami u-u-u! Czasem komuś w takie dni ginęła z komory kiełbasa albo wiadro z płotu... A młody tata chodził z wertepem, ubrany w kożuch i maskę z gęstą brodą, był królem Baltazarem. Z miłością wspominał swoje dzieciństwo i młodość! „Boże, jak kiedyś było wesoło! Dlaczego ludzie teraz się nie gromadzą?” – pytał, nie oczekując odpowiedzi. Będąc małymi, mając za jedyne źródło informacji „o dawnym czasie” opowieści taty, byliśmy zakochani w jego czasach. „Tato, opowiedz o dawnym czasie” – prosiłam, wychylając głowę z wysokości ciepłego pieca, gdzie suszyły się konopie na przędzę. Starannie wysuszywszy je zimą, mama rozczesywała je do jedwabistego połysku w garście i przędła cieniutkie białe nici, z których już tkano płótno. Koszule, ręczniki, obrusy – wszystko było płócienne. O żadnym innym przeznaczeniu konopi wtedy nie myślano, siejąc je w każdym ogrodzie. I ten gęsty konopny duch, cierlice, krosna, białe zwoje płótna na brzegach, wygotowane wcześniej w dzieżach z popiołem – to cząstka naszego wiejskiego dzieciństwa. Konopną nicią tkał ojciec wspomnienia o przeszłości, o dziadku Marczuku, który miał konie „jak bestie – na całą wieś”, o babci Marynie, która samodzielnie postawiła na nogi troje sierot. O jej najsmaczniejszych pierogach z kaliną i kisielu z rajskiej jabłoni za ogrodem. Najczęściej tata opowiadał bajkę o chłopakach z lasu… „Oto byli ludzie!” „Myśliwi?”, dopytywaliśmy się. „Myśliwi – pewnie odpowiadał ojciec. – Dawali popalić bolszewikom!” Przyjmowałam słowa za dobrą monetę: żarem dzielili się chłopcy z jakimiś nędznymi bolszewikami, a w kryjówce ukrywali się przed „bestiami”. W bajkach o „myśliwych z antonowieckich lasów” w rzeczywistości była zakodowana historia UPA, która „zrodziła się w wielkiej godzinie” 17 kilometrów od Kordyszewa. Za związki z „banderowskimi pomocnikami” cała wieś Antonowce i przyległe chutory w latach 50. zostały całkowicie wysiedlone, zalesione wraz z cmentarzami, świątynie „spalone przez piorun”… Prawda wyjdzie na jaw pod koniec lat 80. Będę wtedy pracować w czasopiśmie „Ukraina” i jedna z pierwszych delegacji, w 1989 roku, będzie do Antonowiec na Szumszczyznę, gdzie znajdę kilka naocznych świadków, które przez cały czas na wpół podziemnie żyły tu małą, niezdobytą twierdzą... Materiał nazywał się „Jak żałośnie krzyczą ptaki, kiedy niszczą gniazda…” I ojciec czytał go wiele razy. Ojciec znał mnóstwo przygód, był dla mnie uczestnikiem i podręcznikiem historii jednocześnie, to on zaraził mnie przeszłością... Jednak kordyszewskiego „dawnego czasu”, który on, jak nikt inny, utrwalił w pamięci – w szczegółach, imionach, datach, wypytany i usłyszany od starszych ludzi – nie zdążył mi przekazać. I dzisiaj, kiedy trzeba coś przypomnieć, doprecyzować, ludzie żałują: „Ech, nie ma Iwana, ten wiedział wszystko”… Tata lubił śpiewać. Nie chciało się iść w święto na ulicę, kiedy przy stole zaczynał: „Ponad sadem-sadem a pszeniczka jara, górą owies...” Chciało się słuchać go bez końca, zwłaszcza kiedy zaczynał niezrozumiałą: „Rośnij, rośnij, czeremcho”. Ją tata śpiewał na weselach. Ukraino, Ukraino, Ukraino, kraju mój! Ja za ciebie, Ukraino, męki ciężkie cierpiałem! Następnego dnia „męski chór” wzywano do rejonu, gdzie mężczyźni, odgryzając się, mówili, że nic takiego nie śpiewali, no, trochę wypili… Już później dowiem się, że autorem pieśni jest Marko Bojesław, poeta-powstaniec, śpiewak Rezystanu – nasza chwała i paląca karta walk wyzwoleńczych! Nie poddał się enkawudzistom i przyjął śmierć w kryjówce. Wydarzenia UPA nie ominęły i naszej wsi. Właśnie w Kordyszewie przyjął swój ostatni bój i nie poddał się wrogowi Wasyl Prociuk – sławny kureńny UPA „Kropywa”, którego grób pielęgnowali kordyszewianie przez wszystkie czasy, nawet gdy było to niebezpieczne. Już za niepodległej Ukrainy ojciec pokazał nam grób rodzonego wuja Fedora Daciuka, o pseudonimie „Dub”, staniczego UPA wsi Kordyszew, który zastrzelił się w kryjówce w wieku 24 lat, żeby nie poddać się „strybkom”, czyli enkawudzistom. „Sprzedał wuja...” I ojciec wymieniał imię donosiciela, którego dobrze znałam... Już po śmierci ojca brat postawił na grobie dziadka Fedora krzyż, uporządkowaliśmy go i dbamy jak o drogą, bolesną pamięć o bohaterskich ludziach z naszej wsi, którzy oddali życie za Ukrainę. Koniec lat 80. tata przyjął z uniesieniem! Takich ludzi wtedy nazywano „ruchowcami”, nawet jeśli formalnie nie należeli do Ludowego Ruchu Ukrainy. Na szerokich drzwiach stodoły namalował przez szablon wielki tryzub, słuchał posiedzeń Rady Najwyższej, jeszcze Związkowej, ale już pieriestrojkowej. Kłócił się z rodakami, którzy nie akceptowali Niepodległości. 24 sierpnia 1991 roku przyjął jako Święto świąt. Kiedy oglądał telewizor, prowadził gniewne, głośne dialogi z „komuchami”. „Oto patriota!” – była jego najwyższa ocena człowieka. Sześć lat tata był kościelnym starostą świątyni Opieki Matki Bożej w naszej wsi. Jak wszystko, za co się brał, ta praca społeczna stała się częścią jego życia i zabrała cząstkę serca. Porządek w kasie, świątyni, na podwórzu. Wyremontowany dach, pozłacany ikonostas, zamierzali budować dom dla księdza. Kiedy tata poszedł do rejonu po plan, pierwszy sekretarz komitetu rejonowego tak go rugał, beształ, że aż pot wycierał z czoła: Z najlepszym przyjacielem Saszką Daciukiem, zabitym przez prowokatora w wieku 15 lat, 1947 r. Staniczy UPA wsi Kordyszew Fedor Daciuk (Dub) z towarzyszami broni (siedzi)
– Po co ci ta popowska chata? – Dla wspólnoty wiejskiej! – nie ustępował ojciec. Pewna kobieta z Brykowa, która była przy wrzasku sekretarza, opowiadała mojej chrzestnej: – Boże, jakże komunista krzyczał na tego człowieka, a on się nie poddawał! Po szóstej wyprawie do rejonu tata wybił plan! I chatę zbudowali, i dla tego osiągnięcia często zostawiał własne gospodarstwo... Ile lat minęło, a ludzie do dziś wspominają o kościelnym porządku „za Iwana”. I teraz starają się utrzymywać świątynię w dobrym stanie. A dusza taty raduje się z niebios, że doczekaliśmy się Prawosławnego Kościoła Ukrainy. Bo, szczerze mówiąc, wiele rzeczy nie było mu w smak w nabożeństwach: – Och i „napakały” głowę!... – miał na myśli „paki, paki Hospodu pomołymos”, czyli „jeszcze i jeszcze”... Pismo taty było nie tylko kaligraficzne, ale artystyczne. Często pisał nam listy, nie zważając na zajęcie. Pisał do mnie z mężem, do wnuczek – do każdej z osobna. – Drogie moje, najdroższe wnuczki, całuję was w rączki, nóżki, czoło, czekam was w gości, jak wiosny... Dobrze, że jego listy, zeszyty, kalendarze, w których zapisywał pogodę, jakieś wydarzenia domowe, zachowały się! – Dobry, ciepły, jasny dzień – Pokrowa... 2 lipca – dzień Kłoska... 13 lipca 1983 roku wyszliśmy pierwszy dzień na omłot grochu w Czapłyńcu... – Zachowały się jego spisy zakątków we wsi, uroczysk, nazwiska kościelnych „dwudziestek”. Pisał na wszystkim, co wpadało mu w ręce. Pismem taty mieliśmy zapisane kalendarze, moje stare zeszyty, gazety... Zawsze z szacunkiem odnosił się do książek i czytał je zimą, kiedy miał jakąś chwilę. Kiedy zatrudnił się w międzysezonie jako palacz w domu kultury, czytał „Wyr” Hryhorija Tiutiunnyka. Pamiętam, zachwycał się, że napisane jest prawdziwie, „jak ludzie mówią”. Na stronach „Wyru” jego czarne od węgla palce zostawiły ślady uważnego czytania. Ostatniej jesieni wysłaliśmy tatę do Eupatorii, żeby pooddychał morzem. Ze sobą wziął książkę „Tam, gdzie bój o wolność” – wspomnienia kurenia UPA Maksyma Skorupskiego (Maksa). Wrócił szczęśliwy i pełen wigoru. Opowiadał, że na plażach już nikogo nie było, a on siadał rano przy morzu i czytał. – Jakże jestem rad, że wziąłem tę książkę! Tutaj wszystko o naszych wsiach i naszych ludziach! – Myślę, że to Bóg skierował tatę na Krym, żeby przeżył we wspomnieniach i uniesieniu świętą dla niego stronę życia. ...Przed Zielonymi Świątkami poszłyśmy z mamą po zioła. Wczesnym rankiem zanurzyłyśmy się w pachnącą, miękką mgłę. Przed wschodem słońca nazbierałyśmy barwnego snopka. – Nam to potrzebne – powtarzała mama, przysłuchując się kukułce i myśląc o swoim. Pokazałyśmy zielonoświąteczny snop ojcu. – Położycie mi – zarządził. Na Zielone Świątki do ojca przyszło wielu ludzi. Rozmawiali, wspominali, żartowali, opowiadali historie o rusałkach. Te łączące linie minionego szczęścia zatrzymywały życie i uśmierzały ból serca. ...Równo o czwartej ptaszek zaśpiewał! Boże, jak on się starał, jakie nuty brał! Noc przeżyliśmy razem z tatą. A dnia – nie zdołaliśmy. Rano tata nagle powiedział: – O, wujek Tymofij przyszedł po mnie, pora. Poprosił wszystkich, żeby podeszli, każdego po kolei objął, przytulił, przypomniał o swoim miejscu obok dziadka Danyła... Nie płakaliśmy, jakbyśmy odprowadzali go na żniwa w złote niebo. ————— *Daciuk Iwan Mykołajowycz (26.11.1932 – 24.06.1997)
Tłumaczenie maszynowe
* * * Zimo, skup się na mnie, zgaś moje płonięcie, ratuj czy chłodem, czy cieniem, bo już nie ma siły – do walki. Słyszę: – Nie.
Gwiazdo, w niebieskim szałasie mdleją ukołysane pychy. To i mojej jasnowidzącej winie pościel – choćby na obczyźnie. Słyszę: – Nie.
Pościel na krańcowej kępie, bo niczym – Prokrustowe tortury nad moje zuchwałe “morituri”, nad moje zmagania szalone. Słyszę: – Nie.
Losie, czy smak moich łez poznałaś jeszcze nie do końca? A czy muszę krwią i potem malować znak amuletu? Słyszę: Tak… 1992
Noc To ta noc, gdzie “NIC” i ani mru-mru, gdzie możne “nie” nożykiem kreśli. Przyczynowi nie będą szukać przyczyn, i skruchą nie będzie marzył Kain.
Surowy las, niczym gałęzie żył, pędzi atrament do uchwał tajemnych. Czy nas uratuje Drzewo światowe, kiedy klejnoty rzucono, niczym krzemień?
Już nie szukajmy jutra po rosie: przetopią je komisarze nocy na guziki czy to na grzebienie, na grzechotki i zabawki dziecięce.
Oto wesoła rozpocznie się gra! Oto już pocieszy – rozepnie! Nie ma ceny Makłajowym darom tam, gdzie za wolność płacono kuponem.
Ciernie poszukiwań rozebrano na chrust, dobro i zło zmieszano na ciasto. W niebie nocy zatrzymał się Wóz, – komu ta sól w świecie mdłych prawd!
Chyba we śnie przywidzi się Taras, lecz czy odezwie się do niewolnika małego? To ta noc, gdzie jasność raz po raz sili się zdobyć na słowo. 1999
Wiatr Między nami wiatr uwolnionych niezgód, puszczonych z uwięzi oskarżeń. Powoli rozkręcił się korowód – piekielnych poruszeń niewinny początek.
Między nami wiatr i drżenie sfer, i osuwiska prawd, i rozpad sarkofagów. Co z całym światem stanie się teraz, kiedy złamano święty pęd?..
W tym starciu wiatr zwyciężył. Rozwiano i szczere, i pokrewne. Patrz, dotąd spłoszone drzewa gestykulują, niczym głuchoniemi. 2003
Jesienny promień Wróżka Jesień – amazonka jasna w szumiących jedwabiach i złocie pióropusza. – Powiedz, co nam gotuje dal? – Jak promień padnie.
Jesienny promień – uczciwy sędzia. On światło i cień ostrym znaczy kresowaniem. – Powiedz, kim stanie się nacja moja? – Żebrzącym Krezusem.
– Przejrzenia daj, burzą przebudź, piekący wstyd ześlij na dusze wątłe, co ostrożnie, niczym do biedy, szły do wolności, co krew bohaterów pośród łzawych szklanek rozcieńczały wódką i bromem. Powiedzże, wróżko, co czeka nas? Jak padnie promień.
A promień ostrzem pierś rozcina, – na polu bitwy skalpel bez narkozy.
– I coż ci odkryła ta wojna? – Nie ludzie, – łoziny
Ależ cicho, niemiłosierny sędzio! Nam Jesień – matka, a nie siła wroga, pieści i żalu nie zadaje… – Jak promień padnie
Wszystko zeszło się na promieniu tym, niczym na szczycie góry podczas potopu: dobro czy zło? Naród czy ludzie? W ordę? W Europę?
Wiatry wibrują głosami drumli. Zima szykuje lodowe promy. A my niczym przyzwyczajamy się do gry – Jak padnie promień. 2012
Deszcz i Czas Gdy deszcz pada, to jakby i czas płynął, bo słychać ruch i widać ślad pośpieszny. Dziecię i ziele raduje się młode. Lecz patrz, lata zaszczuwają ludzi, zalewa pola długotrwała ulewa.
Dzwoni zegar – i grzmi grom, i wskazówki łamane w błysku bułatu ukazują Czas. I wszystko, co NA PROGU, zadrży, przeczytawszy w górze rozkazy i proroctwa cyferblatu. 2002
Luta wojna Ścisnęła się chmura, jak mivina, schował się księżyc, nie wypływał. Oj, powieje, wietrze, na Ukrainę, a patrz, powiała wojna.
To miotła, ten pędzel głodny miota kurzem o sklep. Lecz skutek “armii nieugiętej” – tylko żałobny czarny krep.
Ba nie, nie krep, taki szlachetny, bo kruk oczy wypija. Za to srebrnik – w schowku bufetowym, I mętne niebo, noc martwa.
Czemuż wy, Puszkin i Bułhakow, jak dozorcy przy miotle? A ten maestro płakał – kwakał: – My niewinni, my mali. W fartuchach, gdzie miedziane blachy – Niczym żandarmskie ordery. Czemuż wy pozmienialiście łachy rosyjskich dandysów zapisanych?
Zresztą, wam pasuje, niech mnie – Nie frak, nie Gogola szynel. A miotła do ran krwawych czarnoziem kijowski goni. 9 maja 2022
Ogród Bukiety kwiatów i jesieni patyki – to wszystko mój ogród, w istocie jeden. Tak Czasem przekształcone oblicza – niczym niezmienne w optyce rodzin.
To drzewo podobne do sztalugi, u tamtego, niczym lawa, ramię. A grusza przysłużyła się pośmiertnie, I wyślizgany pień jej dawno.
Takie wyposażenie mam pod gołym niebem, taką podłogę deszcz mi zmywa. A ja, chociaż i zmęczona haniebnie, dopóki ogrodu, będę jeszcze żywa.
Tu rodzinne cienie chodzą bezszelestnie, tu jabłoń nie wie o grzechu. Ja wiem, że kiedy wszyscy zmartwychwstaną, mnie o tym pierwszej z podniebienia poda wieść strażnik orzech 2005
Pozdrawiam. Czekam. Pamięci syna Stasia Ja wiem gdzie Ty. Ja ciebie znalazłam nie spojrzeniem, a poświatą płócien.
W schowku topolowego skrzydła jaśnieje oparzelisko wyrzutu – lotu.
W haftowaniu stepowych ścieżek przejrzały pociągnięcia niebiesko-sine. W każe tafla: “Kobieto, nie smuć się. Codziennie witaj bezwieczną duszę syna”.
“Pozdrawiam. Czekam”, – tak piszą w listach. “Pozdrawiam. Czekam”, – odgłoszą pejzaże. I rozpościera skrzydło topola – ptak, bo co moje życie bez Ciebie znaczy!
Już zrywa się łez ciężar – wszystko, co przywiązywało i gnębiło. Ale dusza Twojej nie sięga, i zasłania ciemność światło.
Za wcześnie ja zrzekłam się ciężarów, To i ściele się powrotu płachta. A Ty łaskawym spojrzeniem powitałeś. “Pozdrawiam. Czekam”, – młodzieniec z autoportretu. 26 czerwca 2013
* * * Kratowane płachty dni, kitajka jarych poranków, korale – chwile, wybijanka minut.
Staś Hreczany. Portret mamy
Ja wiem, że mój czas po naszemu ubrany, Płachtą utkał się losu nurt.
Darmo że na mnie – to dżinsy chwytliwsze, to swetry, nie pasujące do naszyjników, – ja wiem, że dusza komory ma i nisze, A czas pielęgnuje ukraiński kunszt.
On szyje i przędzie, mereżkuje i haftuje, i w każdej chwili – posag nam i szansa. Ten Krawiec – Czas komuś tylko siermięgę gotuje, komuś – obfitych żakardów kontusz.
Uczyłam się u Krawca – aż patrz, zdrętwiały ręce. Lecz nie martwię się: dziewczyna zaradna. Ja wiem, że pójdę do pradziadów na spotkanie wyszywana, w safianach i wstążkach. 2005
“Jesienna muzyka” W. Huby O, ten smyczek zaostrzył się, niczym włócznia, – jątrzy żalami, przejmująco wyrzuca. Zamilknijcie, struny. Muzyko, zatrzymaj się: ja już zrozumiałam, że nie godna raju.
Sądzona ja, choć sędziowie bez peruk i, zamiast mantii, w koncertowych frakach. Oni akordy wyroku biorą na zgubę nam, tułaczom – nieborakom.
…Aż tu – pasemko chmur, czy warkoczy, czy marzeń dotknęło łaskawie i przebaczająco i cicho zabrzmiało w górze, już nie potrzebując crescendo. I wszystko, co nabyłeś i co zgubiłeś, opowiesz sam w pobożnym pokłonie. Brzmi “Jesienna muzyka” Huby. Smyczek całuje cienkostrunne łono 2020
Oblicze-ziarnko Asi – Tai Kowalczuk
I SĄ ziarnka oblicz. Doskonale-podłużne, patrzą w rolach pamięci mi, takie po bizantyjsku smutne, w tym świecie niczym przedwczesne. Lecz ziarno kiełkuje oczekiwaniem szczęścia. Na Boga! Skąd?... Cisza i ognie aż tam, w żyworodnej głębi, gdzie zasiew wspomnień, gdzie krzemienie graniaste, archaika skorup i kutia. Sama jeszcze nie wiem do końca – omam czy spowiadany cud. Aż – głos słyszę: “Wątpliwości porzuć”. Prorocza poświata rysów i formy niezradliwe – To błysk myśli w ziarnkach oblicz.
II Oblicze-ziarno, zebrany warkocz, niczym zwierzątko skulone, jesienne. Kiedyś ciebie Vermeer napisał z listem holenderskim, pod cudzym sklepieniem, bo ty byłaś jeszcze z przed tego dnia, jak niemowlęciem odezwałaś się z łona Życia – nowe Idei powstanie i wyjście do miłości na pokłony. Już spadają z koron-ramion chusty, sztywną łodygę wieńczy gwiazda dalii. I Nocy Dzień nie podaje ręki, Aby zawiei nie wywróżyła.
Lecz nagle jakby porusza w tobie złotopromienne zboże spostrzeżeń. I, porzuciwszy majątki i torby, ty świeżą drogę śladami pomierzesz.
Wracasz – przejrzysta i drżąca, I ziarno – niby z nowego zakątka. I cała moc kanciastego „T.K.” ścieka-tyka na ugory smutku. I Śmiech, i Smutek mają oblicze jedno, Gwiazdę i Ziarno porusza wzajemność, Pan tobie, kołysząc, dogadzał: taka wyniosłość – i taka przyziemność! Na wagach krążących ciężarów jest sito, co odrzuca mierne. O losie, pokochaj i zachowaj to oblicze, to wyborne ziarno! A ja, chociaż na świecie już odbyłam, zwój obrazu rozwijam, Taję: jasne okno. I blask czoła. I ty po holendersku czytasz. 2000 Dla Lubow Hołoty Drzewa siwe, bo zima, a ty czarnowłosa i piękna. I pyłami nie zajmuje cię rozmarzony Młynarz. On widzi Makówkę jasną, co nie wiadomo jak żywa powstała z pobojowiska na klepisku, z łuskającej się szkody. I całe to zboże wiekowe jej w proch nie starło. Kto zbada, słowem kto nazwie płatków makowych siłę? Młynarz zimę podsłuchuje, w dłoniach jaskrawy kwiat kołysze, niesie do Chaty z ponad chat, Gdzie Słowo komina maluje: – Ty znasz wszystkich po imieniu. Od nich na całym świecie dźwięcznie.
Tłumaczenie maszynowe
Tłumaczenie częściowe: inna część tego materiału jest na razie pokazana po ukraińsku
Oryginał po ukraińsku · tłumaczenie jest aktualizowane
Скажи-бо, що це за одна? – Любов, дитина в обладунку. 2014
Прочани соняхи (погляд на картину Владислава Климовича) Прочани соняхи пішли – пошелестіли. Їх листя шкарубке, неначе крила, а голови в коронах золотих. Упала ніч, та сяяли корони, і пропливали зоряні пороми зі збіжжям, що Господь намолотив.
Прочанам соняхам так мило йти-летіти. Вони ж таки воістину, як діти, хоча вдалися пишні та рясні. Аж бач, халепа – як воно і сталось , що чобітки дорогою стоптались. Невже вертати? Ну, оце вже ні!
Прочани соняхи, та мальовнича зграйка, гукають на шевця, на полатайка: босоніж увірвався їм терпець. Аж чують – так загонисто і дзвінко хтось просто над коронами цвірінькнув. То зголосився бравий горобець…
Прочани соняхи не знали – не гадали, що не судилось їм рушати далі, бо доля всіх на кола поверта, а швець і жнець гарують не задарма.
Але хіба то вже й направду драма, Що ПОНАД НАМИ– воля і мета? 2020
*** Душа моя жадає унаочнень і вірить у приявність Таїни. То не вода струмками з ринв дзюркоче – спливає час клепсидрами. І біла Благовіщенська лілея сплива росою невимовних сліз. Луною вокалізу – “Га-лі-лея” – вологий вітер новину розніс. І забринять на перелогах лету, осяявши глибини пущ і лон, передчуттів утілені прикмети і постаті у прозірках запон. І в тих багатовимірних картинах один мотив про радощі малі: старий наш дім, і дикий сад, і ти на високім ганку, мов на кораблі. 2013
У темряві. Станція Ксенівка Валентину Десятерику Урочий обрис тополиних скель і полиск рейок в течії сталевій. Повітря ночі, вогке і грузьке, хапають потяги – ревучі леви.
Це втеча базбач з краю небезпек. І гін, і чад, і піт, і тупотіння. Лиш ясен-день поверне їм респект в зелених барвах і пастельних тінях.
Чи ж буде день? Ці кількоро годин за ліком Ночі – вік або ніколи. В шаленім гоні кожен сам-один, а рейки десь-та замикають коло.
В обтуленому хмарами гнізді дзьобатий місяць місця не нагріє. І Втіха сповідається Біді, а до безодні рано лине Мрія.
О Господи, чи ти покинув нас? О Розуме, розарію ілюзій! Зірками зрить маскований спецназ – некліпна варта у небеснім Лузі.
Некліпна, непроникна, не-своя, Спокійна, поки тут реве й гуркоче у темряві сталева течія. І душу кинуто на рейки ночі. 2003
Листи Олені Дмитрівні Десятерик А чим мені студена осінь – листоноша хороша? Артикульовано в тім шерхоті – черканні чекання.
Листи відкриті, – прочитаю їх прозорим зором, і вістку явить осіянну лист осінній: Спасіння!
Звідкіль жадана короговка замає? Немає адреси там, де вітром здерто конверти. 2001
Горобчики Братові Олександру (Тофічку) Горобчики в руденьких піджачках – мов хлопчаки з далеких п’ятдесятих. У них немов і вихватка така – на спір, на фарт між небезпек гайсати.
Вони й літати вчились без страху’, Як братик мій, стрибаючи з сараю. Кота ж, шуліку й вчительку лиху пташиний Бог однаково карає.
Вони малі,кумедні та хапкі, але сміються з грубих та пихатих. Лиш не подерти б вутлі піджачки, бо грошей на нові катма у хаті. 2014
Жоржина Чоловікові Владиславу Оргинія-жоржинка-жінка до тебе хилиться так гінко і листя простяга рясне: – Пізнай мене. Вітай мене.
А пелюстки – ми лез окрайці (тремтіть, відступники і здрайці!) тугими кільцями взялись, як в лавах лицарів колись.
Махрова квітка-амазонка, але ж нагадує іконку: у сяйві німбу ніжний лик, а решта образів – не в лік.
Молімось ревно до жоржинки, До богообраної жінки. У неї сонце на чолі, а поруч пуп’янки малі. 2021
Бурулька Ользі Сірко Дитя бурульку ссе. То провесни цицьки. З утіхи юна мама мліє-тане. Такі вони близькі, та хлопцю невтямки, Чому, мов мед, йому ота омана,
Ота дзвінка вода, що лиштвою вкляка на межах зим небесним частоколом. Дитя бурульки ссе, і музика п’янка уродить слово й горлечко уколе:
“Із стріх вода”, – стривай! – “мандрівочка”, “козак”, коли б йому знаття, про що там мова і звідки голос той, що долю проказав. Чи ж не чудне начиннячко зимове?
Бурулька розтає. Хлопчина вироста і, як заповідалося, “за Десну” рушатиме не сам – з цілунком на вустах. А Матінка подбає – крига скресне. 2002
Зимопис Загонисто розписується клен, вибачливо скругля скоропис липа. Це грудень. Це грака гіркавий сленг, А небо лише хворим оком глипа.
І пишуть, пишуть розчерками віт про владу зим дерева-самовидці. Чи хто вчита різкий повстанчий звіт з-попід уже зчерніло правиці?
Проти завії голими грудьми ступа на прю боївка тополина… Вивчаю графологію зими. Куштую приморожену калину. 2013
м. Дніпро
Наталя СТАРЮК, м. Дніпро
Лише 20 років судилося прожити у цім світі Стасієві Гречаному, щирому і гарному хлопцеві з Дніпра-Січеслава, митцеві, що залишив по собі значну творчу спадщину. Значну у сенсі кількості, якості як майстерності, а ще й тієї особливої сутнісної влучності, яку передбачає слово-корінь “знак”. 20 років життя. Уже 25 років і по трагічній загибелі у Києві 28 червня 1997 року, саме в День Конституції – день, сповнений для Стаса праці і сподівань. Ми ж нині сподіваємося на те, що твори самобутнього художника лишаться з нами назавжди. Про один із них написала Стасова мати Наталя Старюк, журналістка й письменниця. “Страта Кочубея та Іскри”. 1996-го, на п’ятому році навчання у Дніпропетровському художньому училищі (нині Дніпровський театрально-художній коледж) Стас Гречаний заходився втілювати незвичайний задум – урок національної зради. Дипломна картина не про подвиги у борні, а про зраду; не овіяна романтикою козацької долі, пісенною звитягою перемог, а мовби відлита з криці осуду, коли та сталь ще не вичахла, не набула жорсткості, – вона раз у раз бурхає вогнем, пропікає душу: поглянь! Це діялося тут, із нами. Чи діється ще й досі?.. Пригадаймо ж той час, наші дев’яності. Ні, не лише рейдерсько-кілерські, не лише безробітньо-беззарплатні (той однобічний імідж доби надто настирливо накидають галасливі “квартали” та хвацько оперені “акули”): для мільйонів свідомих українців, хоча й загнаних у лабети матеріальної безвиході, той час був таки передусім трампліном до ідейного дозрівання, знищення білих плям у замовчуваній історії, повернення із забуття гнаних режимом світочів думки. Мій Стасик був дитям незалежності. Як юна особистість, він увібрав у себе дух українського пробудження, завзяття розбудови й відповідальності нового будівничого. Оце останнє поволі ставало визначальним імперативом у житті, власне, ще дитини (до художнього училища він вступив, маючи 14 років). М’яко-кругловидий, ласкаво-чуйний, дотепний у товаристві, Стас мав неабияку певність переконань, був надзвичайно пильним і зваженим у виборі дороговказів. Переді мною “Історія України-Русі” М. Аркаса, видання 1990 року. На сторінці 223-й, де йдеться про добу Руїни, про загибель зрадженого Івана Виговського, Стас твердою рукою відкреслив абзац, що починався так: “Оці сварки та колотнеча поміж собою вкрай знищили Україну”. На берегах юний читач лишив позначку – великий, круто-експресивний знак оклику. Попереду було студіювання історичних джерел, козацьких літописів, новітніх історіографічних праць. “Історію України” І. Крип’якевича та “Нарис історії України” Д. Дорошенка Стас постійно носив у сумці, давав читати (часом чи не в примусовий спосіб) співкурсникам в училищі. Але оте перше палюче враження – “сварки та колотнеча… знищили Україну” вочевидь кинули були промінь-відблиск на все подальше пізнавання рідної історії в її проекції на майбутнє. Історична картина – то був жанр, що його син обрав ще від перших
Автопортрет років навчання у Дніпропетровському училищі. Неабияку роль відіграло тут знайомство з останнім лоцманом Дніпрових порогів, активним просвітянином, чарівною людиною Григорієм Микитовичем Омельченком. Стас створив малярський диптих з життя лоцманів, об’єднаний чуттям “спільного човна”, в якому українці мають долати всі пороги, всі найлютіші перешкоди. Духом надпотужного спільного зусилля, жертовного зриву, вивільнення шляхетної енергії звитяжців перейнято і композицію другокурсника Стасія Гречаного “Атака Січових стрільців”. Дія “розкручується” напрямком діагонально-гвинтової лінії: порив одного вояка незбагненною хвилею здіймає понад шанцями того, хто позаду. Неперервність лави, нездоланність завзяття. Наче “з Божої пращі” вилітає грудка втіленої сили, освідомленої волі… У тому-таки силовому полі героїки, руху на грані злету перебувають і герої іншої Стасової тогочасної композиції – ескізу монументального розпису “Козацькі клейноди”, де бачимо символічну акцію – передавання клейнодів народові, що зважився на вікопомні зміни. Але усі ті ранні твори мого сина озиваються не фанфарами удержавленого пафосу, а радше тулумбасами виступання в похід, де лише зосередженість на
Продовження на стор. 12
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
tę przestarzałą wspólną przypadłość. Stas i siebie wtedy namalował w postaci okrągłolicego, zachmurzonego pisarczyka pośród grupy ludzi po prawej stronie. Stoi za plecami starszego wąsatego mędrca (pozował ojciec autora, obecnie nieżyjący już artysta Wałerij Hreczanyj). Jest tu i ja – kobieta ogarnięta niemym przerażeniem… A szafot na obrazie to niby ANTYchryst, a cała scena z niemal bezżywym ciałem Iskry to ANTYpieta. Przypominam sobie, kiedy stałam przed już ukończonym obrazem w sali wystawowej Dniepru, gdzie wystawiono dyplomy całego kursu Stasa (kierownik – zasłużony działacz sztuk Ukrainy Hryhorij Czerneta), przyszło mi nagle do głowy: tak znaczące dzieło, tyle niecodziennych wysiłków duszy i rąk, ale czy będzie ono aktualne za 10-20 lat? Wszak wierzyło się w to, że już niedługo Ukraina stanie się ludna, złodzieje narodowego dobra uciekną od sprawiedliwego gniewu, a zdrajcy interesów narodowych znajdą się na marginesie powszechnej pogardy. A teraz widzę, że i sama wtedy po cichu okazałam tę NAIWNOŚĆ, którą tak boleśnie przemyśliwał mój syn w „Egzekucji Koczubeja i Iskry”. Po 20 latach dusigrosze-ordyńcy (dokładnie tacy, jak oprycznik – czyżby przodek Motoroli? – w centrum kompozycji Stasa) ruszyli na Ukrainę, zagrzmieli maszynerią „gradów” i „smierczy”, technicznie udoskonalonych „konwejerów”-szafotów. Tak, lud obudził się z iluzji, stanął do zbrojnej obrony Ukrainy. Ale po tej stronie frontu, w komforcie stołecznych sal trwają i podstępy, i przekroczenia, trwa walka o władczą buławę. A jak przypiecze pięty, uciekają do Moskowii, by przypodobać się Putinowi. Czy są tam potrzebni? Dopóki odbędą udział w którejś z propagandowych „antymazepińskich” kampanii. Dalej zaś – jeden koniec zdrajcom – czy tam, czy tu. Tylko raczej nie studiowali oni pilnie naszej historii, raczej nie są zdolni wyobrazić sobie ciężkiego i haniebnego końca intrygi tak jaskrawo i życiowo, jak wyobraził to sobie młody autor „Egzekucji Koczubeja i Iskry”… W 1999 roku, po dwóch latach od tragicznej śmierci Stasa Hreczanego, w sali Narodowej Akademii Sztuki i Architektury odbyła się wystawa jego dzieł (Stas zdążył ukończyć tylko jeden kurs Akademii. Kuratorem kursu był ludowy artysta Ukrainy Julij Jatczenko). W centrum ekspozycji umieszczono „Egzekucję Koczubeja i Iskry”. Pewnego dnia wystawę odwiedził jeden z mistrzów stołecznej pedagogiki (powiedziano mi – wykładowca innej uczelni artystycznej). Mówił do swojego towarzysza głośno i bezapelacyjnie: mianowicie, prawdę mu powiedziano, faktycznie utalentowany był chłopak – oto jakie, widzisz, pejzaże – śmiałe, ekspresyjne, i martwe natury, subtelnie zestawione w kolorycie, i portrety oryginalne, ale, najwyraźniej, ktoś krótkowzroczny skierował go na tematy z historii kozactwa. To teraz, powiada, modne, ale nie rozwija artysty jako jednostki twórczej. Nie zapomnę, jak podbiegł do maestro chudy chłopczyk-pierwszoroczniak: „Ale jak pan może! Widział pan „Egzekucję…”? Czyż nie czuje pan, jak to szczere, jak ważne dla Ukraińców? Czy ma pan w ogóle prawo…” – zamilkł. Mistrz nie obraził się: „Maksymalizm, maksymalizm”. Zdaje się, chciał poklepać chłopca po ramieniu, ale ten odsunął się. Wtedy pomyślałam sobie: oto pojawił się u mojego syna naśladowca – niech jeszcze mały, ale zawzięty i niezłomny. Byłam pokornie wdzięczna Akademii, współkursantom i przyjaciołom Stasa za tę wystawę, za dobrane ciepłe słowa i – za to ostre zderzenie przesyconego estety z żarliwym nowożytnym kozakiem. Wtedy „Słowo Proświty” zareagowało na wystawę publikacją, wydrukowało opowieść o Stasie Hreczanym jako osobne wydanie. Niezgaszonym wspomnieniem o tamtych dniach pozostało krótkie spotkanie w akademickiej sali wystawowej z wybitnym artystą współczesności Mykołą Storożenkiem: tylko mocny, gorący uścisk dłoni i spojrzenie na obraz „Egzekucja Koczubeja i Iskry”, i ręka do serca. Słowa były zbędne.Natalia STARIUKDigest „SP”, nr 20, 2017 rok
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy artykułu «Картина у спадок», s. 11
Tłumaczenie częściowe: inna część tego materiału jest na razie pokazana po ukraińsku
Zakończenie. Początek na str. 11
głównym, surowa szczerość braterstwa będzie wróżyć sukces. Toteż już w tamtych pracach Stasa zabrzmiały nuty polemiki z nowym artystycznym oficjalizmem, który objawił się wówczas w uroczystej świąteczności przedstawień, dekoracyjnej formalizacji mitu: wszak „nie pora” było się uspokajać, mdleć w euforii dokonanej rewolucji. I mój artysta, który fizycznie ostro odczuwał przynależność do historycznej przeszłości, rozpoczął nowy okres w swojej twórczości: powstały jego obrazy-przestrogi. Pierwszy z nich – „Zjawienie się komety zaporoskim kozakom i Bohdanowi Chmielnickiemu podczas jego pobytu na Siczy”. Stas wyobraził sobie, jak to było, przeczytawszy w „Latopisie” Samuiła Wieliczki o znaku z góry, „przyjściu gniewu Bożego na oba narody, polski i kozacko-ruski” w przededniu wojny wyzwoleńczej – i zwycięskiej, i gorzkiej w fatalnych skutkach Perejasławia. W następnym roku syn odtworzył „Epizod koliszczyzny” – wizję koliszczyzny przez pryzmat faktu jednego zabójstwa: „Hajdamaka” pozbawia życia „brata-wroga”, ale i sam on już jest jak żywy trup. Wokół rozbiegają się ludzie, jakby rozpadał się wszechświat. Daleki od pacyfizmu, Stas jednak bardzo przejmował się tym, aby ruch wyzwoleńczy nie przekształcał się w „epizody rzezi”, wybuchowe reakcje samozniszczenia. Wstąpiwszy do Kijowskiej Akademii Sztuk Pięknych i Architektury, Stasij Hreczanyj namaluje swój ostatni obraz-przestrogę „A prawda nasza pijana śpi” – o końcu Siczy Zaporoskiej, o ostatnim dniu jej istnienia, kiedy niedaleko już stoi czarna ława oprawców Tekielego, a towarzystwo siczeńskie pije sobie, bawi się, nie wierząc w to, że „bracia-chrześcijanie” z Moskwy zdolni są pozbawić ich fortuny-nadziei i samego życia. „A tymczasem starodawną Sicz zburzyli”. Tak jeszcze wiele lat temu mój drogi artysta na prawach rodzinnej krwi, szczerego bólu karcił nasz lud za łatwowierność, za codzienną życiową nieodpowiedzialność, która w końcu rodzi widmo narodowej ruiny. Stasa jakoś osobiście obrażała nadmierna ufność do północnego sąsiada, inercyjne chylenie czoła przed rosyjskimi autorytetami (chociaż bardzo kochał poezję M. Lermontowa, przejmował się filozoficznymi ideami Daniiła Andriejewa). Oto jakby obok słyszę głos syna, który mówi: „Nie wyciągamy wniosków z oczywistego”. Niestety, młodzieniec nie dożył do trzeciego tysiąclecia, do Ukraińskiej Rewolucji Godności, kiedy potrzeba zdecydowanego narodowego wyboru stanęła w całej spóźnionej OCZYWISTOŚCI… A wtedy, w 1996 roku, dziewiętnastoletni Stas zabrał się do pracy dyplomowej w szkole jako swojego głównego obrazu. O niezwykłości twórczego ładunku świadczyło już to, gdy Stas rozpoczął przygotowanie krosna. Milcząc, pieszo znosił do klasy-pracowni ze sklepów i bazarów płyty pilśniowe, grube deski na stelaż i poprzeczki (wszystko, co robił własnymi zręcznymi rękami, robił „na wieki”, jak sam ironizował, ale w tym była prawda). Tamże, w murach szkoły, zrobił wielką masywną konstrukcję – rzec można, twarde płaskowyż do malowania (gotowy obraz – 228x210). Tymczasem wciąż trwały opracowania szkiców, wariantów wcielenia „Egzekucji…”. Na przykład jeden z nich przedstawiał szalony taniec katów Piotra nad kupkami zranionego ludzkiego ciała, niczym wrony nad padliną. Szkic wywiera silne wrażenie, ale Stas odbierał to tylko jako emocjonalne nastawienie: takiemu obrazowi brakowało autorskich sądów, myśli nie tylko o obcych, ale i o swoich, którzy „nie wyciągają wniosków z oczywistego”. I powstała drabina na szafot, gdzie dokonywano kary, – dekoracja do ostatniego aktu z życia dwóch spiskowców… Sędzia generalny Koczubej i pułkownik Iskra napisali tajny donos na Iwana Mazepę, aby wysłużyć się przed rosyjskim carem. Lecz stało się tak, że od tychże moskiewskich zwierzchników musieli sami przyjąć śmierć. Działo się to w upalną lipcową porę 1708 roku, ale nie „stanem dnia”, nie świetlnymi niuansami przejmował się mój artysta. Żadna postać, tak samo jak budowla szafotu, nie rzuca cienia: wszystko istnieje w wyobcowanym środowisku, gdzie liczą się tylko granice życiowo-śmiertelnego wyboru. Lecz przy tym wcale nie ma metafizycznej abstrakcyjności, zimnej spekulatywności – obraz jest pełen ruchu, drżenia-oddechu. Ten ruch jest mistrzowsko zorganizowany wewnątrz „kadru”: zmęczonego Iskrę ciągną schodami do góry, a w tej samej chwili na pomoście już krzyżują Koczubeja. Tutaj wszystko dzieje się jednocześnie: chwytają, czytają wyrok, wznoszą miecz. I im wyżej do pomostu szafotu, tym ostrzejsze stają się formy, bardziej bezduszne – ruchy, bardziej schematyczna – plastyka. Ostre bagnety, kanciaste załamania rąk, działają bowiem nie ludzie – nakręcone automaty. Za chwilę Koczubejowi odetną głowę, ale trzyma go jakby JUŻ bezgłowy kruk „z gniazda Piotrowego”. Same szczeble drabiny, rozwiązane umownie, raczej wykreślone niż namalowane, przerażają swoją nieubłaganą regularnością. Strome perspektywiczne skrócenie upodabnia bieg szczebli do ogniw przenośnika. Przypomnijmy: „przenośnikiem” więźniowie katowni NKWD już w XX wieku nazywali nieprzerwane przesłuchania-tortury. Lecz patrzcie, jeszcze o świcie wieku osiemnastego już działa wyregulowany mechanizm moskiewskiej katowni. Straszna czartopchajka zagrzmiała na Ukrainę. Czy rzeczywiście uświadamiają sobie przebiegli Koczubej i Iskra „w ostatnią ciężką minutę”, do jakiej piekielnej siły apelowali, wysyłając carowi swoje donosy? Czy „wyciągają wnioski z oczywistego” świadkowie egzekucji? Ale o nich nieco później. Najpierw zaś o trójce ANTY-bohaterów w centrum kompozycji. Bezżywnym kawałkiem rozciąga się ciało półnagiego Iskry. Ręce rozrzucone jak skrzydła, ale już nie z własnej woli: za ręce katom wygodniej ciągnąć go na krwawy pomost. Wszystko już skończone: nie ma powrotu z „przenośnika”, nie powinno być w nas i żalu do zdrajcy, a jednak przejmującymi tonalnymi połączeniami, wyraźnie anatomicznie zaznaczoną ZMIĘTOŚCIĄ torsu wcielono błyski bólu czy to porażenie ostatniego strasznego przejrzenia. Przepadł człowiek, zmarnowawszy duszę, a kruki – zagorzali „bracia” pożrą jego ciało jak zużyty „materiał eksploatacyjny”. W najwyższym kącie tego umownego trójkąta – piotrowski moskal. Uderza ten „żołnierski portret”: jak dokładnie, jak wyczerpująco scharakteryzował mój młodzieniec wrogą siłę! Wydaje się, że jeszcze do dziś nie ukazano czegoś podobnego w ukraińskim malarstwie. A to był jeszcze 1996 rok. Profil tępo wyniosłego, sinolicego, zdegradowanego od nieustannych przepojów chłopa, diabelskiego dodatku do drabiny-przenośnika. Uźwiękowić ten portret mógłby chyba współczesny rosyjski „szanson”. Z lewej strony skazanego ciągnie „człowiek-plecy”, nasz ponuro-upokorzony rodak, jeden z bezimiennych, bezwolnych wykonawców. (I po raz drugi pojawi się złowieszczy człowiek-plecy w ostatnim obrazie Stasa „A nasza prawda pijana śpi”: będzie kucał na postumencie-beczce, zapraszał do zabaw z poczęstunkiem – przyjaciela czy wroga, czy samego diabła – to już obojętne). Biegną do góry szczeble drabiny-„przenośnika”, szorują ciało zdradzieckiego pułkownika, a w pamięci nam wypływa Szewczenkowe: „Za co szorowali włóczniami moskiewskie żebra?”. Nadęli się, zapragnęli władzy kosztem Ojczyzny, przemyśleli samych siebie, tymczasem „moskiewskie żebra” wzmocniły się, jeszcze i zrodziły swój brutalny model – tę oto żebrowaną drogę do „miejsca straceń”. Cóż to trzepocze, wibruje, wzdryga się po obu stronach chodników? Niczym dwie wiotkie kolorowe listwy – tłum kozaków i pospólstwa: ktoś biadoli, ktoś przebiegle kombinuje, przymierzając do siebie hetmańską czapkę: powiadając, ja bym działał sprytniej; ktoś lamentuje, a ktoś wznosi pięści w niepewnym porywie. Ale nie zatrzymuje się bieg czarnych szczebli: bezduszna mechaniczna aktywność zwycięża poruszenia niewyrobionej ludzkiej woli. Oto o czym, w końcu, jest obraz: o fatalnie powierzchownym postrzeganiu wydarzeń, o niegotowości do jednomyślnego czynu, o rozpadzie jedynej siły – odporności, a jeszcze – o przeczuciu tragedii, wszystkim tym spowodowanych (w spojrzeniu, w postaci matki z dzieckiem po prawej stronie). Wspominam niepowtarzalne intonacje Stasa, które za każdym razem głębiej odkrywały istotę słowa – pojęcia „NAIWNOŚĆ”: to po synowsku łagodnie i z wybaczeniem, to gorąco-polemicznie, a to gorzko i żałośnie wymawiał to słowo, jako etnodiagnozę, i zabierał się do leczenia.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
...ukraińskiego nauczyciela literatury w obwodzie połtawskim. Leonida Połtawę już wydawaliśmy, ale chcieliśmy wznowić także „Opowieść o Charkowie” autorstwa Leonida Lymana. Oto, co o tym dziele wybitnego rodaka z Połtawszczyzny powiedział badacz języka i literatury ukraińskiej Jurij Szewelow: „Ostrożność, zakłamanie, cynizm, nihilizm. A w głębi duszy człowiek czuje: szczęścia nie ma, narodu nie ma, ojczyzny nie ma. Cóż więc? Jest tylko kłamstwo, kłamstwo, kłamstwo. I jedyne, co jest realne, to ja. I jedyne, co można i trzeba robić, to zachować to ja w strasznym, przesiąkniętym fałszem świecie. Nihilizm przejawia się karierowiczostwem. System chętnie wychodzi naprzeciw. Sprytnego przystosowańca czekają ordery i medale, własne auto i specjalne przydziały, wille w Soczi i stalinowskie nagrody. Więc skierujmy naszą energię nie na walkę z systemem, lecz na podcinanie konkurentów, na torowanie sobie kariery, na lepsze przystosowanie się. Podstawiaj innym nogę (ale po cichu), wierć się przebiegle i podstępnie (ale po cichu), za wszelką cenę pnij się w górę, strącając innych (ale bez krzyku). Tak rodzi się karierowiczostwo i nieposkromiony egoizm tego pokolenia. Okrucieństwo i ambicja. „Wszyscy jesteśmy teraz karierowiczami”, – mówi Leonid”. Ilu radzieckich Ukraińców żyło właśnie według takich reguł uciskających, a wielu żyje do dziś, dorobiwszy się majątku, niektórzy stali się oligarchami, i tak samo u nich nie ma ani Ojczyzny, ani narodu, a więc ani najmniejszego obowiązku narodowego!
Tłumaczenie maszynowe
13 sierpnia minęło 100 lat od dnia urodzin Leonida Lymana (1922–2003), poety, publicysty, krytyka literackiego, wybitnego przedstawiciela ukraińskiego modernizmu. Data ta w bieżącym roku obchodzona jest z inicjatywy Instytutu Pamięci Narodowej oraz zgodnie z uchwałą Rady Najwyższej na szczeblu państwowym. Z rodziny represjonowanej przez komunistyczny reżim. Leonid urodził się w rodzinie księdza we wsi Małe Soroczyńce (obecnie hromada miejska Myrhorod w obwodzie połtawskim). Ojciec został rozstrzelany przez rosyjskich bolszewików, tragicznie przerwało się także życie matki. Krajoznawca z Łochwicy, prywatny docent Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu, członek Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy oraz Stowarzyszenia Pisarzy Ukraińskich Ołeksandr Panczenko w swojej książce „Połtawska diaspora. Wielka encyklopedia” przytacza wspomnienie Marii Czestniejszej, której ojciec, ksiądz Heorhij Czestniejszy, miał parafię we wsi Sary w rejonie hadziackim, sąsiadującej z Sosniwką, gdzie mieszkała rodzina księdza Ioana Hryhorowa – ojca Leonida Lymana. „Nasza okolica jest niezwykle piękna, malownicza. Z Sar do Sosniwki trzeba było iść brzegiem rzeki Pseł, łąkami, lasem. Sosniwka tak się nazywa dlatego, że położona jest w lesie sosnowym. Możecie sobie wyobrazić, co przeżyli nasi rodzice w warunkach zaciekłej antyreligijnej propagandy pod koniec lat 20. i na początku lat 30. Były i groźby, i zniewagi. Byli pozbawieni praw, czyli nie mieli prawa głosu. A bardzo chcieli dać dzieciom wykształcenie, jakiś fach, ale dzieci nie miały prawa uczyć się dalej niż w siedmioklasówce aż do 1936 roku. Sosniwka to wieś mała, dlatego pod koniec lat 20. była tam tylko szkoła początkowa – 4 klasy, a u nas aż trzy siedmioklasówki, i Dmytro, starszy brat Leonida, mieszkał u nas i chodził do szkoły z moim starszym bratem Mykołą. Dmytra pamiętam bardzo dobrze, choć byłam wtedy jeszcze całkiem mała. Był to piękny, zdolny do nauki, utalentowany chłopak, i szlachetny. Moja mama kochała go jak własnego syna i zawsze stawiała nam go za przykład. Po ukończeniu siedmioklasówki (zdaje się, w 32. roku) nasi chłopcy siedzieli w domu, bo uczyć się dalej nigdzie ich nie przyjmowali. W 1936 roku dzień 13 sierpnia był zwyczajny, jak wszystkie. Nasi rodzice, księża, przygotowywali się do nabożeństwa następnego dnia – święta Makabeuszy. Ale odprawić to piękne święto w cerkwi z poświęceniem wody, maku i kwiatów im się nie udało: w nocy odbyły się aresztowania wielu księży rejonu hadziackiego, w tym aresztowano mojego i Loni ojców. Z aresztowaniem ojców nasze rodziny zostały całkowicie bez środków do życia, zwłaszcza w ciężkim położeniu znalazła się rodzina Hryhorowych, bo nie mieli ani własnego domu, ani własnego ogrodu. Pewne wsparcie materialne zapewniali parafianie, ale to było za mało. Nasi rodzice, podczas gdy trwało śledztwo, siedzieli w więzieniu w Charkowie. W zaświadczeniu o rehabilitacji mojego ojca zaznaczono, że oskarżano ich o przynależność do organizacji duchownych, których celem było obalenie władzy radzieckiej i ustroju socjalistycznego. Po śledztwie sądziło ich „osoboje sowieszczanije” i dało im po pięć lat łagrów (poprawczych obozów pracy). Tak wiosną 1937 r. znaleźli się w Magadanie, a potem wysłano ich w różne miejsca do kopalni złota na Kołymie. Nasz ojciec, z dużymi przerwami, przysyłał listy. A od ks. Iwana żadnych wieści nie było”. Od głodu i strasznej wegetacji w radzieckim sierocińcu, który niewiele różnił się od strefy, uratowali go obcy ludzie, wobec których Leonid Lyman czuł się dłużnikiem do końca swojego życia. Wierszowaniem zainteresował się jeszcze jako uczeń. Uczył się w Hadziackim Technikum Pedagogicznym oraz Charkowskim Instytucie Nauczycielskim. Podczas II wojny światowej pracuje w gazecie „Nowa Ukraina” (Charków). Podróżuje po Ukrainie, odwiedza okupowane przez Niemców Odessę, Mikołajów, Donieck (pewien czas mieszkał, prawdopodobnie w Kramatorsku, o czym świadczy jego wiersz „Kramatorsk”), staje się świadkiem wykopalisk masowych grobów ludzi zniszczonych przez rosyjsko-komunistyczny reżim w Winnicy (1943). Następnie osiedla się we Lwowie, drukuje w gazetach „Lwiwśki wisti”, „Krakowśki wisti”, w czasopiśmie „Naszi dni”. Przyjaźnił się z wybitnymi działaczami literackimi Jewhenem Małaniukiem oraz Mychajłem Orestem. Leonid Lyman nie widział w II wojnie światowej żadnego wyzwoleńczego czy obronnego sensu. Ale z jakim monumentalnym spokojem, z jaką wyborną wyrazistością, lakonicznością, obrazową konkretnością maluje poeta tamten czas. Legło życie, jak namioty śnieżne: Powtarza się Biblia i Koran – Zagraża przebudową planety Z czerwonego plakatu partyzant. Nieprzewidziani zjawili się bohaterowie, Na drzwiach plomby i rozkaz – milcz. I nie ominąć zgliszcz nowej Troi, Do Boga jeszcze nieznanego idąc. Rozkwit talentu na emigracji. Pod koniec II wojny światowej emigruje na zachód Europy. Przebywa w obozach dla osób przemieszczonych. Razem z poetą Leonidem Połtawą, przy pomocy Wołodymyra Jaroszewycza potajemnie wywożą ukraińskie czcionki z byłej drukarni czasopisma „Dozwilla” i gazety „Zemla” z miasta Plauen (radziecka strefa okupacyjna) i w ten sposób zapoczątkowują ukraiński druk najpierw w Ratyzbonie nad Dunajem, a później – „Prometej”, wydawnictwo w Nowym Ulm. Lyman był redaktorem językowym w gazecie „Ukrainśki wisti” (Nowy Ulm), publikował w „Almanachu MUR-u” (Artystyczny Ukraiński Ruch), czasopismach „Switannia”, „Arka”. W 1949 roku przeprowadził się do Nowego Jorku (USA). Początkowo musiał pracować jako pastuch podłóg. W latach 60. i 70. własnymi siłami wydawał „Notatnyk” – miesięcznik problematyki społeczno-politycznej. Publikował w gazetach „Ukrainśkyj Prometej”, „Ukrainśka literaturna hazeta”, „Ukrainśki wisti”, czasopiśmie „Suczasnist”. Był członkiem Zjednoczenia Pisarzy Ukraińskich „Słowo”. Ilościowo jego dorobek pisarski jest niewielki: ponad pół setki wierszy oraz trzy powieści, które drukowano w czasopismach. W ostatnich latach życia Lyman wykazywał się bardziej jako dziennikarz. Zarówno poezję, jak i prozę Lymana wyróżnia stylowa wyrazistość, która często dochodzi do stopnia kryształu. On, być może, świadomie przeciwstawia szlachetną wyrazistość surowej bezforemności. „Nas wiecznie »proletaryzowali« – pisze on – a z przyzwyczajenia my już sami się sproletaryzowaliśmy i zawsze byliśmy tylko masą, narodem. A kiedy nie mamy naturalnego dążenia do wyższości, do (duchowego) arystokratyzmu, w duszy zadowalając się tym, że i na dnie nam miękko i syto, to w ogóle nie ma co się szamotać”. Zmarł Leonid Lyman 31 października 2003 roku w Nowym Jorku.
Oto jak wspomina o tym przewodniczący Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia towarzystwa „Proświta” Mykoła Kulczynski. – W 1990 roku zostałem etatowym pracownikiem pierwszej organizacji społecznej w radzieckiej Ukrainie na stanowisku przewodniczącego Połtawskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Języka Ukraińskiego. Pensja była nędzna i stan materialny rodziny gwałtownie się pogorszył, natomiast on mógł poświęcać cały swój czas na pracę w Towarzystwie oraz na tworzenie Ludowego Ruchu Ukrainy na Połtawszczyźnie. Rodzinę przed ostateczną nędzą ratowały paczki z Ameryki od bardzo różnych ludzi. Ileż iskrzącej radości było u dzieci, kiedy otwieraliśmy te paczki, dzięki którym mogły skosztować cukierków, czekolady i mieć ubrania! Najczęściej i najdłużej pomoc napływała od Leonida Lymana, błyskotliwego ukraińskiego poety. Napisał on niewiele, ale to, co napisał, warte jest więcej niż dziesiątki książek niektórych autorów. W tamtym czasie nic o nim nie wiedziałem i myślałem, że to ktoś z naszych zwykłych emigrantów politycznych o dobrym sercu, które do dziś kwili za Ukrainą i przejmuje się nią. Korespondowaliśmy. Wydawał własnym sumptem biuletyn informacyjny, który donosił o represjach politycznych na Ukrainie, w szczególności pisał też o procesie twórczej młodzieży z Dniepropetrowska, czyli Iwana Sokulskiego, mnie oraz Wołodymyra Sawczenki. Jakoś dowiedział się o moim adresie. Ja zaś zamiast pisać do niego treściwe listy i w ten sposób wywoływać ciekawą opowieść o życiu emigracji w ogóle i jego życiu w szczególności, prosiłem o przysłanie jeszcze pasty do zębów „Colgate”, która łagodziła mój parodontozę, a której radzieccy stomatolodzy zupełnie nie wiedzieli jak leczyć, tylko wyrywali ząb za zębem, albo prosiłem o jakieś obuwie czy odzież dla dzieci. Nawet dzisiaj, kiedy piszę te słowa, i wstyd, i żal, i smutek przenikają mnie i długo nie puszczają. Kiedy czytam dzisiaj w różnych wydawnictwach wiersze Leonida Lymana, aż zapiera mi dech w piersiach, a serce niemal się zatrzymuje od tej przejrzystości słowa i jego doskonałości. Wiedział o Lymanie Petro Rotacz, wywieziony przez niemieckich najeźdźców na niewolniczą pracę do Niemiec. Tam los zetknął go z Leonidem Lymanem. Jednak w żadnym ze swoich wykładów przed członkami klubu „Ridne słowo”, który z czasem stał się Towarzystwem Języka Ukraińskiego, nie opowiadał nam o pisarzach powojennej emigracji i dopiero w 1998 roku wydał książkę „Rozwiani po obczyźnie”, gdzie znajduje się artykuł o Leonidzie Lymanie. Kiedy opowiedziałem mu o swojej korespondencji z Lymanem, Petro Petrowycz poprosił o oddanie mu tych listów do opracowania i przygotowania przyszłej książki, ale tak i nie wyjaśnił mi znaczenia Leonida Lymana dla ukraińskiej kultury. Kiedy zaś napisałem o tym Lymanowi i poprosiłem go o napisanie listu do Petra Petrowycza, on kategorycznie od tego odmówił i zrugał mnie za przekazanie listów bez jego zgody. Któż wie, co tam między nimi było w tych Niemczech, ale artykuł o Leonidzie Lymanie, jak i cała książka, są bardzo treściwe i pożyteczne dla współczesnego czytelnika. Należałoby ją uzupełnić i wydać ponownie oraz wręczyć każdemu. Z dziedzictwa poetyckiego Walc Gdzieś gra morze, pachnie kwiat jaśminu, I wszystko, co jest, minęło i było, Oddawszy szczodrze światu daninę, Jak ból i smutek, zwiędło, przekwitło. Nowe życie powróci wiosną, Przypłyną znów przeżyte dni – Faluj, serce, i nie zaznaj spokoju, Dzwońcie, kieliszki, w błękitnym cieniu. I na ramię kładą się cicho ręce, I czujne spojrzenie opada w dół. Płynąć będą walca niepowtarzalne dźwięki, W których pełno radości i łez. Życie idzie i rozsypuje daty, My płoniemy niemłodym ogniem I, wszystkich piękności nie zdążywszy poznać, W dzień żałoby umrzemy, umrzemy… Jak białe kwiaty, wyrastają dni I odpływają, rzucone na wodę. Znów przypomnieć wypadło mi Twoją daleką nieobłudną urodę. Wiele jeszcze spotka się zwątpień, I to życie powoli stanie się mitem. I tylko wszędzie, wszystkiemu na przekór, Kobiecość jesieni stoi nad światem. Ty znów żyjesz w Charkowie teraz I musisz znów gorzko pokochać Pałac Pracy i flagę eseser I martwego Derżpromu szare płyty. Ucichły już wszystkie kontynenty, A ty gotowa spotkać niepogodę. Lecz spójrz: nam przeznaczone wieńce Płyną bezładnie, rzucone na wodę. Jednakowa romantyka portów Nowego Jorku, Sewastopola, Bizerty… Wszędzie ta sama nieubłagalność słów: „Kiedy wyjechać – to trochę umrzeć”. I gasną, jak daremny mit, Wszystkie uczucia, nikomu niepotrzebne; Nowe życie i zupełnie inny świat, Jak gościa czekają na zachodzie czy południu. (Jeszcze wczoraj nas beztrosko pieścił śmiech, Kiedy napadła przypadkowa ulewa). Niech będzie tak: na wszystkich drogach swoich Człowiek jest na swój sposób szczęśliwy. Już w nieznane statek niesie (Jakbyś nowo narodzony teraz był). Wszystko zostawione, zapomniane wszystko (Kiedy wyjechać – to trochę umrzeć). Połtawskie biuro UINP (na podstawie materiałów centrum prasowego obwodowego towarzystwa „Proświta”; książki doktora prawa, prywatnego docenta Ukraińskiego Wolnego Uniwersytetu, członka Narodowego Związku Krajoznawców Ukrainy i Stowarzyszenia Ukraińskich Pisarzy Ołeksandra Panczenki „Połtawska diaspora. Wielka encyklopedia” oraz oficjalnej strony „Radia Swoboda”)
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
pragnęła osiadłego życia, a na życie osobiste samotna kobieta po prostu nie miała czasu. Pewnego razu w jej życie wszedł mężczyzna: Salomea zwróciła się do adwokata Cesare Riccioniego, który pomógł jej w jednej sprawie… „Miasto, które zostało stworzone dla niej” A było tak. Podczas jej występów w Neapolu w 1906 roku doszło do wybuchu wulkanu Wezuwiusz, co zatruło atmosferę w mieście. Z powodu niebezpieczeństwa dla strun głosowych lekarz poradził jej opuścić Neapol. Śpiewaczka była zmuszona zerwać kontrakt z teatrem „San Carlo”, jednak pozwano ją do sądu. Tam Kruszelnicka poznała inteligentnego mężczyznę, znawcę i miłośnika muzyki. Cesare spodobał się Salomei, ponieważ potrafił zachowywać się z uprzejmością i szacunkiem bez żadnej nuty protekcjonalności czy pobłażliwości – tych nut śpiewaczka nie znosiła, gdyż z racji zawodu doskonale słyszała w nich fałsz. Diamentowy okres zalotów i westchnień trwał prawie cztery lata. Salomea nawet nie myślała o lekkomyślnym podejściu do tak ważnej decyzji, jak małżeństwo, a w 1910 roku wyszła za niego. Ta wielka nowina poruszyła cały świat muzyczny Buenos Aires, gdzie zostało uświęcone to sensacyjne małżeństwo 38-letniej primadonny z włoskim adwokatem. Wreszcie znalazła swoje rodzinne szczęście, mając u boku człowieka, który głęboko ją rozumiał i szanował, a rodzinną kotwicę rzuciła w Viareggio („droga królów” – w tłumaczeniu z włoskiego), rajskim zakątku na wybrzeżu Morza Liguryjskiego, w trzypiętrowej willi „Salomea” przy ulicy Carducciego. Bardzo kochała to „miasto, które zostało stworzone dla niej”. Na pierwszym piętrze znajdował się salon muzyczny z fortepianem i biblioteką nutową, a ściany zdobiły portrety śpiewaczki pędzla znanych malarzy, a także liczne fotografie z jej wizerunkami w rolach znanych operowych bohaterek. Ich willa „Salomea” przekształciła się w prawdziwy ośrodek artystyczny, który odwiedzali krewni i przyjaciele. Wśród nich – kompozytorzy Giacomo Puccini, Ruggero Leoncavallo, aktorka Eleonora
Tłumaczenie maszynowe
Jej imię można spotkać na stronach takich elitarnych wydawnictw jak „Enciclopedia della musica” oraz „Le Grandi voci”, poświęconych najwybitniejszym muzykom i śpiewakom sceny operowej Włoch i świata. Jej unikalny liryczno-dramatyczny sopran o niezrównanym pięknie światowej sławy dyrygent Arturo Toscanini uważał za niedościgniony instrument muzyczny. Niezwykła atrakcyjność i elegancja, talent sceniczny oraz wyrafinowany artyzm – wszystko to było jej dane od Boga. Tak, Sołomia Kruszelnyćka zawsze pragnęła być panią własnego losu i nie potrzebowała protektorów. „Narzeczona Orfeusza” – tak właśnie wypowiadała się o swoim losie w sztuce. Wybitny włoski muzykolog Rinaldo Cortopassi wyznaczył jej wysokie miejsce obok gwiazd sceny operowej, które panowały w sztuce na początku XX wieku – Caruso, Szalapina, Titty Ruffo oraz Battistiniego. 23 września tego roku obchodzony będzie 150. jubileusz od dnia urodzin wielkiej primadonny. Wołodymyr SKRYNCZENKO Ukłon Tobie, Wielka Sołomio! (Dmytro Pawłyczko) A wszystko zaczynało się we wsi Biła, na Tarnopolszczyźnie, gdzie minęło dzieciństwo małej Sołomii, w wielodzietnej rodzinie miejscowego księdza, ojca Amwrosija. Uczciwie wypełniał on swój społeczny obowiązek duchowego pasterza wśród prostego ludu i każdego dnia z nim rozmawiał. Matka Sołomii, pani Teodora, mimo niedostatków, potrafiła stworzyć normalne warunki życia dla męża i dzieci. Grała na fortepianie, kochała poezję, miała piękny głos i śpiewała wiele pieśni ludowych. W rodzinie Kruszelnyćkich zawsze panował optymizm, przytulność i śmiech. Muzyka w życie Sołomii weszła od wczesnego dzieciństwa: w wieku sześciu lat po raz pierwszy usiadła do fortepianu, a zaśpiewała od małego, ponieważ pieśni były rodzinną tradycją. Właśnie od domowych koncertów rozpoczęła się fascynacja dziewczynki wokalem, która stała się jej losem. Życie swoje złożyła ona na ołtarzu sztuki…
Artystyczne podróże, ciernie i róże… Ojciec zdawał sobie sprawę z wyjątkowego talentu córki. Znalazły się też środki na naukę. Jesienią 1891 roku Salomea została przyjęta do konserwatorium Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego. Jej nauczycielem śpiewu został znany we Lwowie pedagog, profesor Walery Wysocki, który wykształcił wielu znanych ukraińskich i polskich śpiewaków, wśród których byli: Aleksander Myszuha, Eugeniusz Huszalewicz, Mikołaj Lewicki, Janina Korolewicz-Waydowa, Modest Menczyński i inni. Naukę Salomea ukończyła w 1893 roku ze srebrnym medalem i wyróżnieniem, o czym świadczy unikalny zapis, który przynosi zaszczyt dalekowzroczności jej pedagogów: „Ma wszelkie dane, by stać się ozdobą nawet pierwszorzędnej sceny...” W tym samym roku Kruszelnicka zadebiutowała na scenie Opery Lwowskiej w partii Leonory w operze „Faworyta” Donizettiego, następnie był występ w partii Santuzzy w operze „Rycerskość wieśniacza” Mascagniego. W tym spektaklu los po raz pierwszy zetknął ją ze światowej sławy ukraińskim tenorem Aleksandrem Myszuhą, który bardzo pomógł jej swoimi radami. Sukces u widzów i krytyki, pozycja primadonny – inna zatrzymałaby się na tym. Ale Kruszelnicka pragnęła więcej, czując niedostatek swojego wykształcenia zawodowego... W jednym ze lwowskich spektakli Salomeę usłyszała znana włoska śpiewaczka Gemma Bellincioni, która poradziła jej wyjazd do Włoch – by kontynuować naukę u uznanych mistrzów bel canto. Salomea zaczęła uczyć się śpiewu w Mediolanie, u znanego pedagoga – profesor Fausty Crespi, a lekcji kunsztu scenicznego i mimiki – u profesora Contiego. Oto kiedy przydała się wyrobiona w dzieciństwie umiejętność niestrudzonej pracy! Codzienne lekcje śpiewu, uczenie się nowych utworów trwały po sześć godzin. Oprócz tego studiowała historię muzyki, literaturę, języki i estetykę. Po roku nauki zakres głosu Salomei rozszerzył się: z mezzosopranu rozwinął się do sopranu liryczno-dramatycznego. Droga do szczytów sztuki wokalnej rozpoczynała się od niewielkich prowincjonalnych miast Włoch – Cremony, Brescii, Parmy, Bergamo, Udine i innych. Właśnie tam zwrócili na nią uwagę miejscowi operowi melomani, pojawili się pierwsi wielbiciele jej talentu. Lecz ona pragnęła więcej: marzyła o światowej sławy mediolańskiej operze „La Scala”… Udanym zakończeniem 1895 roku było podpisanie przez Kruszelnicką kontraktu z teatrem Ponchielliego „Massimo” w Cremonie, który miał odbyć się w operze Giacomo Pucciniego „Manon Lescaut”. Znajomość z kompozytorem przerodziła się w przyjaźń na długie lata. Z czasem, 29 maja 1904 roku Kruszelnicka błyskotliwie wystąpiła w teatrze Grande w Brescii przy triumfalnym odrodzeniu opery „Madame Butterfly”, która kilka miesięcy wcześniej poniosła głośną klęskę w „La Scala”. Na pamiątkę tego niezapomnianego wydarzenia bezgranicznie wdzięczny kompozytor podpisał swoją fotografię „Najpiękniejszej i najbardziej czarującej Butterfly. Giacomo Puccini. Torre del Lago. 1904” i podarował ją Kruszelnickiej. Od dawna zainteresowana twórczością Richarda Wagnera, Salomea jedzie do Wiednia, do profesora Gänsbachera specjalnie, by doskonalić swój kunszt. Był to ryzykowny krok dla młodej śpiewaczki: zaledwie osiągnąwszy szczyty w sztuce bel canto, opanowywać zupełnie inną manierę – niemiecką szkołę wokalną, próbować swoich sił w partiach, na których wielu śpiewaków zdzierało swój głos… Jednak ryzyko się opłaciło. Z czasem Kruszelnicka stanie się najwybitniejszą „wagnerowską primadonną” XX wieku. Z każdym rokiem jej grafik pracy stawał się jeszcze bardziej napięty. Śpiewać trzeba było po cztery-pięć razy w tygodniu. Wszak tego wymagała rosnąca popularność śpiewaczki na świecie. Tylko głównych partii zaśpiewała ponad 60 – w operach G. Verdiego, G. Pucciniego, Ch. Gounoda, G. Bizeta, R. Straussa, J. Masseneta, P. I. Czajkowskiego i innych. Pod koniec XIX wieku występowała na scenach wielu teatrów operowych Europy, a to geografia jej tras koncertowych tylko z 1896 roku! W tamtym czasie Kruszelnicka musiała wytrzymywać ostrą konkurencję ze strony włoskich artystów, których pod koniec XIX wieku we Włoszech było niemało. Według danych Vittorio Tortorellego, autora monografii poświęconej twórczości Enrico Caruso, tylko wśród oficjalnie zarejestrowanych artystek było 400 sopranów i 150 mezzosopranów, i każdy z nich miał swoją sceniczną atrakcyjność, repertuar, krąg wielbicieli i marzył o sławie. Jednak, zdaniem Vittorio Tortorellego, to właśnie Ukrainka Salomea Kruszelnicka wraz z wielkim Caruso niosła w świat sztuki operowej wybitne osiągnięcia włoskiej szkoły wokalnej bel canto. Tymczasem zaczynają ją zapraszać na wielką scenę operową – do wiodących teatrów Europy, w szczególności do Teatru Maryjskiego w Petersburgu i Teatru Wielkiego w Warszawie, gdzie występowali wtedy Caruso, Battistini i inni sławni śpiewacy. Do stolicy Imperium Rosyjskiego Salomea przybyła na osobiste zaproszenie samego monarchy – cesarza Mikołaja II, by śpiewać w Pałacu Zimowym przed rodziną carską. Jak zawsze zakończyła swój występ ukraińskimi pieśniami. I kiedy cesarz Mikołaj II zapytał „włoską primadonnę”, co to za pieśni i w jakim języku je śpiewała, odpowiedziała: „To pieśni mojego narodu, ukraińskie pieśni...”. Sztywny grafik występów śpiewaczki nie pozwalał jej na relaks. „Życie artystki operowej trochę przypomina reżim atletów: dyscyplina we wszystkim – ścisły rozkład godzin, umiarkowane jedzenie, zakaz folgowania swoim zachciankom…” – wspominała artystka. Świadczy o tym również ogromna lista scen operowych, na których przyszło występować Kruszelnickiej w kolejnych latach. Wtedy czekały na nią sceny Paryża (teatr „Grand Opera”), Neapolu (teatr „San Carlo”), Genui (teatr „Politeama”), Barcelony (teatr „Liceo”) i wreszcie Mediolanu, światowej sławy „La Scala”, o której marzyła długie lata. I ten wir nie ustawał przez lata… Od tak szalonego tempa występów gromadziło się w niej uczucie ogromnego zmęczenia. Ona Duse, pisarka Grazia Deledda i znani partnerzy śpiewaczki – barytony Giuseppe de Luca, Titta Ruffo, tenor Alfredo Casiglia, Isadora Duncan, Giovacchino Forzano, Romano Romanelli i inni. Salomea Kruszelnicka często urządzała dla nich domowe koncerty. Śpiewała w siedmiu językach – włoskim, francuskim, niemieckim, angielskim, hiszpańskim, polskim i rosyjskim. Rozumiejąc ulotność sztuki wokalnej, dokonała nagrań na płyty gramofonowe, wykonanych w różnych czasach w Warszawie, Mediolanie i USA. Niestety, nie nagrała wielu utworów ze swojego ogromnego repertuaru, ponieważ była zbyt wymagająca wobec jakości nagrań.
Po śmierci męża postanowiła wrócić do Ojczyzny. W sierpniu 1939 roku, w przededniu II wojny światowej, wbrew radom przyjaciół, przybyła do Lwowa, gdzie posiadała własny dom. Lecz tam nie miała szczęścia: jej dom skonfiskowano, pozostawiając światowej sławy primadonnie jedynie maleńkie pokoiki. A zimą 1940 roku złamała nogę w biodrze, poślizgnąwszy się na chodniku. Powrócić do Włoch Sołomii nie pozwalano, radzieckiego obywatelstwa nie nadawano. Dopiero po tym, jak sprzedała swoją ulubioną willę „Salomea”, gdzie spędziła najszczęśliwsze lata we Włoszech, i oddała wszystkie środki na rzecz państwa, uznano ją za „swoją”. Ostatnie lata życia Sołomia Kruszelnyćka wykładała w Konserwatorium Lwowskim imienia M. W. Łysenki, została profesorem. Jako wykładowca, Sołomia Amwrosijiwna musiała co roku dawać koncert sprawozdawczy. Jej ostatni występ odbył się pod koniec 1949 roku, kiedy miała już 77 lat. Niewielka sala Filharmonii Lwowskiej nie mogła pomieścić wszystkich chętnych. W sali przygaszono światła. W podeszłym wieku siwa, drobna kobieta wyszła na scenę lekko kulejąc, z laseczką w dłoniach, zatrzymała się przy fortepianie... I nagle stał się cud: pierwsze akordy jakby przywróciły jej młodość! Głos brzmiał silnie, postać stała się ruchliwa, sprężysta – młoda, płonęły oczy, które podbijały niegdyś tysiące widzów... Mało kto z widzów wiedział, że śpiewaczka choruje na raka gardła. Można tylko domyślać się, jaką cenę kosztował ją ten ostatni śpiew. Sołomia śpiewała tego wieczoru dużo i, jak zawsze, zakończyła koncert wykonaniem ukraińskich pieśni ludowych. Serce Sołomii Kruszelnyćkiej przestało bić 16 listopada 1952 roku. Pochowano ją na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie, niedaleko grobu Iwana Franki. Na grobie, który nosi nazwę „Sole mio”, jej spokój ochrania młody, pogrążony w smutku anioł z lirą. „Dusza, śmiertelnie chora na piękno, nie umiera – po prostu kamienieje”, – mawiali starożytni...
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
miary. Jednak ten charakter dopełnia partyturę społeczeństwa, w którym żyje Nikodem Dyzma. Jest on jednym z tych ludzi, którzy są zafascynowani Nikodemem i pomagają mu wejść na piedestał ze szczerych pobudek. Ale nie wyszło tak, jak planowano… – Obraz Nikodema Dyzmy tworzył się dość długo – kończy rozmowę Nazar ZADNIPROWSKI, artysta ludowy Ukrainy, odtwórca roli Nikodema Dyzmy – takiej inscenizacji jeszcze nie było w mojej praktyce. Próby dwukrotnie przerywano z powodu lockdownów. Potem – wojna. Wreszcie mieliśmy możliwość wznowić próby. Nie graliśmy spektakli, nie widzieliśmy widzów, ale pracowaliśmy. Jak mi się wydaje, na premierę wyszliśmy u szczytu swoich możliwości w tym czasie. Słyszałem o spektaklu wiele dobrych opinii. W trudnych wojennych czasach robimy to, co możemy. Pamiętamy, że nasi chłopcy oddają swoje życie za to, abyśmy mogli tutaj pracować. Przyznam, że nie bronię swojej postaci. Starałem się uczynić go takim, jakim go zobaczyłem, kiedy czytałem książkę. Rozumiałem, że to męt, szczęściarz, który wyciągnął wygrywający los na loterii. Ale jeszcze czytając książkę, szukałem w nim jakiegoś pozytywu. Trochę mu współczułem z uśmiechem, byłem zdumiony, jak mu się szczęści. Ale następuje gwałtowna zmiana po tym, jak Nikodem zleca morderstwo. W istocie sprzedaje duszę diabłu i dziwisz się jego degradacji, jak rośnie w nim ciemna strona. Już mu nie współczujesz, a patrzysz z obrzydzeniem na to, jak ten męt bez rozumu, ta szara mysz, dobiera się do władzy. I co ten człowiek może zrobić, co czeka państwo, które mianuje go premierem? Podobnych przykładów, niestety, jest wiele zarówno w ukraińskiej, jak i w światowej polityce. Pewnie i w polskiej historii jest coś podobnego, co posłużyło za podstawę do napisania utworu. Swoją grą na scenie staram się sprawić, aby widz najpierw współczuł mojej postaci, a potem był zdumiony, jakie zaszły w nim negatywne zmiany. To moje zadanie jako aktora. zabrzmiał Hymn Państwowy Ukrainy, hymn duchowy „Boże wielki, jedyny, nam Ukrainę chroń”, jeden z utworów Maksyma Berezowskiego, pieśń strzelecka „Hej widać wieś” oraz utwór, który stał się symbolem walki Ukrainy przeciwko Rosji – „Oj w ługu czerwona kalina”. Roman REPKA wykonał na fortepianie jedną z kompozycji Wiktora Kosenki oraz sławną „Melodię” Myrosława Skoryka. A na zakończenie wieczoru młoda wykonawczyni Anastasija SZYŁOBRYD zaśpiewała piosenkę do słów młodej poetki (niestety, niedawno zmarłej) Anheliny KOSTIUK, która została napisana zaraz po okupacji Krymu. Stronę przygotował Eduard OWCHARENKO
Tłumaczenie maszynowe
„Kariera Nikodema Dyzmy” to jedna z najpopularniejszych powieści klasyka literatury polskiej Tadeusza Dołęgi-Mostowicza (1898–1939). Według opinii licznych literaturoznawców utwór jest ostrą satyrą na życie społeczno-polityczne Polski lat 20. i 30. XX wieku, czasów reżimu Józefa Piłsudskiego. Jednak historia, która przydarzyła się głównemu bohaterowi, jest niezwykle metaforyczna, teatralna i w pewnym stopniu awanturnicza. Już samą fabułę można porównać do paradoksalnych mistyfikacji Mikołaja Gogola, co nadaje jej ekscentryczności i aktualności również dzisiaj. – Kilka lat temu robiłem spektakl „Wielcy kombinatorzy” na motywach powieści Ilfa i Pietrowa „Dwanaście krzeseł” – wspomina reżyser spektaklu „Awantura Nikodema Dyzmy”, artysta ludowy Ukrainy Dmytro Czyrypiuk – główne role w tym spektaklu wykonywali Anatolij Hnatiuk, Nazar Zadniprowski oraz Łeś Zadniprowski. Pewnego razu na próbie Łeś zaproponował mi, abym przeczytał i zrobił inscenizację na podstawie książki „Kariera Nikodema Dyzmy” oraz wystawił na podstawie tego utworu spektakl. Pracowałem nad inscenizacją dość długo. Według fabuły utworu Nikodem pracuje jako listonosz, a potem zostaje premierem. Dla naszego widza taka fabuła wyglądałaby niewiarygodnie. I wreszcie znalazłem wyjście. W naszym spektaklu postać chciała zostać aktorem, ale do teatru go nie przyjęli, powiedzieli, że jest niezdarą. Na co ten odpowiedział: „Udowodnię wam, że jestem aktorem”. Znalazłszy przedmiot konfliktu, zacząłem go rozwijać. Ale wojna wniosła swoje korekty do scenariusza i zdecydowaliśmy się zmienić zawód bohatera, teraz jest on dziennikarzem. Rolę Nikodema Dyzmy, jak już powiedziałem, wykonują Nazar Zadniprowski, a w drugim składzie – Andrij Romanij. Rolę Niny Kunickiej w różnych składach grają Ołena Iwasowa-Fesunenko oraz Hanna Snihur-Chramcowa. Stawiałem przed nimi bardzo trudne zadanie. Nie chciałem, żeby ich postać przypominała czechowowską bohaterkę, która ciągle marzy, żyje w wymyślonym świecie. Pragnąłem, aby to była osoba, która chce wyrwać się ze swojego kręgu. Wydaje mi się, że aktorki świetnie poradziły sobie z tym zadaniem. Rola Leona Kunickiego (wykonawcy Petro Panczuk oraz Ołeksandr Jarema) – również jedna z głównych. Chciałbym także wyróżnić Renata Settarowa oraz Dmytra Czernowa w roli hrabiego Ponimirskiego. Łeś Zadniprowski ma niewielką rolę pułkownika Waredy, ale zagraną wspaniale. Andrij Ołeksandrowycz-Doczewski wymyślił genialną dekorację. Scenografia zrobiona jest w stylu art déco. Znaczącą, żmudną i profesjonalną pracę wykonała także kostiumografka Anna Duchowyczna. I wspaniała muzyka Romana Hryhorjewa oraz Illi Rozumejki. Świadomie nie oceniam wykonawców: będziemy oceniać po dziesięciu spektaklach. Z obiektywnych przyczyn dzisiaj nie mamy możliwości grać na rodzimej frankowskiej scenie. Jesteśmy wdzięczni Narodowemu Akademickiemu Teatrowi Dramatycznemu imienia Łesi Ukrainki, który uprzejmie udostępnił swoją scenę dla naszych spektakli. Ale bardzo trudno grać na innej scenie. A wypuścić na niej premierę – to wyczyn dla aktorów. Myślę, że kiedy pokażemy spektakl w rodzimym teatrze Franki, to tam zabrzmi on inaczej. – Po raz pierwszy książka Tadeusza Dołęgi-Mostowicza „Kariera Nikodema Dyzmy” wpadła mi w ręce w 1978 roku – kontynuuje Łeś ZADNIPROWSKI, artysta ludowy Ukrainy, wykonawca roli pułkownika Waredy. – Poradził mi ją przeczytać ojciec. Początkowo odebrałem tę książkę jako wesołą, półdetektywistyczną historię, która w czymś współbrzmiała z powieściami „Dwanaście krzeseł” i „Złote cielę”. A w ostatnich latach zaczęła coraz bardziej przypominać „Rewizora” Mikołaja Gogola. To fantasmagoria o osobowości, która w rzeczywistości okazała się wydmuszką, a ludzie sami podnieśli ją na piedestał. Myślę, że ten temat jest aktualny w naszych czasach, jeśli spojrzeć na Putina czy jakiegoś innego dyktatora, których podnoszą na piedestał. Jakieś pięć lat temu zaproponowałem ten materiał naszemu reżyserowi Dmytrowi Czyrypiukowi. Ten temat go zainteresował. Kilka razy przerabiał inscenizację. Długo nad tym pracował, konsultował się ze mną i moim synem Nazarem, który wykonuje w spektaklu główną rolę. Czasy się zmieniają, ale ludzie wciąż tworzą sobie idoli, ciągle nadepnąwszy na te same grabie. Genialny polski pisarz Tadeusz Dołęga-Mostowicz zwrócił się do tego tematu jeszcze przed drugą wojną światową. Utwór zyskał wielką popularność i po raz pierwszy sfilmowano go w latach 30. XX wieku. Po tym na jego motywach nakręcono jeszcze kilka filmów. Ukraińskiemu widzowi ten pisarz znany jest z utworów „Znachor” oraz „Pamiętnik pani Hanki”. Dołęga-Mostowicz zginął podczas obrony Warszawy w 1939 roku. A utwór żyje. Cieszę się, że ukraiński widz zobaczy go z tak wspaniałymi aktorami w oryginalnej inscenizacji Dmytra Czyrypiuka. Jestem przekonany, że znajdzie on oddźwięk u naszej publiczności. Bez wątpienia wojna odcisnęła swoje piętno na spektaklu. Wszystko stało się bardziej brutalne, ludzie mówią bardziej konkretnymi terminami, pewne rzeczy definiowane są ostrzej. Ten spektakl jest i śmieszny, i dramatyczny. Ludzie widzą siebie jak w lustrze – do czego może doprowadzić patrzenie na wszystko przez palce. Przecież wszystkie zbrodnie dokonywane są przez pobłażliwy stosunek otoczenia. Dlatego nierzadko zło triumfuje. Moja postać – pułkownik Wareda, to symbol honorowego polskiego oficerstwa w przededniu drugiej wojny światowej. Rozmawiałem ze swoimi przyjaciółmi z Teatru Krakowskiego. Opowiadali mi o tych dzielnych ludziach, którzy w 1939 roku szli z szablami na czołgi. Ale ci ludzie bywali też bardzo honorowi, a taki honor mógł wywołać pobłażliwy uśmiech, przecież wszystko jest dobre w swoim czasie. W Narodowym Akademickim Teatrze Dramatycznym imienia Iwana Franki odbyła się premiera spektaklu „Awantura Nikodema Dyzmy” na motywach powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza „Kariera Nikodema Dyzmy”.
Tłumaczenie maszynowe
W Kijowskiej organizacji Narodowego Związku Kompozytorów Ukrainy otwarto Ogólnoukraińską wystawę artystyczną, poświęconą 31. rocznicy Niepodległości Ukrainy. Swoje prace zaprezentowali na niej zarówno znani mistrzowie pędzla, jak i młodzi artyści. organizacji Związku, która dzisiaj udostępniła nam tę wspaniałą salę. W czasie wojny Związek Artystów Plastyków przeprowadził już osiem ogólnoukraińskich wystaw, a za kilka dni w Centralnym Domu Artysty otwiera się międzynarodowa wystawa „Morze akwareli”, do udziału w której zgłosili się artyści z dwudziestu pięciu krajów. Kostiantyn Czerniawski ogłosił podziękowania dla NZKU od Narodowego Związku Artystów Plastyków Ukrainy za organizację i przeprowadzenie wspólnego wydarzenia artystycznego – wystawy prac malarskich ukraińskich artystów oraz koncertu z okazji Dnia Niepodległości Ukrainy. Dyplomy honorowe od Związku Artystów Plastyków za znaczący wkład w skarbiec ukraińskiej i światowej sztuki muzycznej otrzymali przewodniczący NZKU Ihor Szczerbakow oraz przewodniczący Kijowskiej organizacji Związku Wiktor Stepurko. Dyplomami od Związku Kompozytorów Ukrainy wyróżniono ukraińskich artystów Kostiantyna Czerniawskiego, Anatolija Marczuka, Hannę Jarową, Serhija Pozniaka, Ołenę Telatnyk, Irynę Romanczenko oraz Nataliję Polakową. Według słów kuratora wystawy artystycznej, zasłużonego artysty Ukrainy Anatolija MARCZUKA, na otwarcie tego wydarzenia artystycznego zebrali się prawdziwi przyjaciele, sprawdzeni przez czas. Już dawno mówi się o tym, aby nawiązać ścisłe relacje twórcze między związkami twórczymi, a właśnie tego dnia został zrobiony poważny krok w tym kierunku. Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Wietnamu na Ukrainie Nguyen Hoan THANH przypomniał wystawę, poświęconą 30-leciu nawiązania stosunków dyplomatycznych między Ukrainą a Wietnamem, która otworzyła się na początku roku w Centralnym Domu Artysty. 24 lutego miało odbyć się uroczyste zamknięcie tej wystawy, a dalej miała ona podróżować po Ukrainie. Niestety, swoje korekty wniosła wojna. Jednak w sierpniu ekspozycję mogli zobaczyć mieszkańcy Użhorodu, a 2 września, w Dzień Niepodległości Wietnamu, tę wystawę otwarto w Lwowskiej Politechnice. Przedstawiono na niej prace około 200 ukraińskich artystów, poświęcone Wietnamowi. – Jesteśmy zjednoczeni jednym bólem, nasze myśli i uczucia są pokrewne – przekonany jest Bohater Ukrainy, laureat Nagrody Szewczenkowskiej Anatolij PAŁAMARENKO. – Nadszedł czas, kiedy musimy znać naszą prawdziwą historię, chronić nasze wartości narodowe. Anatolij Nestorowycz wykonał nieocenzurowany wariant wiersza Pawła Tyczyny „Ja się utwierdzam”, napisany w 1943 roku, jedną z nowych poezji Bohdana Stelmacha „Nie wierz Moskalowi, jak psu” oraz satyryczny utwór Pawła Hłazowego „Koszmar senny”, stworzony ponad dwadzieścia lat temu, ale szczególnie aktualny właśnie teraz. W programie koncertowym grupa solistów „Błahowist” Ukraińskiego zespołu folklorystyczno-etnograficznego „Kalyna” wykonała
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
kawiarnia młodzieżowa w Kijowie, domy kultury w Połtawie i w sowchozie „Ahronomija” w obwodzie mikołajowskim, fabryka radiourządzeń w Czernihowie, hall i restauracja-kawiarnia nowego centrum telewizyjnego w Kijowie itd. Dzieła Petra Pecznego są prezentowane w niemal 30 państwowych muzeach Ukrainy i świata, a także w wielu prywatnych kolekcjach. Już od blisko 50 lat artysta aktywnie uczestniczy w różnorodnych wystawach, jego prace były eksponowane w Niemczech, Kanadzie, USA, Polsce, Belgii, Japonii. W ciągu ostatnich dziesięciu lat Petro Petrowycz wydał dziewięć twórczych albumów, które opowiadają o jego osiągnięciach: „Kamienny błysk” (2006), „Na ojcowskiej ziemi” (2008), „Dekoracyjne talerze P. Pecznego według motywów utworów T.H. Szewczenki” (2014), „Grafika Petra Pecznego” (2015), „Petro Pecznyj. Dekoracyjne malarstwo, obrazy.” (2019), „Petro Pecznyj. Ceramika. Poszukiwania” (2021). Autobiograficzne wspomnienia mistrza „Na ojcowskiej ziemi” są napisane swobodnie, żywo, jaskrawo, fascynująco.
Informacja Narodowego Muzeum Ukraińskiej Sztuki Dekoracyjnej Ludowej. Zdjęcia ze źródeł otwartych
Tłumaczenie maszynowe
W Narodowym Muzeum Ukraińskiej Sztuki Ludowej Dekoracyjnej trwa wystawa poświęcona 90. rocznicy urodzin ludowego artysty Ukrainy Petra Peczornego. Ponad sto dzieł jednego z czołowych współczesnych artystów monumentalistów, członka Narodowego Związku Artystów Ukrainy, prezentuje jubileuszowa ekspozycja wystawowa. Są to kompozycje ceramiczne, grafika, malarstwo, stworzone przez autora w latach 1970–2016. „Artysta doskonale włada technikami wyrobu i zdobienia porcelany, fajansu, gliny, szamotu. Jako architekt buduje kompozycje rzeźbiarskie i dekoracyjne. Tworzy wspaniałe dekoracyjne cykle graficzne w akwareli, pastelach, tuszu. Obok prac w tradycji ukraińskiego folkloru i ludowej sztuki dekoracyjnej mistrz ma wiele dzieł realistycznych – lirycznych pejzaży, wykwintnych martwych natur, portretów” – zaznacza kuratorka wystawy Iryna Beketowa. Jednym z najczęściej używanych przez artystę obrazów jest Pramatka-Bogini-Berehynia, orędowniczka z modlitewnie wzniesionymi rękami. Obraz „Kozaka Mamaja” u Petra Peczornego jest symbolem Ukrainy, ukraińskiego Zbawiciela. Dzieła artysty, które kontynuują tradycje ukraińskiej ceramiki ludowej, to artystyczne przemyślenie i odtworzenie historycznej przeszłości rodzinnej ziemi, wysławianie jej piękna, szczodrości i bogactwa. Artysta podkreśla: „Tradycja dla mnie jest jak duch, a formy odnajduję w przyrodzie”. Spory zbiór prac Petra Peczornego przechowywany jest w Narodowym Muzeum Ukraińskiej Sztuki Ludowej Dekoracyjnej – ponad 140 dzieł. Wszystkie zostały podarowane muzeum przez autora w różnych latach. Na otwarciu wystawy zaprezentowano nowy album Petra Peczornego „Ceramika. Poszukiwania” (2021 r.), który kontynuuje cykl wydawnictw poświęconych wspomnieniom i dorobkowi twórczemu mistrza. Wystawa potrwa do 2 października 2022 roku. O jubilacie. Ludowy artysta Ukrainy Petro Peczorny to jeden z czołowych współczesnych artystów monumentalistów, członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy (1971), laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki (2013 r.), nagrody literacko-artystycznej im. Iwana Neczuja-Łewyckiego (1997 r.), nagrody im. Kateryny Biłokur (2006 r.), profesor. Urodził się Petro Peczorny 2 września 1932 roku we wsi Rojiszcze w obwodzie czernihowskim w wielodzietnej rodzinie. Otrzymał wysokie przygotowanie zawodowe najpierw w Kijowskiej Szkole Sztuki Dekoracyjno-Użytkowej, a następnie w Leningradzkiej Wyższej Szkole Artystyczno-Przemysłowej im. W. I. Muchinej (obecnie Petersburska Państwowa Akademia Artystyczno-Przemysłowa im. A. L. Stieglitza) na wydziale sztuki dekoracyjno-użytkowej ze specjalnością „ceramika, szkło”. Od 1966 roku do 1970 roku artysta pracował jako główny artysta w Horodnickiej Fabryce Porcelany w obwodzie żytomierskim, później kierował laboratorium nowych form, farb i dekorów Ukraińskiego Naukowo-Badawczego Instytutu Ceramiki i Szkła w Kijowie (1970–1973). W latach 1973–1984 pracował w twórczo-produkcyjnym zjednoczeniu Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury USRR oraz w zjednoczeniu twórczym „Chudożnyk”. Petro Peczorny to utalentowany pedagog. Od 2000 roku artysta Petro pracuje w Kijowskim Państwowym Instytucie Sztuki Dekoracyjno-Stosowanej i Designu imienia Mychajła Bojczuka na stanowisku profesora i kierownika katedry wyrobów artystycznych z ceramiki. Artysta wykonał szereg kompozycji monumentalno-dekoracyjnych do zdobienia wnętrz budynków użyteczności publicznej, wśród których:
Tłumaczenie maszynowe
Przejrzeć i pobrać wszystkie tegoroczne numery gazety „Słowo Proświty” w formacie pdf można w Wikimedia Commons pod linkiem: https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Slovo_Prosvity,_2022 Przejść do archiwum pdf z poprzednich lat można, korzystając ze specjalnego szablonu nawigacyjnego, który znajduje się nad plikami w kategorii Wikimedia Commons. Trafić do archiwum „SP” w Wikimedia Commons można także ze strony „Słowa Proświty” w Wikipedii. Link do niego znajduje się w szablonie informacyjnym w prawej części strony. Wydział kultury Eduard OWCHARENKO 279-39-55 Redaktorka literacka Halyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 A d r e s r e d a k c j i : ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net http://slovoprosvity.org http://prosvitanews.org.ua Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. I n d e k s g a z e t y „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w spółce z o.o. „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.
Tłumaczenie maszynowe
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Paweł MOWCZAN
Odpowiedzialna za wydanie
Ljubow HOŁOTA
K o l e g i u m r e d a k c y j n e
Ljubow HOŁOTA (przewodnicząca),
Paweł MOWCZAN,
Mykoła TYMOSZYK,
Heorhij FILIPCZUK
Odpowiedzialna sekretarz redakcji
Iryna SZEWCZUK
Tłumaczenie maszynowe