Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
← Archiwum «Slovo Prosvity»

Слово Просвіти, №31 за 2024 рік

16 s. · 31 wpisów · PDF w Wikimedia Commons ↗ · CC BY 4.0

Tłumaczenie maszynowe z ukraińskiego. Cytaty, nazwiska i liczby sprawdzaj ze stroną oryginału.

Tekst wyodrębniono z PDF i automatycznie podzielono na materiały. Granice części materiałów nie zostały sprawdzone redakcyjnie: jeden wpis może zawierać kilka materiałów, tylko część jednego lub blok serwisowy (np. ogłoszenie o prenumeracie). Źródłem pierwotnym jest strona gazety w PDF.

Strona · s. 1strona oryginału ↗

OGÓLNOUKRAIŃSKI TYGODNIK KULTUROLOGICZNY 31 (1264), 8–14 sierpnia 2024 SOFIA MAJDAŃSKA

Ukraińskie szablistki prowadzone przez Ołhę Charłan zdobyły pierwsze „złoto” Igrzysk Olimpijskich 2024 w Paryżu. Kolejny złoty medal wywalczyła skoczkini wzwyż Jarosława Mahuczych. Jesteśmy dumni! ratunkowo-artystycznego święta „Lesine źródła”, opowiedział o historii święta, które odbywa się corocznie od 1987 roku. Na zakończenie odbyła się prezentacja weselnego wianka Oleny Pczilki, stworzonego w ramach projektu „Poświęceni miłością” przez mistrzynię ludowej twórczości, wykładowczynię Zwiahelskiego Wyższego Zawodowego Technikum Switłanę Hołenię we współpracy z Kijowskim Muzeum Łesi Ukrainki. Goście muzeum mogli również zapoznać się z wystawą wybitnego artysty współczesności, śpiewaka rodzinnego Polesia, narodowego artysty Ukrainy, laureata Narodowej Nagrody im. Tarasa Szewczenki, honorowego akademika NAUU Mykoły Maksymenka. „Lesine źródła” to wieloletnie wyjątkowe wydarzenie w życiu lokalnej społeczności, które łączy utalentowanych artystów, ich unikalne prace i wszystkich miłośników sztuki. To nie tylko twórczość, to sposób życia, dziedzictwo kulturowe i niewyczerpane źródło inspiracji. Podczas wojny szczególnie ważne jest zachowywanie i popularyzowanie własnej kultury, by pokazać światu, że nasz naród żyje, nie poddaje się i stawia opór wrogiej propagandzie – podaje się na stronie Zwiahelskiej Rady Miejskiej w obwodzie żytomierskim. Zdjęcie z uroczystości z otwartych źródeł LARYSA KADYROWA 12–13

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 1strona oryginału ↗

Do Lesinych źródeł

Z okazji Międzynarodowego Święta Literatury i Sztuki „Lesine źródła”, organizowanego co roku w Zwiahelu, odbyła się seria uroczystych wydarzeń poświęconych pamięci wybitnej rodaczki Łesi Ukrainki, które zgromadziły społeczność, przedstawicieli władz i miłośników sztuki. Przede wszystkim złożono kwiaty pod pomnikiem Łesi Ukrainki oraz przy jej popiersiu. Ta tradycyjna ceremonia jest ważnym symbolem czci i szacunku dla Łesi Ukrainki, która swoją twórczością wniosła nieoceniony wkład w rozwój literatury ukraińskiej. Po uroczystościach dalszy ciąg wydarzeń miał miejsce na terenie Literacko-Memorialnego Muzeum Łesi Ukrainki, gdzie po krótkiej wycieczce po domu Łesi odbyło się kulturalno-artystyczne widowisko „Słowo żyjące – wieki niezniszczalne”, podczas którego wręczono obwodową literacko-artystyczną nagrodę im. Łesi Ukrainki. W tym roku tytuły laureatów obwodowej literacko-artystycznej nagrody im. Łesi Ukrainki otrzymali: – w kategorii „Sztuki plastyczne” – Mistrz Ludowej Twórczości Ukrainy w zakresie artystycznej obróbki drewna Walerij Ziemnuchow; – w kategorii „Badania i popularyzacja spuścizny twórczej Łesi Ukrainki” – kierowniczka wydziału wokalu i chóru Zwiahelskiej Szkoły Sztuk Pięknych Maja Kuhańska; – w kategorii „Literatura” – zasłużony pracownik kultury Ukrainy, Mistrz Ludowej Twórczości Ukrainy, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, dyrektor Muzeum Krajoznawczego Romanowszczyzny Jurij Kondratiuk. Podczas imprezy obecni mieli możliwość wysłuchania pięknych kompozycji pieśniarskich w wykonaniu ludowego amatorskiego zespołu wokalnego „Wira” oraz kompozytorki, pedagog, stałej uczestniczki wydarzeń artystycznych związanych z twórczością Łesi Ukrainki, Łarysy Bojko. Mykoła Martyniuk, zasłużony pracownik kultury Ukrainy, laureat nagrody im. Łesi Ukrainki, reżyser, autor litera- DMYTRO LINARTOWYCZ 14–15 PRENUMERATA—2024 Tygodnik „Słowo Proświty” (indeks 30617) można zamówić w placówkach Ukrposhty za pomocą „Katalogu wydawnictw Ukrainy” na rok 2024 (str. 24). Cena wynosi: 1 mies. — 60 hrywien. 3 mies. — 180 hrywien. 4 mies. — 240 hrywien. Bądźmy, przyjaciele, razem!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Przegląd mediów i sieci społecznościowych

Wojownik Sił Zbrojnych Ukrainy Wadym Dżuwiha na stronie „Ukraiński pohlad” dzieli się swoimi frontowymi wrażeniami: „Wracałem na Donbas przez ziemie, które całkiem sporo już w czasie współczesnej wojny powąchały prochu. Ochtyrka zdziwiła niemal całkowitym brakiem ruin, gdzieniegdzie domy i płoty były poszatkowane odłamkami i kulami, dokładnie jak centrum Mariupola w 2014 roku. Władze Ochtyrki nieźle pracują, by zatrzeć ślady wojny. I bardzo symbolicznie powiewają nad domami odzyskanego kozackiego miasta (gdzie dzielnice do dziś nazywa się sotniami) nasze ukraińskie flagi. Przyfrontowy Charków zdziwił spokojem. Co prawda, gdzieś w rejonie Załutyna w niebo wzbijał się czarny dymny ogon, ale na ulicach ani śladu pośpiechu czy nerwowości. Komórka wyje – w mieście alarm lotniczy, a po ulicach spokojnie chodzą kobiety i dziewczyny, i nie od razu rzuca się w oczy mała liczba mężczyzn. Na ulicach nowe trolejbusy, nowe centra handlowe i tylko na wjazdach punkty kontrolne – jedyny znak wojny. I jeszcze toponimika: długi Prospekt Moskiewski – teraz Bohaterów Charkowa. Za to kozacki Izium – kompletne przerażenie, jak Bachmut czy Awdijiwka. Niekończące się ruiny w całym mieście, chociaż „aswabiditieli” uciekli prawie dwa lata temu. Lepszej ilustracji dla „ruskiego miru” nie wymyślisz. Trzeba częściej przywozić tu różnych europejskich liderów, a na początek – Orbana z Fico, może im przejdzie. Po drodze trafiają się tymczasowe przeprawy obok zniszczonych mostów, na granicy obwodu charkowskiego i donieckiego także ruiny. Moloch wojny kontynuuje swój przerażający taniec. Ile jeszcze będzie ruin na jego drodze…”. Biznesmen i działacz społeczny Serhij Marczenko pisze w gazecie „Silśki wisti” (nr 30, 23.07), że zaproponowane przez rząd ekonomiczne zwolnienie z mobilizacji to niezły taktyczny ruch dla napełnienia państwowego skarbca, ale w perspektywie to droga do porażki i rozłamu w społeczeństwie. „Nie możemy sobie pozwolić po prostu przerzucić wojny na biednych i ochotników, bo oni i tak niosą jej ciężar od wielu lat. I ci ludzie nie są z żelaza, każda cierpliwość prędzej czy później się kończy” – cytuje gazetę autor. W mieście Chicago, USA, sierpień ogłoszono miesiącem Ukrainy. O tym w Telegramie informuje MSZ Ukrainy. „1 sierpnia w centrum Chicago przy wsparciu Konsulatu Generalnego Ukrainy w Chicago odbyła się ceremonia podniesienia flagi Ukrainy, do której dołączyli ukraińsko-amerykańscy weterani. Wesprzeć Ukrainę przyszli także zagraniczni dyplomaci, przyjaciele Ukrainy wśród przedstawicieli władz lokalnych, kręgów biznesowych oraz działacze religijni” – czytamy w komunikacie. „Dziękujemy panu burmistrzowi Chicago Brandonowi Johnsonowi za tę decyzję, a także aktywnej ukraińskiej wspólnocie, Ukraińskiemu Komitetowi Kongresowemu Ameryki (oddział Illinois) – inicjatorom wydarzenia” – zaznaczono w MSZ. „U nas cenzura wewnątrz kraju. Buduje się raszka-2. We władzach nakradli tyle, że nie zamknąć internetu, po prostu nie mogą. Właśnie dlatego chcą zalegalizować korupcję odpowiednim projektem ustawy. Jednak, jeśli człowiek ukradł, to trzeba go usuwać z władzy” – cytuje specjalistę ds. cyberbezpieczeństwa Iwana Petuchowa strona kanału telewizyjnego I-UA.TV. Według eksperta, musi istnieć nieuchronność kary dla urzędników. Po pełnoskalowej rosyjskiej inwazji duże sieciowe księgarnie obserwują wśród ukraińskich czytelników wzrost zainteresowania historyczną literaturą non-fiction, pisze Uspich in UA. Jak opowiedział dyrektor firmy Jewhen Wołowyczenko, w Yakaboo sprzedaż wydań historycznych wzrosła o 24% w porównaniu z latami 2020–2021. Największe zainteresowanie czytelników wzrosło w 2022 roku oraz w lutym 2023 roku – w pierwszą rocznicę rozpoczęcia nowej fazy rosyjsko-ukraińskiej wojny. Wśród popularnych wydań: „Brama Europy. Historia Ukrainy od wojen scytyjskich do niepodległości” Serhija Płochija (hit sprzedaży w „Knyholendi”, Yakaboo, „Knyharni Je”, KSD); „Nasza stuletnia. Krótkie szkice o długiej wojnie” Wołodymyra Wiatrowycza (hit sprzedaży w „Knyholendi”); „Zarys historii Ukrainy. Formowanie nowoczesnego narodu XIX–XX wieku” Jarosława Hrycaka (hit sprzedaży w Yakaboo); „Przezwyciężyć przeszłość. Globalna historia Ukrainy” Jarosława Hrycaka (hit sprzedaży w „Knyholendi”); „Bunt przeciw imperium: ukraińscy sześćdziesiątnicy” Radomyra Mokryka (hit sprzedaży w Yakaboo); „Historia Europy. Ukraińskie spojrzenie” Witalija i Dmytra Kapranowych (hit sprzedaży w Yakaboo); „Rosyjsko-ukraińska wojna: powrót historii” Serhija Płochija (hit sprzedaży w KSD); „Zwycięstwo albo śmierć. Ukraiński ruch wyzwoleńczy w latach 1939–1960” Iwana Patrylaka (hit sprzedaży w KSD); „Ukraina. Historia z gryfem „Tajne” Wołodymyra Wiatrowycza (hit sprzedaży w KSD); „Sapiens: Od zwierząt do bogów. Krótka historia ludzkości” Yuvala Noaha Harariego (hit sprzedaży w „Knyharni Je”). „W kraju codziennie coraz więcej i coraz agresywniej kradną pieniądze. Kradzież idzie po wszystkim: klinika „Ochmatdyt”, cmentarz memorialny, linie fortyfikacyjne… I wszystko to jest wspierane ustawami, które pozwalają robić to legalnie. Skala kradzieży poraża wyobraźnię: 400 mld hrywien rocznie. I liczba urzędników-złodziei rośnie. A liczba ludności spada… W takich warunkach termin zakończenia wojny pozostaje nieokreślony” – pisze na swojej stronie na Facebooku Arkadij Czerniuk. Parafianie wsi Świtylnia, Hrebełky oraz Kułażynci w hromadzie wielkodymerskiej wreszcie otrzymali prawne potwierdzenie swojego przyłączenia do rodziny Prawosławnej Cerkwi Ukrainy. Parafia św. Michała otrzymała oficjalną rejestrację państwową. O tym poinformowała Iryna Kowal na Facebooku. 27 kwietnia 2024 roku wierni trzech wsi na zebraniu ogólnym jednogłośnie podjęli decyzję o przyłączeniu do eparchii perejasławsko-wyszhorodzkiej. W maju do Kijowskiej Obwodowej Administracji Państwowej złożono Statut ze zmianami i uzupełnieniami, a 23 lipca, po szczegółowym zbadaniu dokumentów, przewodniczący Kijowskiej OAP podpisał decyzję o przerejestrowaniu wspólnoty. „Gratulujemy proboszczowi i parafianom cerkwi pod wezwaniem Archanioła Michała. Życzymy Bożej pomocy i natchnienia w rozwoju parafii oraz budowie nowej cerkwi! Wierzymy w zjednoczenie całego ukraińskiego prawosławia wokół Prawosławnej Cerkwi Ukrainy” – napisała pani Iryna. Pod nagłówkiem „Prawosławni Ukraińcy modlą się na ulicy” Ogólnoukraińska niezależna przestrzeń medialna „Siwerszczyna” opowiada, że w święto Makowca wierni Prawosławnego Kościoła Ukrainy w Nowogrodzie Siewierskim na Czernihowszczyźnie modlili się razem z księżmi Wiaczesławem i Mykołą w parku im. T. Szewczenki. „Dopóki w mieście na prawym brzegu Desny cerkiew moskwy okupuje nasze 4 świątynie, nabożeństwa parafian Ukraińskiego Kościoła będą odbywać się w strefie parkowej, która choćby skrawkiem zwiastuje wiernym ducha Tarasa Szewczenki i Iwana Mazepy. 300 metrów od alei, na której parafianie Ukraińskiego Kościoła wystawili miody, jabłka, kwiaty i wodę do poświęcenia, stoi potężny Dąb Mazepy – drzewo, które w permanentnych podpaleniach gnidowatych zwyrodnialców opiera się moskiewskim najmitom” – pisze autor „Siwerszczyny” Borys Domockyj. Wydanie „Meżiwśkyj meridian” donosi, że Historyczno-Krajoznawczemu Muzeum hromady Meżowa na Dniepropietrowszczyźnie żołnierz Sił Zbrojnych Ukrainy przekazał starodawne artefakty, znalezione w jednym z budynków na terenie działań wojennych. Według słów dyrektor muzeum Olhy Kudriawcewej, starodawne przedmioty zostały znalezione w zrujnowanym budynku, który niegdyś był domem dla kilku pokoleń. W szczególności są to dwa żelazka i dwa maglownice (osiedle Żelanne w obwodzie donieckim), skrzynia (wieś Wesełe w rejonie pokrowskim, obwód doniecki), starodawny grzebień (wieś Nowobachmutiwka w rejonie pokrowskim, obwód doniecki). Przegląd przygotował Ihor ZOC „kij szew” lub „horodocki ścieg”. Od teraz lokalne wspólnoty muszą podjąć działania w celu uwzględnienia zaleceń i propozycji rady eksperckiej ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego przy Ministerstwie Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy w sprawie ochrony elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Według informacji MKIP

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Testament językoznawczyni

Kijowska językoznawczyni, autorka fundamentalnych prac z zakresu języka ukraińskiego i innych języków słowiańskich, Tetiana Łukinowa, która przez wiele lat pracowała w Instytucie Językoznawstwa im. O. O. Potebni Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, w testamencie zarządziła zakup za swoje oszczędności dwóch dronów dla naszych żołnierzy. Informuje o tym strona Instytutu na Facebooku. Groźna broń jest już na linii frontu – otrzymał ją 2. batalion 128. Oddzielnej Górsko-Szturmowej Zakarpackiej Brygady. Drony otrzymały nazwy „Filologiня-1” i „Filologiня-2”. Tetiana Borysiwna jest autorką ponad 200 publikacji naukowych z zakresu leksyki i słowotwórstwa języków słowiańskich, słowiańskiego językoznawstwa porównawczo-historycznego, typologii historycznej

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 2strona oryginału ↗

Nasza spuścizna

Ministerstwo Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy dodało nowe elementy do Krajowego wykazu elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego Ukrainy. Wśród nich: — tradycja dzwonnictwa we Lwowie; — kultura przygotowywania i

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

raїна”, nie mówiąc już o listach, telegramach, rezolucjach, rozprowadzaniu ulotek, maszynopisnych informacji, fotografiach. Zbierano fundusze na budowę pomników narodowych bohaterów, w tym Piotra Sahajdacznego. Wiec w Dolinie stał się nie tylko protestem przeciwko rusyfikacji i imperialno-szowinistycznemu sowieckiemu reżimowi. Był to odważny krok na drodze do ukraińskiego odrodzenia narodowego i walki o ukraińskie niepodległe państwo. Ujawnił siłę i wytrwałość Ukraińców, ich wolę wolności i samostanowienia. Wiec w Dolinie stał się jednym z pierwszych zwiastunów przyszłej ukraińskiej niepodległej przyszłości. I dziś, 35 lat później, wspominamy to wydarzenie z wdzięcznością i szacunkiem dla tych, którzy nie bali się wystąpić przeciwko sowieckiemu reżimowi i bronić swoich praw. Wiec w Dolinie to symbol ukraińskiego ducha, którego nie da się złamać. To lekcja dla nas wszystkich: nigdy nie poddawać się, zawsze walczyć o swoje prawa i wolność, ponieważ tylko w jedności i wytrwałości możemy pokonać wszelkie trudności. Dziś, gdy nasz kraj ponownie walczy o swoją niepodległość, słowa wygłoszone na wiecu w 1989 roku brzmią z nową siłą. Wiec w Dolinie stał się symbolem niezłomności ukraińskiego ducha, dążenia do samostanowienia i wiary w lepszą przyszłość. Te wartości leżą u podstaw naszej walki z rosyjskim agresorem. Rosyjsko-ukraińska wojna to nie tylko wojna o terytoria. To wojna o nasz język, naszą kulturę, naszą historię, nasze prawo do bycia wolnymi ludźmi. To wojna o tę przyszłość, o której marzyli Ukraińcy, którzy 35 lat temu wyszli na wiec w Dolinie. Dziś znów walczymy o to, by nasze dzieci mogły żyć w pokojowej i wolnej Ukrainie. Walczymy o to, by Ukraina stała się prawdziwie godnym państwem dla swoich obywateli. Pamięć o wiecu z 1989 roku daje nam siłę i wiarę w nasze zwycięstwo. Wiemy, że prawda jest po naszej stronie, i nie poddamy się, dopóki nie osiągniemy ostatecznego zwycięstwa. Ważne jest, by pamiętać, że wiec z 1989 roku stał się wydarzeniem przełomowym nie tylko dla Doliny, ale dla całej Ukrainy. Był to jeden z pierwszych publicznych wystąpień Ukraińców przeciwko sowieckiemu reżimowi, który zapowiedział masowe zmiany, jakie nastąpiły w naszym kraju w latach 90. XX wieku. Chwała Ukrainie! Chwała bohaterom!

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 3strona oryginału ↗

Wiec w Dolinskim: krok ku niepodległości

Witalij OLIJNYK, zastępca przewodniczącego Dolińskiej Rejonowej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki, naczelnik Wydziału Edukacji, Młodzieży i Sportu Wyhodzkiej Rady Osiedlowej w obwodzie iwano-frankiwskim 10 czerwca 1989 roku Dolina i okolice były świadkiem wydarzenia, które na zawsze zapisało się w historii ukraińskiego odrodzenia narodowego. Tego dnia w Domu Kultury Wyhodskiego Kombinatu Leśnego (w mieście Dolina radziecka władza nie zezwoliła na przeprowadzenie takiej imprezy) odbyła się konferencja założycielska Dolińskiej Rejonowej Organizacji Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki. Było to odważne oświadczenie o odrodzeniu świadomości narodowej i dążeniu do wolności. Na konferencji przewodniczącym Dolińskiej Rejonowej Organizacji Towarzystwa został wybrany organizator pierwotnych ognisk, działacz odrodzenia narodowego Stepan Jankowski, który całe swoje życie poświęca Towarzystwu. Przyjęta na konferencji rezolucja kategorycznie domagała się nadania językowi ukraińskiemu statusu państwowego i potępiała rusyfikację, która objęła wszystkie sfery życia na Ukrainie. Towarzystwo rozesłało rezolucję konferencji do organów rządowych i centralnych gazet, mając nadzieję na szybką reakcję. Jednak nie otrzymawszy pożądanych rezultatów, postanowiono zorganizować ogólnonarodowe wiec. Uzyskanie zezwolenia na przeprowadzenie takiego wydarzenia okazało się trudnym zadaniem. Po długotrwałych procedurach biurokratycznych, podczas których organizatorzy musieli przedstawić szczegółowy plan imprezy, obejmujący listę uczestników i tematy ich wystąpień, a nawet adresy zamieszkania, miejsce przeprowadzenia imprezy, liczbę obecnych, osoby odpowiedzialne za porządek, władze miejskie wreszcie wyraziły zgodę. Zezwolenie na przeprowadzenie pierwszego sankcjonowanego wiecu w mieście Dolina na stadionie dziecięco-młodzieżowej szkoły sportowej przy ulicy Południowej zostało wreszcie uzyskane. Podpisał je zastępca przewodniczącego Dolińskiego Komitetu Wykonawczego Rady Miejskiej W. Makuch 24.07.1989 r. nr 254. Stepan Jankowski wziął na siebie całą odpowiedzialność za organizację wiecu i kierował nim. Nie tylko przygotował i przeprowadził imprezę, ale także wygłosił zapalającą przemowę, zachęcając tysiące obecnych do aktywnego udziału w odrodzeniu narodowym i walce o godne życie we własnym państwie. 30 lipca 1989 roku o godzinie 12 zgodnie z ogłoszeniem opublikowanym w gazecie „Червона Долина” rozpoczął się wieloludny wiec. Mimo gróźb ze strony radzieckich władz i prób zdyskredytowania imprezy wiec się odbył. Dzień wcześniej kierownictwo Dolińskiego Komitetu Rejonowego KPU próbowało zerwać imprezę, rozpowszechniając plotki o przyjeździe do Doliny ze Stanisławowa 100 banderowców. Jednak mimo presji do Doliny przybyli nie tylko miejscowi mieszkańcy, ale także znani działacze społeczno-polityczni, bojownicy o samodzielne państwo ukraińskie: przewodniczący obwodowego zrzeszenia TUM im. Tarasa Szewczenki Stepan Szulepa, regionalista Petro Arsenycz, dziennikarz Roman Gładysz, polityczny więzień Bohdan Rebryk, działacz „Proświty” ojciec Antin Putko, z Kałusza – Roman Szmehelski, orędownicy legalizacji UGKK ze Lwowa, goście z Kijowa i inni. Ich przyjazd stał się świadectwem tego, że walka o sprawę ukraińską łączy ludzi z różnych zakątków kraju. Według szacunków zebrało się do 5 tys. osób. Nad stadionem powiewały niebiesko-żółte flagi, a z trybuny rozbrzmiewały gorące przemówienia. Uczestnicy wiecu domagali się nadania językowi ukraińskiemu statusu języka państwowego bez jakichkolwiek ograniczeń, przywrócenia narodowej symboliki – niebiesko-żółtej flagi i Trójzębu oraz ustanowienia prawnej regulacji świąt religijnych, przywrócenia UGKK. Ponadto rozlegały się wezwania do obalenia totalitarnego reżimu i budowy niezależnego państwa ukraińskiego. Wiec otworzył Stepan Jankowski, który wygłosił referat o powszechnej rusyfikacji narodu ukraińskiego, doktrynie zjednoczenia narodów ZSRR w jeden naród oraz konieczności nadania językowi ukraińskiemu statusu języka państwowego bez jakichkolwiek ograniczeń. Głos zabrali także ojciec Antin Putko, Roman Skworij, Ljubow Bobrowa, Oksana Wołkowecka, Halina Paryła, Hanna Melnyk, Petro Arsenycz, Ołeksij Semjanyszyn i inni. Na wiecu przemawiali byli więźniowie reżimu komunistycznego Petro Sicz­ko i jego syn Wasyl, który publicznie spalił organy drukowane partii komunistycznej, gazety „Czerwona Dolina” i „Radziecka Ukraina”. W przyjętej rezolucji wiecu domagano się od rządu USRR nie tylko nadania językowi ukraińskiemu statusu języka państwowego, ale także obowiązkowej nauki tego języka we wszystkich szkołach ogólnokształcących, wprowadzenia w pełnym zakresie historii Ukrainy do szkół średnich i wyższych, uznania ustawowego święta języka ukraińskiego, świąt Wielkanocy i Bożego Narodzenia jako świąt narodowych oraz włączenia ich do ukraińskiego kalendarza, a także przywrócenia narodowi ukraińskiemu jego dawnej symboliki. Mityng z 30 lipca 1989 roku wszedł do historii: obudził w mieszkańcach Dolińszczyzny i regionu uśpioną świadomość narodową oraz jasną ideę zdobycia samodzielnego, soborowego i niepodległego państwa ukraińskiego. Na gruncie Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki zaczęły powstawać nowe organizacje społeczne i polityczne, w tym NRU. Jednak już kilka dni po wiecu cały zespół redakcji gazet „Czerwona Dolina” (redaktor Anatolij Pawlenko) w artykule pod tytułem „Sojusz z ekstremistami” tak zareagował na ogólnonarodowy wyraz woli: „W ubiegłą niedzielę na miejskim stadionie… odbył się mityng zwołany przez rejonową radę Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. H. Szewczenki. Przewodniczący rady tego Towarzystwa Janowski S. S., otrzymawszy w miejskim komitecie wykonawczym zezwolenie, zapewniał, że porządek na mityngu zostanie zapewniony przez jego aktyw, a referat i wystąpienia w pełni odpowiadają programowi i celom tej dobrowolnej organizacji. Początek mityngu nie wróżył nic wspólnego z tym programem. Na stadion wpełzła kolumna różnego drobiazgu pod niebiesko-żółtymi flagami, demonstrując po drodze swoje ekstremistyczne nastroje; Janowski nazwał ich »gośćmi mityngu« i wprowadził do regulaminu wystąpień… oni zuchwale i bezczelnie plugawili władzę radziecką, Komunistyczną Partię, rzucali wezwania do nieposłuszeństwa i przeciwstawiania się, dopuszczali się obelg… Ale nikt z organizatorów mityngu nie oburzył się na to, jak ekstremiści bezczelnie prowadzą mityng w kierunku agitacji nacjonalistycznej… Rejonowa organizacja tego Towarzystwa całkowicie się skompromitowała…”. Oszczercze publikacje trwały nie tylko w kolejnych numerach „Czerwonej Doliny”, ale także w gazecie „Radziecka Ukraina”, organie KC KPU, Rady Najwyższej i Rady Ministrów USRR, pod tytułem „Trybuna języka czy megafon spisku” z 19 sierpnia 1989 r., nr 191. W artykule podkreślano, że „mieszkańcy tych miast i okolicznych wsi przekonali się, kto jest kim, dokąd prowadzi i że sama idea stworzenia Towarzystwa, obrony i rozwoju ojczystego słowa została skompromitowana… Nie sądzono…, że Towarzystwo miłośników języka ukraińskiego od pierwszych dni swojej działalności stało się megafonem spisku o kierunku ekstremistycznym… Wyzywająco podchodzili do mikrofonu, plugawili władzę radziecką, Komunistyczną Partię, wzywali do nieposłuszeństwa i przeciwstawiania się…”. Jednak ani szkalowanie, ani groźby, ani prześladowania wrogich antyukraińskich sił nie mogły już powstrzymać dążenia narodu ukraińskiego do wolności, walki o ukraińskie odrodzenie narodowe, własne państwo i jego niepodległość. Już rozlegały się głosy o konieczności wyjścia Ukrainy ze składu ZSRR, o potrzebie własnej jednostki pieniężnej, ukraińskiej armii, wezwanie do porzucenia członkostwa w KPZR jako przestępczej ideologii. Rozpoczął się masowy odpływ z tej partii. Komitety rejonowe i obwodowe partii były zdezorientowane. Z każdym dniem traciły ster władzy i wpływ na procesy społeczno-polityczne. W obronie ojczystego słowa, duchowości, kultury, gospodarki, fauny i flory towarzystwo zbierało tysiące podpisów obywateli i przesyłało je do rozpatrzenia Radzie Najwyższej, Związkowi Pisarzy Ukrainy, gazecie „Literacka Ukr-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Bili za to, że… się urodziłeś

Walentyna SEMENIAK Zdjęcia autorki W Tarnopolskim Muzeum Historyczno-Pamięciowym Więźniów Politycznych odbyło się spotkanie z żołnierzami, których w wyniku wymiany w ubiegłym roku uwolniono z rosyjskiej niewoli. Ołeksij Anula (Czernihów) i Bohdan Słobodian (obwód iwanofrankiwski), którzy przechodzą w naszym mieście rehabilitację, usłyszeli o takim muzeum i postanowili je odwiedzić. Tak poznali jego kierowniczkę Ulianę Rykun oraz starszą pracownicę naukową Ołesię Olijnyk. Kiedy pani Uliana oprowadzała wycieczkę, Ołeksij zaczął opowiadać o tym, co przeżył w niewoli. „Od tego, co usłyszałam – mówi kierowniczka – włosy stawały mi dęba na głowie… Momentami chciało się usiąść i płakać. Ołeksij jest niezwykle pozytywnym człowiekiem, imponuje swoją niezłomnością”. Wydała mnie miejscowa kolaborantka Ojca Ołeksija zakatowali w cerkwi podczas obrony Czernihowa w 2022 roku. W marcu naszych całkowicie rozbito pod Czernihowem. Na przedmieściach znajdowała się osada, która nie pozwalała Rosjanom w pełni oblegać miasta. Dzięki temu cywile mieli możliwość wyjeżdżania poza granice Czernihowa. Była tam też jedyna ferma, która zaopatrywała szpital położniczy w prowiant. Rosjanie nie mieli tej osady na mapach, ale była ona dla nich solą w oku. Kiedy rozpoczęła się kontrofensywa, naszych było 140 osób, a ich – 5 tysięcy. Ołeksij został sam żywy i przez 12 godzin leżał w rowie. Przez cały ten czas obok niego przemieszczała się kolumna. Okupanci wchodzili do każdego domu. Do piwnic, w których ukrywali się ludzie, wrzucali granaty. Nie interesowało ich, czy były tam dzieci… Wokół wszystko płonęło. „Leżałem do 9 wieczorem – opowiada Ołeksij – moi towarzysze broni zginęli, miałem wiele ran, z policzka wystawała kość, rozerwało hełm, tutaj było 49 odłamków (wskazuje na głowę). Wypełzłem w nocy, kiedy artyleria przestała strzelać… i czołgałem się 18 kilometrów, trzykrotnie wpadając w okrążenie. Wydała mnie miejscowa kolaborantka w sąsiedniej wsi. Początkowo chcieli mnie rozstrzelać, potem zobaczył mnie ich dowódca (byli to Buriaci). Zaczęli bić. Kiedy oddali dwa strzały, ja w tym czasie odwróciłem się, żeby poprosić o pozwolenie na telefon do żony, i nie zdążyłem się nawet przestraszyć. A kiedy to zobaczyli, uznali, że jestem amerykańskim najemnikiem, bo na pasku był napis „Pentagon”. Przywieźli mnie do generała, przesłuchania były długie”. Po tym Ołeksija wraz z dwoma innymi jeńcami zabrali w Kamazie (dokąd – nie wiedział). Podstawę ekspozycji stanowią wymowne dowody, świadczące o tym, jak Rosja niszczy infrastrukturę sportową. Uszkodzone, rozbite, stopione w wyniku działań wojennych i ataków terrorystycznych rosyjskiej armii fragmenty pucharów, sprzęt sportowy, krzesełka stadionowe i wiele innych. To artefakty, które zostały zebrane w zniszczonych obiektach sportowych. Wojna zabiera Ukrainie także to, co najcenniejsze – życie naszych rodaków. Od początku pełnoskalowej rosyjskiej inwazji zginęło prawie 500 ukraińskich sportowców i trenerów. Martyrologia poległych nieustannie rośnie. Ołeksij Anula w Tarnopolskim muzeum na trupach Buriatów: krew, ziemniaki, skrzynki po amunicji. Przywieźli do katowni. Tam stał inny Kamaz, jak później się okazało, był to krematorium – zabitych nie wywożono do Rosji, palono ich. Wtedy żołnierz o tym nie wiedział, ale cały czas myślał, dlaczego maszyna stoi w miejscu i nigdzie nie jedzie. Pierwszym, którego zrzucili z Kamaza, był oficer, jego już nie przesłuchiwali, tylko zastrzelili na miejscu. Nikogo w niewoli nie zostawiali, bo zadaniem było: „Kijów w trzy dni”… Uratowała modlitwa Ołeksij leżał związany w ciemności, bito go. Kiedy taśma trochę zsunęła się z oczu, zobaczył, że bili go desantowcy. A kiedy znaleźli w kieszeni medal jego kolegi-weterana ATO i zobaczyli na palcach odciski od broni, wtedy się zaczęło: to ci za Donbas, to za zabite donieckie dzieci. Dalej było gorzej. Jeden Kaukazczyk zapytał: „Tyż… mił?”. Ołeksij pomyślał, że to psychologiczne zastraszanie, presja. Ale tamten zdjął mu spodnie i zaczął obmacywać… Obok stał rosyjski żołnierz i nie pozwalał odpełznąć. Wojownik zaczął podkreślać, że jest bardzo brudny i że jeszcze w polu załatwiał się. Mówił tak, żeby wzbudzić do siebie maksymalny wstręt. Wspomniał o paradach równości, przecież oni byli przeciwko nim… Dzięki Bogu, nic się nie stało. Uratowała go modlitwa i… rozpoczął się nasz ostrzał artyleryjski. Chłopaka porzucili, wszyscy zaczęli uciekać. Całą noc przeleżał nagi na betonie. „Nie wyobrażacie sobie, jaki nad ranem był chłód, zaczęły się u mnie objawy zapalenia prostaty – wspomina Ołeksij – prosiłem się do toalety. Odpowiedź była jedna: „Pod siebie chodź i dziękuj Panu, że dają możliwość pod siebie”. Nad ranem powiesili go na przewodzie od przedłużacza i tak wisiał sześć dób. Jest żywy świadek, 60-letni cywil, z którym wtedy byli razem. Torturowali ich i nad ranem mieli rozstrzelać. Przedtem dwóch jeńców wojennych już rozstrzelali, a następnego dnia dwóch zarżnęli. Zrobił to dowódca grupy dywersyjnej z Makiejewki, były rodak. „Oni to zwyrodnialcy i maniacy, rasiści – mówi Ołeksij – sprawiało im to przyjemność. Czekałem na swój los. Rąk nie czułem, ból był straszny, nie miałem już sił, by to wszystko wytrzymać. Ale poznał mnie jeden ze strażników. Był z Irkucka, kiedyś występowaliśmy z nim na zawodach o puchar WNP. Zaczął przychodzić w nocy, pomagać nam. Powiedziałem mu, że mnie już nie trzeba, lepiej temu dziadkowi, miał troje dzieci. Ale on zrobił tak, że przed rozstrzelaniem wywieźli nas do Rosji. W obwodzie briańskim jeszcze się zatrzymywali, wyprowadzali mnie do toalety”. Ten dawny znajomy oddał Ołeksijowi swoją bieliznę termiczną, niestety w dalszej kolejności „zagrała” ona z nim niedobrą rolę… Wywieźli dalej – do medycznego batalionu sanitarnego, tam zmusili do stania cztery godziny na kolanach: palce stóp do palców stóp, to bardzo trudne, nogi zdrętwiały… A kiedy przyszedł na przesłuchanie, to już nie mógł stać, za to bili go ze wszystkich stron. Oskarżyli go o to, że rzekomo zdjął bieliznę z zabitego rosyjskiego żołnierza. „Więc zabrali mnie do osobnego namiotu – wzdycha ciężko, wspominając o tym. – Myślałem, że byłem już w piekle, ale jak się później okazało, to nie było jeszcze piekło. Tam wybili mi dwa zęby, szczękę za to, że zabijałem rosyjskich wojskowych”. „Myślałem, że jestem już w piekle” Stamtąd jeńców wywieźli do kurskiego centralu. Tam było przesłanie dla światowej społeczności, że nasz naród walczy i jest zdolny zwyciężać. Wystawę zaprezentowało Narodowe Muzeum Historii Ukrainy w II Wojnie Światowej we współpracy z Narodowym Komitetem Olimpijskim Ukrainy. Przygotował Heorhij ŁUKIANCZUK „Przyjęcie” siedem godzin… Ołeksijowi złamano nos, później – kręgosłup. Tak go pobili, że przez 40 dni nie mógł chodzić do toalety. Najcięższe było to, że bili i torturowali na rozciągach wszystkich jednakowo, niezależnie od wieku: i kobiety, i babcie. Prądem – po genitaliach, a w pachwinę wkładali nóż. Ołeksij poczuł, że na przesłuchaniach musi trzymać się jednej linii: nie dojechał na pozycję, bo przecież nikt nie wiedział, gdzie dokładnie dostał się do niewoli, mówiąc, że miał po prostu szczęście, że wyszedł z okrążenia. Niedługo potem zaciągnęli ich do celi, bili codziennie rano i wieczorem. Jedzenia dawali bardzo mało, obiad był o 4. godzinie po południu. Tak na Wielkanoc „poczęstowali” – liściem kapusty, który zalali wrzątkiem. Bili w łaźni, na przesłuchaniach, po kilka osób naraz. Nieustannie poniżali rodziców, bo byli „chachłami”: „Ukrainy niet i nie budiet!” Jedną dwudziestotrzyletnią nauczycielkę języka ukraińskiego bili i torturowali, przesłuchiwali, gdzie stacjonują nasze wojska. Ogłosiła głodówkę, odpowiedziała: „Nie wiem, gdzie znajdują się nasi, ale wiem, gdzie znajdują się wasi”. 11 dób głodowała… Ołeksij nie miał już siły słuchać, jak torturowali kobiety, gwałty u nich to bolesny temat: butelką, rurą, mopem. Nieustannie zmuszali śpiewać ich pieśni: „hymn rosji”, „katiuszę”, „dzień pobiedy”. Ołeksij myślał, że przebywa w piekle, ale… 6 maja samolotem przerzucili ich do Tuły. Do miejsca przeznaczenia przywieźli w nocy: reflektory, specnaz. Ołeksij, któremu już zaczęła gnić noga…, skakał na jednej. Zaczęli ich sortować „po podwórkach”. Ta kolonia była osobnym terytorium, jak miasto w mieście. Jeńcy stali całą noc, aż do momentu, gdy następnego dnia pozwolono im wejść do cel. Podwórka były przewidziane na 10 osób, a wpędzili ich tam gdzieś 50. „Na moim podwórku – wspomina Ołeksij – dawali kanister zamiast toalety. Mocz miał kolor kawy, bo było pełne odwodnienie. I nie pozwalali nam go wylewać. Jednemu chłopakowi powiedzieli: „Ty będziesz wylewać na rosyjską ziemię? Ty co, rosji nie szanujesz? Wymyśl coś”. Bardziej doświadczeni cierpieli, szli do toalety w połowie. I wtedy wśród współwięźniów zobaczyłem tego samego cywilnego znajomego. Ten człowiek i tacy jak on przypominali żywe trupy… Ja w celi tylko przykucnąłem, a do mnie od razu: „A czy była komenda?” I tak z podniesionymi rękami stałem do wieczora. To wszystko było rejestrowane na kamerę. Jeśli ktoś się poruszył, przybiegali i od razu bili. Cały dzień ktoś jęczy, ktoś krzyczy. Zaczęli nas podnosić w nocy, o pierwszej, o trzeciej, zmuszali do przysiadów. Jedzenia dawali tak mało, że schudłem tam 40 kilogramów. Myślałem, że przebywam w piekle, aż do momentu, gdy przeniesiono mnie do karceru…” W karcerze cała podłoga była w fekaliach. Pleśń i lód na ścianach, woda, nieustannie kapało ze spłuczki: kap-kap-kap. Świeciła tylko jedna żarówka. Zaczął pogarszać się wzrok. Zerwana w spłuczce karbowana rura nieustannie wydawała dokuczliwy dźwięk. Obok kamery był mikrofon, który ciągle szumiał… O 6. rano tutaj wszystkich podnosili. Jedzeniem były dwie łyżki rozwodnionej zupy, kawałek chleba, dwie łyżki „sieczki”, pół szklanki przegotowanej wody i pytanie: „Chachle, kiedy ty już zdechniesz?” Komendę „jeść” strażnicy wydawali wtedy, gdy byli już na końcu korytarza. Od 7. do 8. rano wyprowadzali z karceru – bili, na porannej kontroli – bili. Nie raz i nie dwa razy dwie zmiany jednocześnie. Potem kontrola całego więzienia, potem bicie na przesłuchaniach, po obiedzie, wieczorem na kontroli. O 21. cisza nocna, w środku nocy pobudka, przysiady… Jeńcom nieustannie mówili, że o nich zapomniano. W grudniu Ołeksija przyprowadzili na drugie piętro, przedstawiciel FSB pokazał rozporządzenie z Moskwy – listę. Jednak Ołeksija na wymianie nie było. To tak bardzo zdemoralizowało wojownika, że nie chciał już żyć, nawet próbował popełnić samobójstwo. 29. zaczęli wyprowadzać z rzeczami, co oznaczało przeniesienie do innej kolonii. Chociaż żadnych sygnałów przedtem nie było. Wszystkich wyprowadzili o 9. rano, a Ołeksija dopiero o 14. godzinie. Wrzucili do grupy jako dziesiątego, strażnik powiedział, że na rozstrzelanie. Nawet oni nie posiadali informacji o wymianie. „I znowu wracam do Kurska – mówi mężczyzna – do tego samego więzienia. I kiedy nas 140 osób stało na kolanach, ja w czapce uszance, podchodzi do mnie specnaz: „Anula, znowu ty? Przecież ostrzegaliśmy cię, żebyś tu nie wracał”. O 5. rano nas podnieśli, z 10 wymienili tylko 9. Dziesiątego nie wymienili, on do tej pory jest w niewoli. Wyobrażacie sobie, jak bardzo boli człowieka usłyszeć to w ostatniej chwili. Do ostatniego momentu nie wiedzieliśmy, dokąd wiozą nas więźniarki”. Nie znajduję słów, żeby jakoś podtrzymać rozmowę, po prostu ich nie mam. Zamiast tego gula w gardle i łzy w oczach. Proszę o powtórzenie nazwiska. A on uśmiecha się, mówi: „A wy przeczytajcie je wspak”. Czytam: „Anula. Ja luna”. I już ja się uśmiecham, ale przez łzy… P. S. Opisane wydarzenia nie poddają się ludzkiemu rozumieniu, logice. Kiedy Ołeksij zapytał, za co go biją, usłyszał: „Za to, że się urodziłeś”…

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 4strona oryginału ↗

Wojownicy sportu

W Narodowym Muzeum Historii Ukrainy w Drugiej wojnie światowej otwarto wystawę „Wola zwycięstwa. Wojownicy sportu”. Na ekspozycji zaprezentowano artefakty, które przedstawiają historię ruchu olimpijskiego w Ukrainie. Zdjęcia z wystawy świadczą o niezłomnym duchu ukraińskich wojowników sportu. Obecnie ukraińscy sportowcy trenują na boiskach zniszczonych rosyjskimi uderzeniami. Mimo wszystko na letnich Igrzyskach Olimpijskich w Paryżu 140 naszych uczestników rywalizuje w 23 dyscyplinach sportu i zdobyło już siedem nagród. Udział Ukrainy w Igrzyskach w tym roku to me-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

podczas kontrofensywy w 2023 roku, gdzie podczas wykonywania zadania bojowego dostał się do wrogiej niewoli. Tydzień przed tym udało nam się spotkać i spędzić razem kilka dni. To spotkanie było wyjątkowe. Wtedy zdążyłam powiedzieć to, co najważniejsze: „Cokolwiek się stanie, zawsze będę z tobą, będę częścią ciebie”. I spełniłam swoją obietnicę. Niewola zabija zarówno tych, którzy tam są, jak i ich rodziny. Przez oczekiwanie i niepewność można zwariować. Każdego dnia walczymy o nich. I będziemy walczyć, dopóki nasi obrońcy nie wrócą do domu”. „Miłość to niepowstrzymana siła, zdolna do niewiarygodnych dokonań. Dla niego ważne jest, jaki będzie dalszy los naszego kraju, w jakim otoczeniu będą żyły nowe pokolenia. Mój ukochany poszedł bronić Ukrainy, aby jego bliscy byli bezpieczni. Zawsze mówiłam: „Nie ma nic, czemu nie dałbyś rady!” Być może właśnie to zdanie pomaga mu walczyć o wolność”. Planowano, że wystawa potrwa dwa tygodnie. A potem w muzeum postanowiono ją przedłużyć, ponieważ dla tak ważnej wystawy dwa tygodnie to za mało.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Siła miłości i wiary

Eduard OWCHARENKO Zdjęcia Eduarda MEŻUŁA To projekt o kobietach i dla kobiet, które walczą o życie swoich mężów, narzeczonych, synów, ojców, przyjaciół i przyjaciółek, o ich powrót z niewoli. Niewola – to żelazna ściana, zbudowana przez wroga. Ściana niewiadomej, rozpaczy, bólu, tortur i rozłąki między bliskimi i drogimi sercu ludźmi. Fotografia w projekcie działa jak kalka. Wyraźnie odzwierciedla to, czego kobiety nie odważają się wyrazić, co ukrywają przed obcymi oczami: ból, rozpacz, niepokój i strach. Zadaniem projektu jest wsparcie kobiet, które codziennie prowadzą niestrudzoną walkę na różnych frontach: walczą, zajmują się wolontariatem, wywożą z pola bólu rannych żołnierzy i opiekują się nimi. Ale przede wszystkim tych, które, pokonując palący ból i rozpacz z powodu niewiedzy o losie swoich bliskich, którzy trafili do niewoli, znajdują w sobie siłę, by walczyć o ich życie tutaj. To o ich uczuciach, przeżyciach oraz niesamowitej woli i sile. Zatem musimy je wspierać i pomagać. Robić wszystko, aby nie czuły się samotne w tej walce. – Myślę, że idea tego projektu jest zrozumiała – kobieta przekazuje kobiece emocje. Tutaj przedstawiono fotografie dziesięciu kobiet, które już trzeci rok oczekują z niewoli swoich bliskich – mężów, synów, narzeczonych – podkreśliła podczas otwarcia wystawy Marjana Bodnar. – Po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji przez pewien czas byłam za granicą, ale uważnie śledziłam wydarzenia, które miały miejsce na Ukrainie, współodczuwałam. Potem dowiedziałam się o historii mojej koleżanki Lilii, której chłopak znalazł się w niewoli. Zaczęłam dowiadywać się o innych historiach, gdzie jest wiele rozpaczy i przeżyć. Zaczęłam rozmyślać, jak mogłabym im pomóc. Zaproponowałam Lilii przekazanie swoich emocji poprzez fotografie, a ponieważ jest tancerką, to przekazanie tego w tańcu, ruchu, plastyce. Pojawiły się myśli, z czym kojarzy się ból, rozpacz. Zrobiłam pierwszą sesję zdjęciową. Nie chciałam, aby te prace symbolizowały żałobę. Pragnęłam jedynie przekazać tę ciemność, która powstaje z niewiedzy. To ciemna materia, niewidzialna w kosmosie, która utrzymuje wszystkie ciała w ruchu. I ta ciemna materia skuwa strachem ich serca. Przecież kiedy nie wiesz, co się dzieje, wywołuje to w tobie negatywne emocje. Trudno nawet wyobrazić sobie, jak można być w takim stanie już trzeci rok. Ale one walczą. A pomóc im może tylko nadzieja i wiara. Potem zrobiliśmy drugą część tego projektu, gdzie już użyłam kolorowego światła. Ustawiłam kilka filtrów, wybrałam właśnie czerwony kolor. I pojawiły się u mnie skojarzenia, że to ogień. Ogień wewnętrznego piekła, w którym nieustannie żyją ci ludzie, codziennie oczekując swoich bliskich. Z drugiej strony to ten ogień, który hartuje nas, Ukraińców. To ogień walki, którą kontynuujemy. Uważam, że sztuka to ta forma, która może przekazać przeżycia, które zawładnęły człowiekiem. Prędzej czy później te przeżycia wyrywają się na wolność. Początkowo nie wiedziałam, jak z tym pracować. Przecież sama jestem bardzo emocjonalną i impulsywną osobą. Na początku bałam się dotknąć przeżyć innych ludzi. Ale z drugiej strony te przeżycia są bardzo potrzebne, inaczej wyjdzie zwykły portret. W rzeczywistości portret zrobić dość łatwo, a ja chciałam usłyszeć ich opowieści. Miałyśmy kilka sesji. Uczestniczki projektu zdołały przy obcej osobie, przy kamerze odkryć swój wewnętrzny stan. To trudny do przedstawienia, nie radosny do fotografowania temat. Ale chciałam pokazać emocje. To jest to, o czym trzeba dużo mówić, pokazywać. Mamy nadzieję, że nasz projekt poruszy każdego człowieka. Na otwarcie zaproszono kilka kobiet, które brały udział w tej sesji zdjęciowej. Wielkie podziękowania dla Stowarzyszenia, które zainteresowało się tą ideą. Jesteśmy również bardzo wdzięczni Narodowemu Muzeum „Kijowska Galeria Obrazów”. Właśnie dzięki temu muzeum pokazujemy naszą wystawę w centrum Kijowa, gdzie będzie mogło ją zobaczyć wielu ludzi. – Kiedy Marjana zaproponowała ten projekt, od razu się zgodziliśmy – zaznaczyła współzałożycielka Stowarzyszenia Rodzin Obrońców „Azowstali” Olga Andrianowa. – Ponieważ to jeden ze sposobów, by opowiedzieć ludziom o bolesnym temacie. Bo dzisiaj wielu nie wie, jaka jest sytuacja w rzeczywistości, ilu tam pozostało jeńców. Niestety, wielu z nich nie wróciło do domu. Chcę podziękować dziewczynom, które zgodziły się wziąć udział w tym projekcie i obnażyć swoje emocje. Ponieważ trudno jest pokazać na zewnątrz to, na co będą patrzeć tysiące ludzi. Te kobiety pokazały to, co mają w środku. Pytają, czy taka akcja może pomóc w wymianie. Przede wszystkim to wsparcie dla tych kobiet, ich mężów. Kiedy chłopcy wrócą, zobaczą, że ich los nie był Ukraińcom obojętny. A oto co opowiedziały uczestniczki projektu: „Jestem artystką baletu Narodowej Operetki Ukrainy. Mój ukochany to żołnierz brygady „Azow”, którego czekam z niewoli już ponad dwa lata. Byliśmy ludźmi z różnych światów, których połączyły wspólne wartości i poglądy. Planowaliśmy wspólną, szczęśliwą przyszłość, którą odebrała nam Rosja. Ale wierzę, że ona niechybnie nadejdzie. Tancerze potrafią odzwierciedlać swoje uczucia językiem ciała. A Marjana Bodnar pomogła swoimi fotografiami przekazać ból i napięcie, które ogarnęły nas wszystkich, a także siłę miłości i wiary. Naszym celem jest przypomnienie społeczeństwu o jeńcach-bohaterach. Pokazanie tęsknoty za nimi poprzez sztukę fotografii. Nam, bliskim, bardzo boli patrzeć, jak społeczeństwo zapomina o nich i o ich czynie. My, razem ze Stowarzyszeniem Rodzin Obrońców „Azowstali”, staramy się różnymi projektami – wydarzeniami kulturalnymi lub sportowymi, akcjami – utrzymywać w obiegu temat jeńców wojennych. Bo jesteśmy dłużnikami naszych bohaterów i musimy walczyć o nich, jak tylko możemy”. „Los zetknął nas w nieoczekiwanym miejscu. Ja i inne dziewczyny zwróciłyśmy uwagę na niego i jego towarzyszy broni, ponieważ nie mieli sobie równych. Na naszym pierwszym wykładzie zaczął opowiadać o męstwie „Azowa”. Od razu pomyślałam, jaki ma piękny, przyjemny głos. Od tego wszystko się zaczęło. A po pewnym czasie zrozumiałyśmy, że między nami są wzajemne uczucia. Poznawszy go lepiej, zrozumiałam, że podoba mi się jego oddanie sprawie, odpowiedzialność, uczciwość. Z każdym dniem coraz bardziej uświadamiałam sobie, że jest dla mnie najlepszym mężczyzną. Łączy w sobie przeciwstawne cechy – takie jak śmiałość, męstwo, troskliwość i czułość. Nawet kiedy jest w niewoli, czuję, że jest przy mnie. I czuję się prawdziwą kobietą – słabą, czułą, szczęśliwą, a co najważniejsze – kochaną”. „Mój mąż był w „Azowie” od 2016 roku. Dołączył, gdy skończył zaledwie 18 lat. Podczas obrony Mariupola doznał kilku kontuzji i ran. Mimo to mówił, że wszystko w porządku. 7 maja straciliśmy kontakt, a 17 dowiedziałam się, że jest w niewoli. To było straszne, ale miałyśmy nadzieję, że po trzech-czterech miesiącach chłopcy wrócą do domu. Na dzień dzisiejszy mój mąż jest skazany na dożywocie. Teraz wszystko się skomplikowało, ponieważ uważa się, że tacy ludzie nie podlegają wymianie”. W tym czasie wiele razy chodziłam do sztabu koordynacyjnego, zwracałam się do przedstawicieli Biura Prezydenta, SBU i innych. Pisałam oficjalne listy. Od 2022 roku uczestniczę w licznych akcjach, aktywnie rozpowszechniam informacje w mediach społecznościowych. Trzeba stale przypominać, że droga azowców jest bardzo ciężka. A ustalonej wymiany skazanych, niestety, nie ma. Trzeba wykorzystywać wszelkie możliwości, aby spróbować ich uwolnić. Oczekiwanie to koszmar, bo nie wiesz, gdzie on jest i co się z nim dzieje. Ale jakkolwiek nie byłoby ciężko, to drobnostka, bo my jesteśmy na wolności, a oni w niewoli. Pragnę walczyć nie tylko dla siebie, ale i dla innych. Aby nas wreszcie usłyszano”. „Razem z narzeczoną czekamy na mojego syna z niewoli. Teraz boli za dwoje. Kiedy ostatni raz rozmawialiśmy, powiedział: „Jeśli wrócę, to porozmawiamy, a jeśli nie, to bądź dumna ze swojego syna”. To była wiadomość z Mariupola. Łączności z synem nie ma od 7 maja 2022 roku”. „Czekam na mojego ukochanego męża z niewoli. Dołączył do „Azowa” od początku pełnoskalowej inwazji. Brał udział w kontr- Mariana Bodnar W Narodowym Muzeum „Kijowska Galeria Obrazów” zaprezentowano projekt „Nie milcz. Niewola zabija”. Inicjatorką i autorką fotografii projektu jest artystka-wokalistka Narodowej Operetki Ukrainy Mariana Bodnar. A sama wystawa powstała przy wsparciu Stowarzyszenia Rodzin Obrońców „Azowstali”.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ucierpiały w wyniku rosyjskiej agresji

Ministerstwo Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy nadal odnotowuje uszkodzenia zabytków dziedzictwa kulturowego w Ukrainie w wyniku rosyjskiej agresji. Według informacji przekazanych przez obwodowe oraz Kijowską Miejską Administrację Wojskową, w lipcu łączna liczba zabytków dziedzictwa kulturowego regionów, które ucierpiały, wzrosła o 11 jednostek i obecnie wynosi 1096 obiektów. Spośród nich o znaczeniu narodowym jest 121, o znaczeniu lokalnym – 892, a dopiero co wykrytych – 83. Ponowne trafienia w wcześniej uszkodzone zabytki kulturowe miały miejsce w obwodzie dniepropetrowskim. Nowe – w obwodach charkowskim, chersońskim i sumskim. Na dzień dzisiejszy zniszczenia zabytków kultury dotknęły 18 obwodów oraz Kijów, w szczególności: w obwodzie charkowskim – 314, chersońskim – 150, donieckim – 125, odeskim – 116, czernihowskim – 69, kijowskim oraz m. Kijów – 69, zaporoskim – 49, mikołajowskim – 45, dniepropetrowskim – 39, lwowskim – 36, ługańskim – 31, sumskim – 27, chmielnickim – 10, połtawskim – 6, winnickim – 4, żytomierskim – 4, kirowohradzkim – 1, czerkaskim – 1. Uwzględniono doprecyzowane informacje dotyczące zabytków, które wcześniej uległy zniszczeniu i które znajdują się na czasowo okupowanym terytorium i/lub terytorium aktywnych działań wojennych. Pod koniec lipca 2024 roku prawie całe terytorium obwodu ługańskiego oraz znaczne części terytoriów obwodów zaporoskiego, donieckiego i chersońskiego nadal znajdują się pod czasową okupacją. Uniemożliwia to obliczenie dokładnej liczby uszkodzonych zabytków dziedzictwa kulturowego, które ucierpiały w toku działań wojennych i okupacji. Według informacji MKIP

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 6strona oryginału ↗

Neobarokowe filozofowanie Wałerija Szewczuka

Wałerijowi Szewczukowi (20 sierpnia 1939 r.) wybija 85 lat. W artykule naświetlono jego poszukiwania twórcze z lat 60.–80. Literaturoznawcy i krytycy skłonni są zaliczać epikę pisarza do „prozy chimerycznej” (A. Krawczenko), mimo że on sam nie zaliczał się do niej, choć uznawał jej istnienie („Suczasnist”. – 1992. – Nr 3). Realizm magiczny prawie nie interesował prozaika. Dużo pisał wierszy, ale po zapoznaniu się z liryką W. Czumaka zrozumiał, że nie może być poetą, zwłaszcza gdy po wstąpieniu do Kijowskiego Państwowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki zaczął uczęszczać do Studia im. Czumaka (SiCz). Jurij KOWALIW Wałerija Szewczuka wabiła filologia, literaturoznawstwo. Obronił pracę dyplomową „Publikacja materiałów dokumentalnych z historii Ukrainy w XVIII wieku” na podstawie materiałów kroniki kozackiej Samijła Wełyczki. Od tego czasu przylgnęło do niego zamiłowanie do piśmiennictwa baroku, którego poetyka, według wyznania prozaika, zaznaczyła się w wczesnym opowiadaniu „Sprzedawca kwiatów” („Kurjer Krywbasa”. – 2003. – Nr 167). Po debiutanckiej publikacji opowiadania „Nastuska” w zbiorze „Wielkiemu Kobzarowi” (1961) Wałerij Szewczuk wydrukował kilka nowel-wrażeń o charakterze psychologicznym w „Literaturnej hazecie” (1962. – 20 lutego), opatrzonych ambitną informacją: „Wałerij Szewczuk – student-historyk Uniwersytetu Kijowskiego. [...] Próbuje pisać nowele. Marzy, by napisać kiedyś powieść”. Nowele („Mój ojciec wymyślił, by sadzić sad”, „Po co ja o tym wspominam”, „Nie śpiewajcie mi tej pieśni” itd.) charakteryzowały się swobodnym dialogizmem, nieoczekiwaną jak na lata 60. afabularnością, właściwą wczesnemu i rozwiniętemu modernizmowi, przerwanemu przez zaborczość „socrealizmu”, dlatego odbierane były jako „bezprecedensowe” (I. Koszeliweć). Autor samokrytycznie ocenił wczesną małą prozę jako słabą. Wkrótce pojawiły się jego zbiory nowelistyczne „W środku tygodnia”, „Wieczór świętej jesieni”, naznaczone cechami realizmu, neorealizmu, natchnionego włoskimi filmami z powiększonym obrazem wiarygodnych faktów (Ludmyła Tarnaszynśka). Autora interesowały nie tyle wydarzenia zewnętrzne, co ludzka dusza. Postacie często przeżywają konflikt podświadomego i świadomego („Długi dzień bez przerwy”, „Droga do ojca”, „Wieczór świętej jesieni”), strach przed śmiercią nie jako zjawiskiem fizycznym, a „[...] przed możliwością utraty samego siebie” (Olha Podlisećka). Uciekając się do zacierania granic gatunkowych opowiadania i noweli („Dolina Źródeł”, „Barwy jesiennego sadu”), pisarz zwracał się ku baśni literackiej („Panna kwiatów”), w której wydarzenia fantastyczne interpretowane są jako realne. Po książkach „W środku tygodnia”, „Wieczór świętej jesieni”, „Nabrzeże, 12”, które miały pozytywne recenzje, Wałerij Szewczuk prawie na dekadę zniknął z oficjalnej przestrzeni literackiej, chociaż kontynuował pisanie (przeważnie „do szuflady”), w powieściach „Krzyk koguta o świcie”, „Ciepła jesień” naświetlał losy „ludzi dwóch pokoleń – czterdziestoletnich ojców i ich osiemnastoletnich dzieci, a faktycznie to jeden i ten sam typ bohatera, tylko w swoistym ewolucyjnym rozwoju”, co zauważył W. Melnyk („Odwaga dobroci…”, 1982). Prozaik przyznawał, że już w 1968 r. odchodził od stylu realistycznego, nie porzucając go, zauważył, jak z jego twórczości „lekki styl zaczął znikać, stając się coraz cięższym, bardziej monumentalnym”; pierwszorzędne znaczenie zyskały „wykwintne, skomplikowane konstrukcje fabularne i wielkie formy eposowe, ale nie jako kronikarsko-opisowe płótna, a jako struktury obrazowe, podobne do wybrednych barokowych struktur i budowli” („Ścieżka w trawie. Saga żytomierska”, 1994). Taka osobliwość idiostylu odróżnia Wałerija Szewczuka „od innych przedstawicieli »szistdesiatnyctwa«” (Ołena Jurczuk). Poszukiwania nowych środków obrazowo-wyrazowych prozy przykuły uwagę do możliwości ustnej twórczości ludowej, dodawały pewności, że pisarzom właściwe jest myślenie w formie folklorystycznej, że w demonologii obecny jest nie tylko mistyfikowany pogląd na otoczenie, ale i obraz samego człowieka (Agnieszka Piwowarska). Po raz pierwszy takie wyobrażenia zostały zrealizowane w opowiadaniu „Panna sotnikówna”, zekranizowanym pod tytułem „Pełnia” (reżyser A. Stepanenko), później włączonym do powieści „Dom na górze”. Pojawił się nowy typ bohatera – przeważnie księgarza, który pokonuje czas, zachowuje i przekazuje pokoleniom informacje o wydarzeniach życiowych i sensie ludzkiego bytu. Nie zadowalając się czystością gatunku, Wałerij Szewczuk sięgał po jego syntezę, dlatego pojawiły się powieść-ballada, powieść-saga, powieść-tryptyk, powieść-kronika itd. Powieść-ballada (według definicji autora) „Dom na górze” ma skomplikowaną budowę kompozycyjną i strukturalno-semantyczną. Zamyka ją trzynaście folklorystyczno-fantastycznych opowiadań-przypowieści „Głos trawy”, napisanych wcześniej niż powieść-preambuła. Otwiera ona utwór, który łączy dwa odmienne twory gatunkowe w jednolity polifoniczny narrat z cechami neobaroku. Nad powieścią-balladą pisarz pracował dość długo podczas wymuszonej emigracji wewnętrznej (1966–1980), publikując ją w 1983 r. Z tej okazji prozaik nie ukrywał gorzkiej ironii („zamknął się w celi czy w wieży z kości słoniowej”), przyznawał, że „zajęcia moje przypominają przypowieść H. Skoworody o pustelniku i ptaku”. W rezultacie końcowym początkowy zamysł powieści-ballady doznał istotnych zmian, architektonicznie uwydatnił się. U podstaw kosmosu artystycznego położono „systemotwórczy obraz Domu” (Historia literatury ukraińskiej: W 2 ks. – Ks. 2), kojarzony z archetypem Wielkiej Matki, obdarzony metafizycznym sensem i życiowym przeznaczeniem kobiety bycia podstawą bytu, przeznaczony na próby mitycznym „szarym ptakiem”, mężczyznami-przybłędami, od których kobiety rodzą dzieci: dziewczęta zmuszone są zostawać z matkami, a chłopcy – ruszać w szeroki świat. Algorytmy kobiecego czasoprzestrzeni wydają się niezmienne, dopóki nie naruszył ich Chłopiec, pozbawiony własnego imienia. Opuszczając dom matki i babci, błądząc po światach, powraca on w ojczyste strony, aby rozerwać statyczne koło egzystencji reprodukcyjnej, rozwiązać kwestię genderową poprzez harmonizację męskiego i żeńskiego pierwiastku, wreszcie przekształcić i uziemić Dom. Sprawia to wrażenie, jakby Wałerij Szewczuk „z wieży z kości słoniowej schodzi, – według słów W. Danyłenki, – na grzeszną ziemię”, co obserwowało się nie tylko w powieści „Dom na górze”, ale i w późniejszych powieściach („Garbata Zoja”, „Kobieta w błękicie na śnieżnym tle” itd.), rozczarowując tych, „którzy wolą widzieć w Szewczuku tylko estetę, pisarza-intelektualistę, znawcę kultury ukraińskiego baroku” („Słowo i Czas”. – 2000. – Nr 2). Powieść-ballada przeczy „prozie chimerycznej”, co potwierdziła Iryna Pryłypko na podstawie rzetelnej analizy dorobku Wałerija Szewczuka. Wypełniona ambiwalentną semantyką przeważnie moralnej treści architektoniczna budowla utworu opiera się na wzajemnym przenikaniu przeciwieństw (dobro – zło, cnota – grzech itd.). Barokowa dusza postrzega siebie w uniwersalnej całości i tajemniczości, wszak każdy człowiek – to niepowtarzalna „indywidualność, zagadka, kosmos” (Ludmyła Tarnaszynśka) na wzór mistyfikowanego kozopasa Iwana Szewczuka, mającego udział w opowiadaniach „Głos trawy” z filozoficznym, fantastycznym, mistycznym, pouczającym sensem. Żona Maria, spoglądając na jego notatnik, „wzdychała czasem: niech to będzie u niego, to pisanie, ten Skoworoda...”. Zapiski odziedziczył Chłopak, aby je opublikować. Przestrzegały one przed „strachem przed światem”, „duchowym rozdarciem”, które „może doprowadzić do zguby” („Panna sotnikówna”), potwierdzały, że szczere uczucie nie jest kompatybilne z obłudą („Przełęśnik”), że ofiara z własnego życia dla ratowania innego postrzegana jest jako najwyższa cnota („Dżuma”), że przemoc rodzi uzasadniony opór („Samson”), że za złe czyny ponoszą odpowiedzialność potomkowie („Świadectwo”). Przypowieści z archaicznymi fabułami „na przekór” aktualizują pewien motyw dla rozwinięcia „historii z wnioskiem”, przy czym zakończenie historii jest często „odmienne od kanonicznego” (Iryna Pryłypko), jak w noweli „Samson” z ogrywaniem semantyki głównego bohatera, kojarzonego z symboliką słońca (znaczenie imienia postaci) i lwa (grzywa). Opowiadania wraz z powieścią-preambułą uwydatniają syntetyczną podstawę powieści. Przy tym zachowują się właściwości gatunku społeczno-obyczajowego z wydarzeniami życia prywatnego na górze i poza nią. Powieść-przypowieść „Na polu pokornym”, nad którą Wałerij Szewczuk pracował, podobnie jak nad powieścią „Dom na górze”, w literackiej izolacji, składa się z dwunastu rozdziałów, odkrywa wielobarwny obraz średniowiecznej Ławry Pieczerskiej w Kijowie, rysuje galerię wielebnych ojców – ihumena Nikona, Jeremiasza Proroka, Mikołaja Światoszy, Izaaka, Jana i in. U jej podstaw leżą fabuły „Pateryka Kijowsko-Pieczerskiego” w drugiej redakcji Kasjana (1462). Pisarz nie trzymał się kanonu żywotów, który wymaga opisu losu duchowego ascety od jego narodzin do śmierci, z atrybutami mnicha i opisami cudów, z narracją w trzeciej osobie, przestrzeganiem standardów kompozycyjnych: wstęp, wykład, zakończenie. W pateryku i powieści obserwuje się odmienne akcenty moralno-etyczne, kiedy na przykład schematowi religijnego posłuszeństwa „Słowa 36. O wielebnym Izaaku pieczerskim” przeciwstawiono „zwycięstwo ducha żywego człowieka” w „Opowieści o Izaaku, do którego Chrystus przychodził” (rozdział VI). Prozaik zaproponował opowieść szerszą niż mnich Polikarp – autor zabytku, zdołał „opowiedzieć nie tylko jego historie, ale dodać jeszcze swoje” („Ptaki z niewidzialnej wyspy”, 1989). Nie miał na celu komentowania zabytku piśmiennictwa, niepokoiło go „nadzadanie – stylizować myślenie człowieka tamtej epoki, prześledzić jego duchową ewolucję – przez historyczne zmagania – w konfrontacji takich wiecznych kategorii, jakimi są dobro i zło” (Ludmyła Tarnaszynśka). W postaci narratora i naocznego świadka, schimnika-pustelnika Semena, prześwitują cechy wszechwiedzącego autora, skłonnego formować własne „autorskie koło”, które rozszerza granice uniwersalności, usprawiedliwia wieczne poszukiwania prawdy (Ołena Jurczuk). Narrator uzasadnia „swój synaksar, czyli pateryk nie dla potępienia świętych ojców”, a po to, by „objawić wszystkie usłyszane przeze mnie historie jak najdokładniej i najsprawiedliwiej”. Pełni on w powieści-przypowieści rolę alter ego prozaika, dlatego autorskie Ja jest „rozbite na ja – Semena, istniejącego w konkretnym kontekście historycznym, oraz ja – Szewczuka, który realizuje się, wkładając własną wizję świata w usta bohatera” (Ołena Jurczuk). W filozoficznej powieści „Ptaki z niewidzialnej wyspy” z elementami fantastyki i antyutopii poruszono problemy zgodności świata z jego obrazem według matryc ideologicznych. Zbieg Olizar Nosyłowycz po tureckich galerach znalazł się w zamku księcia Bilyńskiego (XVII w.) z podobiznami ludzi, zamkniętymi w ciasnej przestrzeni sztucznego, „odwróconego” świata, wyłączonymi z naturalnego otoczenia. Sny o przeszłości (dzieciństwie) zostawiają głównemu bohaterowi posmak wolności, kompensują zdeformowaną rzeczywistość zamku, podobnego do galery-katorgi, prowadzą do utraty poczucia realiów, rodzą wątpliwości w ich istnieniu: „...a może już nie ma świata żywego, a tylko marny?”. Pułapka agnostycyzmu pochłania świadomość, egzystencjał strachu – „biały chart bólu” paraliżuje witalną wolę zdysocjowanego społeczeństwa, dotkniętego symptomem agorafobii i zamiany pojęć, przeszkadzają widzieć rzeczy takimi, jakimi są. Nikomu nie przychodzi do głowy potrzeba wyjaśnienia przyczyny społecznej niemocy, która kryje się w bezgranicznej żądzy władzy księcia Bilyńskiego, w ustawodawczej patologii Rozenrocha, w niewolniczej psychologii podwładnych, którzy nawet nie dopuszczają myśli o nieprawomocności panującego systemu. „Niewspółmierność czystości duchowego życia z brutalnością władzy państwowej” (Agnieszka Piwowarska), z którą zetknął się Olizar, motywuje jego bunt jako wewnętrznie wolnego człowieka: „Wola pluskała się w jego sercu, jak czysty, biały jedwab...”. Ten protest mimowolnie udziela się sprowadzonym do automatów mieszkańcom absurdalnego zamku, nawet Rozenrochowi. Ucieczka w wolność, kiedy „wszystko wokół umierało”, kosztuje głównego bohatera życie: „on zaśpiewał tam, w przestrzeń, próbując wstrząsnąć słabymi rękami grubą i nieruchomą ścianę; ta jego pieśń nie powinna umrzeć – to nadzryw jego i wielkość!..”. Ważne, że autor w swojej antyutopii uniknął romantycznych nadmiarów i felietonowej satyry. U podstaw powieści „Spowiedź” leży mityczny intertekst przeistoczenia. Decydujące dla barokowych pisarzy wzajemne przenikanie się snu i rzeczywistości skłoniło Wałerija Szewczuka do przejścia, jak twierdzi Tetiana Żownowśka, „tajemniczymi kanałami podświadomości”. Za pomocą onirycznych środków, jak zauważono, przeniknął „w głębiny ludzkiego ducha”, pojął „możliwość widzenia stanów ludzkiej duszy”, przyznał, że „poetyka snu” interesuje go „nie tyle w mistycznym rozumieniu, co [jako] forma swoistej transformacji świata” (Tetiana Borcowa), która naznaczyła bohatera-wilkołaka, jego utratę rozumienia różnic między realiami a snami: „są sny, które nie rozpuszczają się jak dym, są sny, w których żyjemy tak samo jawnie, jak w życiu żywym. To obraz świata, odwróconego do góry nogami...”. Wilkołak nie godzi się z narzuconą mu przez fatalne siły rolą wygnańca, próbuje, pozbywszy się nienaturalnej ambiwalencji, przeciwstawić się wilczym prawom, odnowić się jako człowiek. Wydaje mu się, jakby uciekając od białej pustyni, której pozbyć się nie sposób, biegnie po kole dla oczekiwanego oczyszczenia: „Jeszcze koło, jedno, drugie, trzecie, wtedy on osiągnie to, do czego biegnie... Wtedy on dostanie uwolnienie i rozgrzeszenie...”. Pokonawszy zamkniętą przestrzeń tylko w cerkwi (finał utworu), postać wreszcie wyrwała się „w szeroki, pachnący, wesoły i zielony świat”. Wypełniona tragizmem spowiedź wilkołaka, skazanego na szereg metamorfoz, ma podwójne znaczenie semantyczne w opowieści księdza, kiedy interpretacja wilkołaczego „tekstu” podana jest z wiarygodnym zrozumieniem nieszczęścia. Być może w tym utworze najpełniej odkryto splot antytetyki pogaństwa i chrześcijaństwa. Chodzi o dwuwirowość Ukraińców, uzasadnioną przez I. Ohijenkę. Poruszając mnóstwo niewyjaśnionych pytań, Wałerij Szewczuk apeluje do figury wszechwiedzącego autora, który, wciągając do intelektualnej pracy czytelnika, usprawiedliwia się: „Umyślnie piszę mętnie. Wybacz mi, czytelniku, że nie wszystko wyjaśniam tobie: nie mam siły na to. To, co zostaje niedopowiedziane, jest mi znane, a jeśli jesteś mądry, domyśl się”. Powieść „Mór”, akcentowana na absurdzie bytu, wywołuje skojarzenia z powieściami „Dżu-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

ma” A. Camus, “Dżuma” J.-P. Sartre’a. Podobne do snów fantasmagoryczne wydarzenia miasta dotkniętego zarazą wywołują egzystencjalny bunt świadomości trzech postaci – dziwnego, który straciwszy pamięć na polu bitwy, usiłuje wyjaśnić, kim jest, mnicha Grzegorza i szarobosego. Kiedy dziwny pragnie “ratować bliźniego”, to mnich Grzegorz, stawszy się ofiarą szarobosego, analizując bezwyjściową sytuację, w której się znalazł, traci poczucie rzeczywistości: “Świat umarł mi w oczach…”. Boleśnie przeżywa obecność w sobie sobowtóra, paradoksalną jedność ofiary i kata. Obserwując szopkę, mnich Grzegorz i szarobosy przeprowadzają analogie między sobą a grą lalek, mimo że każdy z nich inaczej odbiera przedstawienie: jeden – jako “przestrogę”, drugi – jako “coś z mojego własnego życia”. Dwupłaszczyznowość jako określająca zasada powieści “Dżuma” determinuje nie tylko psychikę postaci, semantykę utworu, ale i jego strukturę. Trylogia o rozległym barokowym tytule “Trzy liście za oknem płonęły niczym żółte świece, choć zmierzch zgęstniał; trzy drzewa zobaczyłem tam, dalej, dokąd zamierzałem się przyjrzeć, trzy drzewa na końcu drogi u każdego, wszak życie nieustannie pulsuje w potrójnej hipostazie...” została wysoko oceniona – jej autor został laureatem Nagrody im. Tarasa Szewczenki. Trylogia łączy trzy odmienne epoki kulturowe – barok, oświecenie i późny romantyzm, odbierana jest jako powieść-przypowieść (Ludmyła Tarnaszynśka). Powieści wzajemnie się uzupełniają w ramach trójczłonowego utworu o przemyślanej strukturze. Każdy komponent, niewyłączny z całościowej budowy, zachowuje autonomiczne cechy: pierwszy (“Ilja Turczynowśkyj”) ma zmodyfikowane cechy barokowej autobiografii, drugi (“Petro uciekinier: Powieść według akt sądowych XVIII wieku”) – naznaczony jest stylizacją akt sądowych XVIII w., trzeci (“Las ludzi, albo “Czarna księga” Kyryjaka Awtomonowycza Satanowśkiego”) imituje notatki dziennikowe, opublikowane na łamach czasopisma “Kijewskaja starina”, z których skorzystał pisarz, tworząc artystyczną wersję życia duchowego XIX w. W ten sposób ujawniono ciągłość jednego rodu Ukraińców w różnych, przeważnie niesprzyjających konkretno-historycznych kontekstach, wyjaśniono odpowiedzi postaci – filozofa, człowieka-cienia oraz kontemplacyjnego naocznego świadka na surowe wyzwania nieprzychylnej im rzeczywistości. Pierwszą spośród trzech utworów trylogii rozpoczęto w 1969 r. powieść o próbach wędrownego diaka Ilji Turczynowśkiego. Świat absurdu nie akceptuje “anielskiej duszy” spragnionego uniwersaliów wędrowca-myśliciela, przepełnia się nienawiścią do niego w postaciach podróżnych Semena i Iwana, którzy okradłszy go, oskarżyli o zbrodnię, regenta chóru i innych dlatego, że jest lepszy, bardziej utalentowany. Główny bohater ciężko przeżywa projekcję złych sił na sobie, stan wyobcowania: “I nagle wydało mi się, że dziwnie samotny jestem w tym świecie, że wszyscy ludzie, którzy dziko rechoczą wokół, wyrządzą mi jakąś krzywdę, że jednak nie ma co liczyć na ich miłosierdzie”. Wprowadzona w narracyjny nurt alegoryczna figura Strachu wyraża nie tylko ciemne zakamarki podświadomości, ale i stymuluje zrozumienie egzystencjalnego poszukiwania. Ludzka natura wymaga od introwertyka odnajdywania siebie, prawdziwego, poprzez wewnętrzny dialog: “We mnie siedziało dwóch przeciwników i przekonywało jeden przez drugiego”, czy warto karać zło, czy nie. Droga do prawdy przebiega przez światy zewnętrzny i wewnętrzny. Ilja Turczynowśkyj obala teorię “nieprzeciwstawiania się złu”, uświadamia potrzebę zła (diabła) dla jego przezwyciężenia, postrzega świat jako teatr, a swoje życie – dramat z intermediami. Otoczenie wyłania się poprzez symbolikę koła na kształt mandali, które “nie zamyka się z początkiem swoim, a zakręca w nowe”. Rozważania wędrownego diaka potwierdza też kozak-charakternik, który nazywa ludzkie życie, pełne namiętności, “ognistym pierścieniem”; jego zdaniem słońce, horyzont, ziemia, przepełnione są kołami – sakralnymi znakami doskonalszej egzystencji. Główny bohater znajduje w kozaku pokrewną duszę. Będąc już w latach, rozpoznaje siebie w dociekliwym synu, który, przyswoiwszy doświadczenie ojca, odważył się na niebezpieczne podróże w systemie rodowej perspektywy: “Mój syn i ja które pomagają jej przekazać zewnętrzną atmosferę i wewnętrzny stan, które często współbrzmią: “Niby na odpust, uroczyście // Idziemy, gdzie nasz stoi Taras”, “Mój szlak ziemski, niczym ta gwiazda”, “A ty, życie, – niczym ścieżka po życie: // Zbiorą żyto – i twoje zmiecą ślady”. Zazwyczaj, w stylu narracyjnym, analizując rzeczywistość, autorka nawleka wersy na uczucia, którymi wypełnia się dusza: …I powstaje z ruin Mariupol, Charków, Sumy, Irpień, Hostomel, Kryje ziemię ordyńskim trupem, Uśmierzywszy i ból, i jęk. (Z wiersza “Współczesnym Atlantom”) Wiele pytań, lecz mało odpowiedzi u poetki, jak na przykład: “Rodzima mowo, pieśni, gdzie wy? // Jestem głucha? Czy niemieje świat?” // Gdzie straż święta Kobzarowa, // Nam zostawiona w testamencie?” A ileż nacisków, wezwań, wykrzykników w wierszach Lidii Jarochno! I nie bez powodu, bo tego wymaga jej poczucie sprawiedliwości, z którym zawsze idzie przez życie: “I krzyczę, ile sił, krzyczę ja: // “Stójcie, przybysze! Najeźdźcy, precz!” albo “Zmartwychwstał Pan – zmartwychwstanie i Ukraina!” W tym jej pewność i pewność całego narodu ukraińskiego – ukrzyżowanego, pobitego, ale niezniszczalnego. Bo z nami Bóg i z nami prawda! Lidia Iwaniwna jest przewodniczącą Starokonstantynowskiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta” im. T. H. Szewczenki i ma także dość dużo artykułów publicystycznych o Kobzarze. W książce “Droga do Tarasa” zamieszczona jest tylko ich niewielka część, ale w publikacjach wyraźnie czuć pełne szacunku podejście autorki do Poety. “Zatem, drogi czytelniku, niech moja niewielka objętościowo, ale szczera w wyrażonym Szewczenkiana posłuży i tobie na drodze wchodzenia do Jego wielkości. Wierzę, że słowo Tarasa pomoże nam wytrwać “w czasie srogim”, – pisze Lidia Iwaniwna na końcu swojej przedmowy do książki. I my wierzymy! Alona RADECKA, m. Chmielnicki teksty wspomnianej książki Smolaka, nazwane przez autora „zasadniczą eseistyką”. Pałynśkyj zbliża się do tego, co wydawałoby się w nieosiągalnych głębiach. Pisarzowe „dziennikowe” rozważania i odczucia – tutaj „jak otwarta dusza podczas modlitwy”. …Autor starannie zauważa, gdzie w esejach Smolaka, na tle pisarskiej publicystyki, przebija i myślenie artystyczne, a wraz z nim – i poezja. Ten naród sam siebie przybijał do krzyża, i opłakiwał długo siebie samego, i wreszcie sobie samemu nakazał: „Przestań!”, i zmartwychwstał dla życia. I dla Boga. Nie pominął recenzent na koniec poczynić uwagi: „Książka zasługuje na najwyższą nagrodową fiksację. Oto takie realia wyobraźni i odpowiedzialności”. Przyłączam się, bo i w tym Wiktor Pałynśkyj ma rację. Myrosława DANYŁEWŚKA-MYŁYAN, pisarka

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 7strona oryginału ↗

Słusznie

– to było jak słoje drzewa: węższe i szersze. On będzie szukał swojego, a ja swojego wyszukałem, nasze kręgi, być może, rzeczywiście się nie łączą, ale mimo wszystko jesteśmy jednym drzewem”. Drugą powieść wypełnia „wir ludzkiego bytu” oraz „szary spokój” stepowej wsi, który pochłonął kancelistę Petra Turczynowskiego, zmuszonego prowadzić beznadziejne śledztwo w sprawie znalezionego trupa. Utwór składa się z dwóch części (rozdziałów). W pierwszej mowa o fakcie i wyjaśnieniu tragedii, druga ma szereg mikronarracji („Petro uciekinier pierwszy...”, „Petro uciekinier drugi...” itd.), które wydają się „zwierciadlanymi szkiełkami pierwszego rozdziału: Petro uciekinier jako trup, Petro uciekinier jako żywy człowiek”. Pomimo wielości swojego życia, postać jawi się obrazem samotności, „w pewnej mierze fatalności ludzkiego bytu, w którym wiodące miejsce przypada przypadkowi” (Ołena Jurczuk). Ma on swojego „sobowtóra” — diaka Stefana Sawycza. Kiedy Petro Turczynowski z oznakami jungowskiej „persony” przejmuje się pragnieniem poszukiwania prawdy, to jego projekcją, „cieniem” staje się diak, który filozofując przy kieliszku, pokornie przyjmuje życiowe niepowodzenia w głuchym wiejskim zakątku. Narracja trzeciej powieści jest bardziej zrównoważona w porównaniu z poprzednimi, brak w niej elementów irracjonalnych. Kyryjak Satanowski podziela eklezjastesowski pogląd na otoczenie: „A ponieważ wszystko powtarza się na świecie, to nie dziwota, że powtarzają się i historie, które przeżywa ludzkość na przestrzeni wieków!”. Zło jest wieczne, aby wystrzec się go, „trzeba to zło poznać”, odgraniczyć się od marności nad marnościami codzienności, od kolizji pozbawionego sensu gorączkowego życia, przyjmować rzeczywistość taką, jaką ona jest, nie ingerując w jej bieg. Jako realny człowiek Kyryjak Satanowski nie może istnieć poza nią. Jego świadomość mimowolnie staje się ambiwalentna. Wydaje mu się, jakby jego istota była „rozpołowiona”, zwłaszcza w kontaktach z (sobowtórem) Sofronem Łynyckim: „Sam ja zostawałem na miejscu, ale z drugiej strony jakby przelałem się w cień swojego kolegi – część mojej istoty niewidzialnie ruszyła za Sofronem”. Pozycja czystego oglądu jest iluzoryczna, wymaga rozwiązania, którego funkcję pełni pożar. Ogarnięty płomieniami Kyryjak Satanowski ginie. Być może ogień dokonuje „wielkiego aktu oczyszczenia”, ale zbyt okrutnego. We wszystkich trzech powieściach Wałerij Szewczuk objawił się jako subtelny znawca ludzkiej duszy, jego proza ma cechy psychologicznej. „Srebrne mleko” odbierane jest, według paratekstualnej definicji autora, jako transformacja barokowej „tragikomedii w czterech aktach z rozsypanym po tekście prologiem, ale poprawnie postawionym epilogiem”. Utwór ma cechy powieści wzbogaconej o strukturalne elementy sztuki dramatycznej, co odbiło się na jego kompozycji z połączeniem kategorii tragicznego i komicznego, realnego i fantastycznego, wysokiego i niskiego, poważnego i parodystycznego dyskursu. Model świata jako teatru odzwierciedla los reszetyliwskiego diaka Hryhorija Komarnyckiego w różnych rolnych hipostazach jego nieszczęsnego życia. Jawi się on i jako narrator (aktor), i jako narratator (widz), fikcyjna postać, lub, według jego własnego wyznania, „nie żywa istota, a tylko wykonawca napisanej przez nieznanego twórcę dramatu czy, ściślej, tragikomedii”. Przestrzeń metafizyczna jest naznaczona realiami czasowymi i topograficznymi (1628 r., monaster Kupiatycki), znanymi imionami (Petro Mohyła), co nadaje wiarygodności fantastycznej opowieści. Powieść zbudowana jest na chronotopie drogi, który wciąga w swój wir wędrownego diaka z cechami Don Juana, awanturnika, zdolnego nieustannie wystawiać się na próbę. Podróżując z Podola i Wołynia do pułku połtawskiego, on „nigdzie nie znajduje spokoju, ani radości, ani szczęścia, bo wszędzie, choć nie zawsze jednakowo, obowiązkowo w coś wdepnie, czyli zawsze znajduje go jedna i ta sama bieda”. Wałerij Szewczuk w swojej filozoficznej prozie przy naświetlaniu sprzecznego problemu „psychologicznego bytu człowieka zawsze unika jednoznacznych odpowiedzi i rozwiązań, rozszerzając tym samym przestrzeń dla licznych interpretacji swoich tekstów” (Iryna Pryłypko). Walczmy – zwyciężymy! Jarochno Lidija. Droga do Tarasa: Poezje, publicystyka / Jarochno L. – Winnica, TWORY, 2024. – 64 s. Przecierać szlak do Szewczenki – to przesiąkać jego postrzeganiem świata, postawą obywatelską, dążeniem do ochrony ukraińskości jako takiej, z której chcą skorzystać wrogowie, nie pytając o pozwolenie, nie mówiąc o możliwości powrotu, bo wiedzą, że tego nigdy nie będzie. Jak i życie Proroka, taka jest ta droga – cierniowa, wyczerpująca, przygnębiająca, ale jednocześnie pełna nadziei i prawdziwa, bo za nią stoi prawda. Ją też wyznaje podolska poetka Lidija Jarochno (Prokaziuk), która w książce „Droga do Tarasa” kładzie akcent na sprawiedliwość, która w zawoalowany sposób prześledzić można w każdej strofie. Bo czyż można milczeć, kiedy dudnią armaty w duszy i na zewnątrz, ostrzeliwując pokojowe nadzieje i domy ludzi, których dzień po dniu przyjmuje świat szeroki? W każdym czasie – swój sanhedryn, Swoja golgota i swoje piłaty, Dlatego to znowu sadzają kłamstwo na tron, A prawdę po raz kolejny ciągną krzyżować. (Z wiersza „W każdym czasie – swój sanhedryn”) Szewczenko w poezjach autorki – wrażliwy, ale niepokonany, zmysłowy, ale pewny w samodzielności swojego narodu, bo on jest i naśladowcą, i przewodnikiem jego zasad i ideałów, jego wielkości i dążenia do wolności – najwyższej wartości, o którą walczymy. Od wieków. Niestety. Przenieś mnie przez Majdan – Niech spojrzę w oczy pobratymcom, Niech jeszcze raz spotkam się z tymi, Których na zawsze przykryła wieków mgła. Przenieś mnie przez Majdan! (Z wiersza „Przenieś mnie przez Majdan”) Lidija Jarochno (Prokaziuk) ze Starokonstantynowa na Chmielniczyźnie – miasta, które stale jest pod wrogimi atakami. Ale nieustannie jest ona przepełniona niezwykłą siłą ducha, która trzyma ją, jak kiedyś trzymała Szewczenkę. A z nim łatwo i pewnie, z nim bezpiecznie. I na odnowionej ziemi Wroga nie będzie, suplikanta, A będzie syn, i będzie matka, I będą ludzie na ziemi. Tak pisał Taras. I właśnie te jego słowa wzięła Lidija Iwaniwna jako epigraf do swojego wiersza „Stoi Kobziarz”, gdzie każdy wers jest symbolem niepokorności i głębokiej wiary w lepszy jutrzejszy dzień. Stoi Kobziarz majestatycznie, wyżej chmur Czoło w zadumie wiekowej podniósłszy. Jego nie upokorzył żaden car, Nie po zębach on wściekłej raszy. ………………………………… Stoi Kobziarz nad wzburzonym Dnieprem, Stoi, wiekom wpatrując się w oczy. I dopóki on – dopóty i mój naród, Bo na straży słowo jego wieszcze. (Z wiersza „Stoi Kobziarz”) Poetka czasami ucieka się do porównań, Książka Wiktora Pałynskiego „Estetyka antywojny, trzy eseje” (Lwów, „Kamula”, 2024 r.) w pewnym sensie jest eksperymentalna. Skierowana jako analityka literacka na wydanie prozy dziennikowej Bohdana Smolaka „Moja największa wojna. Rok 2022: rozmyślania i odczucia” (Lwów, „Apriori”, 2024 r.). Dobry precedens… W. Pałynski, z właściwą mu natarczywością, szuka nowych form i treści, analizując teksty, które naznaczone są talentem autora i samodzielnym sposobem zadziwiania czytelnika. Książka „Estetyka antywojny...” nie jest tak obszerna, jak zadana celem właśnie w trzech esejach recenzyjnych („W rozmyślaniach i odczuciach...”, „Prawdziwa wieść”, „Realia wyobraźni”) spróbować zinterpretować nowe

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

przestrzenna wielogłosowość ukwieconej łąki, dochodzisz do uświadomienia sobie siebie, swojego mocnego zakorzenienia w złączeniu z najmniejszą łodyżką dziurawca, pełnego doskonałości i prostoty. Tę miarę doskonałej lakoniczności zawsze czuł jego ojciec-garbarz, wyszywając drobnymi kwiatuszkami na wyprawionej skórze świąteczny gunię. Ta miara prostoty złotego podziału jest kodem naszego narodu, który wyplatał się genetycznym łańcuszkiem z dorobku licznych plemion, które cwałem tysiącleci przeleciały nad naszą ziemią, pozostawiając w niej, jak w ogrodzie rzeźbiarza Hamala, niebywały cud ceramiki trypolskiej, mozaiki helleńskiej, scytyjskiej złotej pektorału – ich żyłka bije na opuszkach palców Ukraińców. Przez właściwy artyście perfekcjonizm, dążenie do nieustannego samodoskonalenia, trzymało go to w tonusie młodzieńczego niepokoju, w stanie wewnętrznej okrutnej walki z wątpliwościami, w procesie poszukiwań Bożego objawienia, które jedynie zwiększało tęsknotę, bo “kto pomnaża poznanie, ten pomnaża i ból!..” W swoim mansardzie, wśród skrzydlatych dachów i gołębi, powoli ślepnąc, dalej kontynuował alchemiczne czarowanie, dokładnie tak, jak tracił słuch Ludwig van Beethoven: im bardziej fatalna stawała się głuchota – tym bliższa Beethovenowi była jego “Dziewiąta symfonia”, tak samo nabierało przenikliwej ostrości wewnętrzne oko ślepnącego artysty, który, odosobniwszy się, potajemnie szlifował ten “kryształ”. Mistrz grawerowania pieczęci w stylu zhuan, chiński artysta Qi Baishi, pragnął posiąść sztukę przekazywania najtrudniejszego prostego, poznać tajemnicę wcielenia w jednej trawce całego wszechświata, w nieskończenie małym – odzwierciedlić kosmos. Pisał: “Z podobieństwa zawsze wyrasta odmienność, jeśli uczeń jest indywidualnością”. Orest zmusza nas do zanurzenia się w zwoje orzecha włoskiego, jak w głębiny światowego rozumu, przyjmujemy orzech jako rzecz oczywistą, jako pożywienie, łakocie dla dzieci i nagle, oczami artysty, przenikamy w najtrudniejsze proste, o którym pisał jeszcze Teofan Prokopowicz: kiedy Bóg zleci dwóm aniołom, jednemu podzielić na atomy wszechświat, a drugiemu ziarenko maku, kto szybciej poradzi sobie z zadaniem? Okazuje się, że ani jednemu, ani drugiemu ta praca nie jest do udźwignięcia, żadnemu nie uda się podzielić ani wszechświata, ani ziarna maku. “Orzech” (maksigrafika). 1981, papier, tempera; “Kasztan” (maksigrafika). 1981, papier, tempera; “Pojedynek” (osa i pająk). 1975, fotografia. I już ta, “z orzecha ziarno”, Ojczyzna artysty – nieustanne rozszerzanie wszechświata, makrokosmos, który jego wyobraźnia odnalazła na Bukowinie, gdzie w kropli rosy odbiły się najstarsza, Cerkiew św. Mikołaja, z 1607 roku narodzenia, cerkwie św. Paraskiewy (Serbskiej), Serca Jezusowego, Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny, świątynia Trzech Świętych, gdzie na sadgórskich wzgórzach wznosi się do niebios bukowy pralas – jego “Akropol” i jego “Akademia”. “A las nasz, Sadgórski, rzeczywiście dobry i piękny. Ja z wielką przyjemnością za każdym razem idę na randkę z nim...”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 8strona oryginału ↗

Filozofia faktury

Sofija MAJDANSKA. Kiedy zobaczyłam, jak gospodarnie sąsiedzi z przyległych budynków ciągnęli swój domowy dobytek do dwóch schronów, starając się urządzić swoje życie w czasie stanu wojennego – pomyślałam: zamiast czuć w przenikliwych spojrzeniach „i tak jest ciasno, jeszcze jedna się przywlokła” – postanowiłam wrócić do domu. I w ogóle – nie jest tak strasznie, kiedy wyobrazić sobie, że syreny alarmu powietrznego to tylko wycie marcowych kotów. Gdybym nie wiedziała, że mamy ostatnią fazę 300-letniej wojny z moskiewskimi maruderami – ucieszyłabym się wiosenną burzą na lewym brzegu Dniepru, od której z jakiegoś powodu mój duży pies bezradnie chowa się w wąską szczelinę pod szafą – tylko czubek brązowego ogona zwiędłym znakiem zapytania drży na parkiecie. Resztkami taśmy klejącej byle jak zakleiłam szyby okien, nie będąc pewną ich wytrzymałości na najazd moskiewskiej żelaznej „szarańczy”. I nagle zatopiłam wzrok w obrazach na ścianach, one zawsze wędrowały ze mną od „komunałki do komunałki” i wreszcie do mojego osobnego mieszkania – swojego istnienia nie mogłam sobie bez nich wyobrazić. Na ścianie nad fortepianem – rwani sześćdziesiątnicy: niezapomniane spotkania przy kawie, kiedy wielu Wielkich ludzi ciasno, głowa przy głowie, siedziało przy stoliku kawowym, pochyleni nad glazurowanym talerzem z maminymi świątecznymi pączkami, jak nad kielichem Świętego Graala. Pomyślałam: trzeba zdjąć obrazy, mniejsza z tym – one nie mogą spaść. Dość obszerne, pod szkłem, wypełniły całą ścianę swoją kwitnącą połoniną oraz biało-różowym jabłoniowym kwiatem Ogrodu Sofijskiego, autorstwa Hałyny Zubczenko-Pryszedko, obok oddycha południowym upałem świeżo zerwany bukiet polnych kwiatów w malowanym dzbanie, martwa natura Opanasa Załywachy, tutaj brakuje tylko Ałły Horskiej, z którą ta dwójka była nierozłączna. Tylko słońce, tylko kwiaty radości, tylko bezbrzeżne życie – i żadnego śladu GUŁAG-u, głodnej samotności czy „…śmierć sądzona zawczasu… W siwej zamieci lamentów”. A po krótkiej wiosennej odwilży lat sześćdziesiątych, gdzie jeszcze niedawno czarowały „Cienie zapomnianych przodków” – mój brat z bukowińskiej krwi, Orest Kryworuczko, przyniósł na kijowskie wzgórza obrazy naszych Karpat i grzebienie czerniowieckich dachów. One są tutaj, obok polnych kwiatów Załywachy i Jabłoniowego ogrodu Zubczenko-Pryszedko, tak samo sakralnie jasne w niezniszczalnej wierze w życie wieczne. Siedzimy na rohoźniańskim podwórku znanego rzeźbiarza Wołodymyra Hamala: Orest, Władyk i ja – trzymamy puchary z miodową sycą, a przez drogę – cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy, przy całej swojej wyniosłości, konspiracyjnie mruga do nas kolorowymi szkiełkami okien, jakby wołała: chodźcie tu, a nuż, czy nie zapomnieliście wielkanocnego „Wartowniku, wartowniku, wartowniczku…”, a „Wierzbową deseczkę” zagracie?.. Siedzimy wśród nieustępliwych dzieciaków, w ogrodzie rzeźb, które Władyk wyrzeźbił z białego wapienia, czujemy, że sami nie daleko odbiegliśmy od tych urwisów. Taka błogość, aż marzy się: po tym „podwórku trzy pługi orzą, a za pługami sam Pan Bóg chodzi, święty Mikołaj wołki goni, Przeczysta Dziewica jeść im nosi”, i właśnie wychodzi z chaty Natalka – żona Władyka, z wielkim dzbanem – dolewa do pucharów zimnej miodowej syty… Władyk nie przestaje mówić o artefaktach XII-XVII-XIX w.: grotach strzał, tureckich fajkach, austriackich krajcarach, które wykopuje w swoim ogrodzie, sadząc ziemniaki; Orest, uśmiechając się, milczy, on w ogóle jest małomówny, zawsze jakby trochę zakłopotany. Ale ja już wiem: pod tym cichym nurtem, który trzyma się skraju brzegów, żeby nie zmoczyć szerokich liści, nurtuje Wyżenski Huk, łącząc w swojej szybkości bytu mądrość wieczności z naiwnością chłopięcej zuchwałości. I z tego wiru wyłaniają się heroiczne dziecięce marzenia, bo tylko dziecko może najprawdziwiej wcielić swoje pragnienia w rysunkach, na arkuszu papieru, na drewnie, na płótnie, na ścianie. Wtedy powstają z pradawnych legend kozak Mamaj, hetmani: Dmytro Wysznewecki, Petro Sahajdaczny, Bohdan Chmielnicki, Pawło Połubotok, Iwan Mazepa, których „sława nie umrze, nie polegnie”, i zawoławszy „mój bracie!”, jak na Bukowinie wołają do swoich braci, Ołeks Довбуш „na nóżkę napiera, toporkiem się podpiera”, bo wszyscy oni duszą i ciałem są z Jerzym Zwycięzcą. Nie na darmo przecież jego matka rodziwa ze Starej Żuczki, kobiety Rohoźnej, Lenkiwciw, Zadubriwki, całej Bukowiny, szanują świętego Jerzego i, za dawnym zwyczajem, wycinają prostokątne skiby zielonej darni i, wtykając w nie wierzbowe gałązki, rozkładają na słupkach przy bramach jako symbol triumfu Wiosny – zwycięstwa nad podstępną siłą węża-ludożercy. Już pod koniec wojny moskiewscy „wyzwoliciele” pognali ojca – sprawnego, młodego gospodarza, z Bukowiny na Berlin – walczyć za surrealistyczny świat fikcji, za nieznane mu „rodzinę i Stalina”. Czy nie w pierwszej bitwie został śmiertelnie ranny, zostawiając starszego, pięcioletniego syna. Autoportret Oresta Kryworuczka. 1974 r. pilnować młodszego brata, dopóki matka harowała za groszowe dniówki. Bohaterska śmierć ojca nie wykuła z Oresta wiernego leninowca, jedynie siłą chłopięcej wyobraźni wzniosła wokół niego nieprzystępne kamienne mury, ów „Chocimiec”, którego jeszcze nie widział, lecz wierzył: wszystko, o czym matka śpiewa, to czysta prawda: Pod Chocimcem, bity gościniec, Hej ruszył tamtędy grzeczny młodzieniec, Konikiem gra, Lwów się wzdryga. Konikiem zawrócił, Lwów się wzdrygnął. Zebrał on chłopców siedmiuset młodzieńców, Chocimianie mówią, że nasz pan jedzie, A matka mówi: – To mój syn jedzie… Odczuwał te nieruchome mury średniowiecznej twierdzy, ich rozgrzaną słońcem pulsację wapienia – fakturę wybielonego konopnego płótna, z którego od wieków szyto koszule stołecznym kijowskim książętom, jego dziadowi, jego ojcu, a teraz i on odczuwa siłę matczynego zaklęcia nad konopną tkaniną zaciętych twierdz Bukowiny i Podola, co jedynie siłą dotyku pędzla do arkusza, gdziekolwiek by nie był, w Moskwie, Mieszczierze, na Syberii czy w upalnych subtropikach Soczi, czyni go samego niewrażliwym i nieosiągalnym. (Twierdza Kamieniec Podolski. 1967, płótno, olej; 90x50), (Twierdza Chocim. 1973, papier, tempera; 50x40). Zapewne nie warto próbować przeniknąć w nieuchwytną alchemię polichromicznej grafiki artysty, tak jak nie można, słuchając wykonania wirtuozowskiego utworu skrzypcowego, wyłapać każdego sztychu z wielkiej liczby środków wyrazu, które wykorzystał kompozytor. Lecz mimo wszystko, wciąż na nowo pojawia się naiwne pytanie ignoranta: jak to jest zrobione? Prawdziwy artysta jako pierwoludź wyostrzonym zmysłem poznaje świat, koniuszkami palców wyczuwając alikwoty kamienia, wody, wirującego podmuchu powietrza, które oblegają niewzruszoność wulkanicznych, zastygłych mas, które niegdyś były kipiącą lawą. Lecz odkąd stały się karpackimi beskidami, do gotyckich podstaw ich fanatycznie zachmurzonej wiary, pachnącą przynętą łona, garnie się połonina. (Połonina. 1981, karton, farby drukarskie; 68x48). W pewnym momencie Orest wyszedł z ojcowskiego nieprzystępnego „Chocimca” i w myślach, krok po kroku, rozpoczął swoją wspinaczkę ku wierzchołkom Karpat: „Jestem rad, żeś przebywała wśród Hucułów. Myślę każdego dnia i w nocy myślę o tych ludziach. Bardzo chcę pożyć wśród nich, lepiej i więcej wiedzieć o dumnym, pięknym, oryginalnym narodzie… Oni wypełnili mój mózg. Czy mam do tego prawo, czy nie, ale uważam ich za swoich przodków”. Tam, pełną piersią wdychając siłę twórcy, z jego woli, wyrzeźbiona z drogocennego kawałka jaspisu przełęcz Nimczycz wzniosła się ku krańcowi nieba sanktuarium leśnych bogów, którym do dziś kadzą czarodziejskim zielem Huculi. (Jesień na przełęczy Nimczycz. 1982, płótno na kartonie, olej; 34x50). Aż do moskiewskiej mokwy dolatywało żałosne brzmienie drumli, to wiedźmie zaklęcie, które im dalej, tym bardziej przerastało w szał troistych muzyków, w wir nieustannego arkana: Zagudź mi, dudziarzu, dobry człowieku, Zarżnę ci kogucika, niech nie pieje!.. Orest czuje każdym napiętym mięśniem ten taniec, rzeźbi go na mosiężnej płycie nie rylcem, a ostrą ciupagą dalekiego dzikiego przodka-opryszka, rzeźbi dwóch zlutowanych tańcem pobratymców na szczycie góry. Akwaforta „Taniec” to bodaj pierwsza wizytówka jego biblioteki – ekslibris „Z książek K. O.” (1972 r.). W tym samym roku artysta powtórzył kompozycję olejem na kartonie, stała się ona jego pracą dyplomową. Kiedy na akwaforcie widzimy jeszcze wyszczególnione elementy karpackiej przyrody i stroju Hucułów: świerczek na drugim planie oraz ozdobione haftem portki i serdaki – to w wykonanym farbami olejnymi wariancie obrazu nie ma już ani świerczka na zboczu góry, ani zdobionych wzorami serdaków, jedynie ruch, jedynie wir, gdzie góry także wciągnięte są w nurt tańca, w pulsujący rytm spirali galaktyk. (Taniec. 1972, karton, olej; 35x44). „Więcej wiedzieć o dumnym, pięknym, oryginalnym narodzie… Oni wypełnili mój mózg…” Tym łagodnym, milczącym uśmiechem nie raz, jak jedwabnymi przesłonami, powstrzymywał w sobie opór tarpana, zapał naturalnej woli do działania, bo wiedział, ile kosztował go ów „kwadratowo-gniazdowy” socrealizm z profilami Iljicza, „pod kalkę”… Jego utajone pragnienia buntu wyłonią się jako zreinkarnowana istota Ołeksy Dowbusza, uzbrojonego w pistolet, prochownicę, ciupagi: „Bierzmy na to prochownice, jeszcze pistolet i strzelnice, trzeba Kuty nie minąć, jeszcze do Kosowa zawrócić…” Ten amulet (Ołeksa Dowbusz EXL ORESTA K., 1987), powstaje w technice intaglio, rok po katastrofie czarnobylskiej. „Już zapomniałem, jak pachną przebiśniegi (krokusy). Nie zapomniałem tylko, jak pachną bukowińskie trawy. Latem byłem w domu, zaledwie kilka dni, i to pracowałem, a mimo to jeden z tych dni spędziłem sam, pod lasem. Tak, tak, wdychałem pachnące powietrze, słuchałem, jak dzwonią koniki, miliony, miliardy koników; patrzyłem i śledziłem niebieskie i w kropki motyle, i jakby na jakąś godzinę powróciło do mnie dzieciństwo. Znów poczułem się cząstką przyrody”. Jedynie tam, na szczytach, usłyszawszy roz-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 9strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Jego Święci przybierają oblicza matki i dziadka; jak Józef z Bogurodzicą są zajęci prostymi biblijnymi rzemiosłami: cieślą, tkactwem, pasterstwem białorunnych owiec. Jego Przeczysta nie jest Madonną Benois, z drobnym kwiatkiem w dłoni, ona stoi na progu ciemnej niewiedzy parадnej bramy wejściowych drzwi, z pstrą kurką w rękach, waha się, jakby zeszła z niebiańskiego „raika” do loży Benois: może warto się zdecydować, bo dziś piątek, a jutro Kuczki, może jednak targuje się z panami na „Panskiej”. (W piątek. 1984, grafika reliefowa, tonowanie; 190x86). A tu ona kroczy pewnym krokiem, z torbami na ramieniu, mijając bramę ze znakiem „ruch zabroniony” (Na bazar. 1981, technika mieszana; 250x200). Orest maluje dziadka z nimbem słomianego kapelusza, w nim dziadek istnieje w rzeczywistości transcendentnej, przedstawiona postać staje się chrześcijańskim paradygmatem, kanoniczną ideą, czujemy jedynie ten frontalny postęp, ten surowy, kochający wzrok z Królestwa Niebieskiego, i on przemawia do nas ustami Proroka: Nie oszukujcie dzieci waszych, Że one na świecie Tylko po to, by panować… Bo nieuczone oko Zajrzy im w samą duszę Głęboko, głęboko! I przenika nas na wskroś to Oko, ten niezłomny stryczeń Świętej Rodziny, ten Miecz Pański, który przebija naszą świadomość, osnutą światową pajęczyną informacyjnej sugestii. Biała koszula, białe onuce, skórzany, ciemny od potu tysiącleci pas, biały mintan z książęcego dziedzictwa bukowińskiego Gazdy, który jakby zszedł z fresków Sofii Kijowskiej i pospiesza nas ratować. Orest jest wytrącony z równowagi przez zatwardziały plastik „sztucznej inteligencji” moskiewskiego „McDonalda”, sam jest gotów wyrwać z Bożej prawicy ten Miecz: „…Naprawdę, kto tylko nie drwił z naszego bajecznego kraju? Kogoś drażni, że dzisiejsi chłopcy noszą serdaki. A ja w tej sprawie mam dwie przeciwne myśli: 1) Ci, którzy noszą rodzimą odzież nie z mody – mają do tego prawo i nawet powinni ją nosić choćby od święta. 2) Ci, którzy mówią: »teraz dublenka w modzie«, nie mają do tego prawa. Ja rozbierałbym takich i puszczał nagich na cztery strony świata. Ja sam często ubieram w Moskwie kyptar mojego wuja”. „…I jakby na jakąś godzinę wróciło do mnie dzieciństwo. Znów poczułem się cząstką przyrody”. Wróciło wzniesieniem darów codziennej, żmudnej pracy, naznaczonej matczyną miłością, która nabiera ikonopisarskiej czystości – „winnej latorośli” nieosiągalnego dzieciństwa. Tam, przy ścianie rodzinnej chaty, ogrzanej słońcem hojnej jesieni, pełne spokoju dojrzałości, kukurydziane kolby, przewiązane jedwabiem liści łopianu, i gorący sznur papryki, a pod nimi, na tkanych przez mamę „grządkach” pierzastego nalawnyka, w drewnianym dzbanie brunatne główki koronowanego maku i dwa latarenki miechunki. Magiczne wewnętrzne światło sączy się z bursztynowych ziaren – symbolu urodzaju i bukowińskiego chleba – kulesza; z piekielnej papryki, która ogniem obejmie zdradliwe usta; z spokoju białej, nieporuszonej ściany. Są tak prawieczne, napełnione siłą ezoterycznych sensów – jakby malowali je mistrzowie flamandzkiej martwej natury, a może jeszcze hellescy malarze szkoły egipskiej, temperą jajeczną na lepiku. (Martwa natura z kukurydzą. 1973, papier, tempera, lakier; 91x65). Siedzieliśmy na ławie pod białą ścianą i w milczeniu jedliśmy obiad z jednej miski. Ława była twarda, lecz nie czuliśmy tego, bo chleb był jednodniowy, a potrawa gorąca, a ręce drżały od pługa. A potem wstali od stołu razem, skłonili się matce i wyszli z chaty. Każdy poszedł do swojej pracy: kto orać w polu, kto latać po niebie, kto pływać po morzach i oceanach, kto spać pod gruszą, kto walczyć z wrogiem. A ława, z ciosanych desek, żółta, wymyta kobiecymi rękami i łzami, czekała na nas pod białą ścianą. Lecz nie wszyscy wracali pod wieczór: ktoś na noc zostawał w polu, ktoś na niebie, ktoś na morzu, a ktoś i z wojny nie zdążył wrócić na wieczerzę… Spaliśmy na ławie i ława była twarda, lecz nie czuliśmy tego, bo ciało mdlało ze zmęczenia. I cicho śpiewała matka, szyjąc nam koszule, i sen był jak pole, jak niebo, jak morze, i żony były nam wierne i tuliły się do naszych piersi, i równo oddychały dzieci. Na weselu wnuków śpiewaliśmy tę smutną o latach młodości na moście, a głosy były ciemne, popękane, jak stary, zadymiony belka stropowa, za którą jeszcze żarzą się aksamitki. I ława była twarda, lecz nie czuliśmy tego, bo młode kobiety trzęsły się w tańcu, mrugając do nas, i ława się trzęsła, a bęben w serce nam walił, jak pole, jak niebo, jak morze. Leżeli na ławie. Do chaty wchodzili ludzie, bliscy i dalecy, i nie mogli nas już rozpoznać, bo ziemia na ławie była twarda, zmyta łzami. („Pochwała dębowej ławie”, 1982 r.) Nie potrafię sobie przypomnieć, gdzie słuchała tego, gorszego od piołunu, Orestowego objawienia, może w sadzie, zasadzonym rechoczącymi guzikami dzieci Włodzimierza, rzeźbionymi z dniestrzańskiego wapienia, a może na cmentarzu w Rohiźnie z bielonymi przed Prowodną Niedzielą krzyżami z tego samego wapienia, oznaczonymi pogańskimi znakami słonecznymi, gdzie znów biegała drobnota, rywalizując liczbą „drzewek”: wystruganych patyczków z nanizanymi na nie miodownikami, ciastkami, cukierkami, jabłuszkami, suszoną śliwką, otrzymanymi od starszych „za poman”. Ten pogański, przedchrześcijański zwyczaj jeszcze niedawno przetrwał na Bukowinie – jako symbol rozwijania się pąków nowego życia na prastarym Drzewie Rodu. Nawet na rękawach prababcinej koszuli rozkwitało haftowane czerwoną nicią drzewo bogini Rożanicy. Orest zasłynął na całym świecie swoją filigranową grafiką, przezroczystymi, jakby puszczonymi „nurkiem”, impresjami barw dopiero co wykąpanych we wirze Wiżeńskim. I gdzie on tylko nie bywał: wystawy we Francji (Lyon, 1980), w Wielkiej Brytanii (Oksford, 1982), we Włoszech (Cortona, 1984), w Holandii (Utrecht, 1986), w Hiszpanii (Barcelona, 1991), w Luksemburgu (1987), w Danii (Frederikshavn, 1991), w Egipcie (Giza, Kair, 1999), w Grecji (Lefkada, 2005), w USA (Warren, stan Michigan, 2005), w Indiach (1984), w Japonii (Kanagawa, 1992), w Chinach (Pekin, 1998), w Turcji (Ankara, 2003), w Republice Korei Południowej (Seul, 2000). Nieraz wspinał się zboczami Alp do niebożyków Górnej Austrii. Zdawałoby się, że już niedaleko do samego Boga. Lecz najbardziej zdziwiło to, że mieszkańcy Górnej Austrii nie są skłonni, dla jednodniowej sławy, pokonywać „gwiezdnych wysokogórza”. Mocno trzymając się swojego pagórkowatego losu, jeden po drugim przychodzili do Oresta jak na spowiedź, bo to właśnie on miał stać się twórcą Drzewa Genealogicznego każdego z nich, a „Drzewo Rodu” nie znosi kłamstwa. Jak jego prababka wyszywała na rękawach weselnej koszuli swój rodowód, od białego korzenia w czarnej ziemi po obciążoną kwieciem i owocem rozłożystą koronę rodowodu, tak i artysta tworzył na zamówienie malowidło genealogiczne – drzewo rodowe „przyziemnych” pożeraczy Górnej Austrii, od najstarszych przodków ojca i matki, po spis potomków – nosicieli jednego i tego samego nazwiska oraz ich małżonków… Sprawa była trudna, żmudna, ale i opłacalna. Kiedy widział swoją pracę w cienkiej, kosztownej oprawie na widoku w salonie mieszczanina gdzieś w Linzu, wspominał Prowodną Niedzielę na cmentarzu w Rohiźnie, gdzie czczono przodków, lecz mało kto potrafił już przypomnieć sobie, jak nazywał się jego praszczur. Czasem nie wierzymy własnym oczom, gdy z pustki, nakreślonej cienką strużką spływającą z pędzla malarza, nagle odsłania się głęboka, niewidzialna istota świata, aż dopiero przypadkiem nasz wzrok zatrzymuje się na filozoficzno-estetycznej idei Ši-tao⁶, gdzie mowa o boskiej substancji artysty w stanie transcendentnego objawienia, kiedy zaczyna malować obraz „i kreśląc zaledwie jedną linię, staje się podobny do stwórcy świata, tworząc swoje niebo i ziemię, wodę i kamienie”. Co skłoniło Oresta, by kazał przemawiać pustce? Pustki Archipienki są wypełnione nieokiełznaną dynamiką ruchu; o pustkach Matisse’a, które same w sobie są wymowne, pisał W. Żorż⁷. Ale co dla Oresta znaczyły owe „portrety” dziuplastych wierzb Korowii, które zaczął malować jeszcze na początku swojej ciernistej drogi ku gwiazdom?.. Co widział za spękaną ciemną korą, w prawiecznych głębiach wierzby; może na jerdze⁸ z miękkiego mchu słodki sen uśmiechniętej Mawki, w przeczuciu pierwszej miłości z „Leśnej pieśni”, a może ruiny spalonej katedry po najeździe ordy Batu?.. Nasi przodkowie składali ofiary świętym drzewom. A gdy tylko Orest po długich wędrówkach wracał do domu, jakaś nieziemska siła raz po raz prowadziła go do wierzb Korowii: „Co do mego losu – to przypomina on miraż…” Impresjonistyczny miraż Korowii brzmi u niego jak „Pory roku” Antonia Vivaldiego – czasem ledwie słyszalnym, przezroczystym sotié⁹, a czasem pełnym siły i ostrości jesiennego wiatru spiccato. Gorzka namiętność żywotnych soków wierzby, które wiosną gwałtownie płyną w górę, smagając poranne zimne mgły – „Żart bije, nie ja biję, za tydzień Wielkanoc” – ich pulsująca dynamika jest odczuwalna w pracach artysty, zarówno w spokoju, jak i w ruchu. W ten sposób Orest chce nam pokazać nieprzezwyciężoną siłę ziemi, gdzie nawet wyschnięta na wiór pastorał wędrownego zakonnika-kapucyna, puściwszy pędy, kusi wierzbowymi kotkami… I ta stara wierzba, z której artysta maluje „portret” (Portret wierzby. Korowija 2006, karton, pastel; 260x322), sama staje się archetypem historycznej pamięci, która w dionizyjskim, orgiastycznym szale „Wiosny świętej”¹⁰ rozrzuciła swoje wierzbowe warkocze, puszczając się „w ów ostatni, Riepinowski »Hopak«”¹¹… a koń – stoi, jakby na inicjacji, pod wysokim łukiem splecionych wierzbowych rąk… („Etiuda”. Korowija 2002, płótno, olej; 25x34). Czy na Orest wpłynęły emocjonalnie „Ścięte wierzby w zachodzącym słońcu”, namalowane przez Vincenta van Gogha w Arles (1888)?.. Tu języki auto-da-fé, wyrywające się spod stóp artysty, ogarnęły wszystkie niebiosa wieczornym pożarem i nie ma już nadziei na zbawienie. Z powykręcanych fioletowo-czarnych pni, z ostatnich sił w modlitwie do niemożliwego ocalenia pnie się łamliwa, słaba wierzbina, odsłaniając piekielny, przytłoczony stan beznadziei samego van Gogha. Natomiast u Oresta „Pejzaż”. Korowija. 2002, papier, pastel; 270x380; „Wiosna”. Korowija. 2003, płótno, olej; 39x39; „Trzy wierzby”. Wieś Korowija. 1998, karton, olej; 50x40. „Wierzby we wrześniu”. 1999, płótno, olej; 40x50; „Wierzby w październiku. Korowija”. 2001, papier, pastel; 400x500 – mówią tylko o jednym: „Znów poczułem się częścią przyrody. Byłem tego dnia szczęśliwy.” I już nie ma znaczenia, czy to wiosna, jesień, czy zima: „Pewnego razu chodziłem nawet zimą (sam). Pamiętam – zapadłem się w bagno, ukryte pod śniegiem, ale mimo to nie żałowałem, że poszedłem, bo to był dla mnie radosny dzień. Zachwycałem się każdą gałązką, każdym uschniętym kwiatem, który sterczał ciemną sylwetką na białym śniegu, jak cienkie kreski pióra albo japońskie grafiki…” Wtedy, w ambitnym młodzieńczym zapale pisał: „Mówią, że kiedy u człowieka znika dziecięca bezpośredniość – przestaje być artystą. A ja naprawdę chcę patrzeć na świat oczyma dziecka, aby każdy dzień odkrywał przede mną coś nowego, ciekawego, co warto przeżyć”. I jednak w ów wiosenny dzień 1974 roku młodego artystę zmusiła do przystanięcia pustka starej wierzby; stała przed nim, wznosząc ku niebu zrogowaciałe, powykrzywiane latami ręce: prawa zupełnie uschła, tylko na jednej brunatnej gałązce ledwie tliły się zielone płomyki, a lewa – ta, która była bliżej serca – przypominała matczyną garść, pełną zielonej sadzonki, która, zakorzeniwszy się, miała żyć, bo wszystko, co mama, śpiewając, sadziła, bujnie rosło: „Na końcu grobli szumią wierzby, które ja zasadziłam, nie ma tego kozaczka, którego ja pokochałam…” Później, po gwałtownych wzlotach i bolesnym zamęcie rozczarowań, te stare wierzby Korowii odsłonią artyście inną mądrość, do której po olśnieniu fajerwerkami cesarskiego dworu i feerycznymi karnawałami Ofenu, Wiednia, Wenecji dotarł Hryhorij Skoworoda, dotarł do istotnego podłoża absolutu, gdzie, jak pisała Iryna Farion, „wszystko widzialne zależy od niewidzialnego”. Pod gęstym czarnym kolorem kaligrafii starych wierzb wre mądrość niewidzialnego rozumu świata, gdzie według H. Skoworody powłoka cielesna to „stworzenie”, „kłamstwo”, „oszustwo”; to ziarno, owoc, jajo, które dopiero zgniwszy, zepsuwszy się, mogą przedłużyć życie, ukryte w nieustannej energii ducha, od czystości którego zależy zdrowie i piękno przyrody. Dziś widzę w tych wierzbach płaczki, widzę w ich ciemnych postaciach elegijne przesłania chińskich kaligrafów. W tym pękniętym napięciu, zwęglonych hieroglifach kory wierzbowej, gdzie brak zastygłej symetrii, pozostawiając jedynie zakorzeniony w pożarowisku dynamiczny porywu, odczytuję stan duchowy autora – prorocze Orestowe przejrzenie, już wtedy, gdy białe żagle Mariupola nadymał łagodny ciepły wiatr Morza Azowskiego. Lecz wyryliśmy na tablicach serca testament starszyzny: Prawda wieczna, powłoka cielesna to „oszustwo”, ziarno, które dopiero zgniwszy, może przedłużyć życie, ukryte w nieustannej energii ducha, od czystości którego zależy zdrowie i piękno przyrody, a zatem i naszego Narodu. __________ 1 Wyżenka – górska rzeka, od której pochodzą nazwy miasteczka Wyżnica i wsi Wyżenka. 2 Pazyty – strzec, chronić, od rumuńskiego – pazit. 3 Hudosznyk – skrzypek (hudok – pierwotna nazwa skrzypiec na Rusi Kijowskiej). 4 Szulok – kukurydziany kolba (lokalne). 5 Niurka – nurkować (lokalne). 6 Ši-tao (1642–1707) – chiński malarz. 7 W. Żorż – Valéry Giscard d’Estaing – francuski polityk, prezydent Republiki Francuskiej (V Republika), 1974–1981. Polityk centroprawicowy. 8 Dżerha – legowisko w bukowińskich Karpatach. 9 Sotié, spiccato – techniki smyczkowe na skrzypcach. 10 „Wiosna święta” – balet Igora Strawińskiego. 11 „Hopak” – utwór na pograniczu gatunków, stworzony przez ukraińskiego malarza Ilję Riepina w ostatnich latach życia.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 10strona oryginału ↗

Z tarczą i mieczem w dłoniach, czyli O tym, co wzniosłe i co niskie w epoce Iwana Bahrianego

Taras HOŁOWKO Książka liczy ponad sześćset stron tekstu, którego treść pogrąża czytelnika w pierwszych i kolejnych dekadach kształtowania się władzy bolszewickiej na Ukrainie, co zakładało nowe zniewolenie Ukraińców. Przecież na rozkaz z Moskwy hordy rosyjskich band po zbójecku wtargnęły na Ukrainę, na obce dla nich terytorium etniczne, dopuszczając się na swojej drodze przemocy, fizycznych rozpraw z ludnością cywilną, wchodząc w zacięte walki z wojskami młodego państwa ukraińskiego. Jednym z tych, którzy stali się świadkami klęski w wojnie rosyjsko-ukraińskiej, był główny bohater powieści-badania Iwan Łozowjahin, urodzony w Ochtyrce w byłej guberni charkowskiej. Lata te przypadły na jego młodość, kiedy życie wydaje się romantyczne i beztroskie, pełne dalekosiężnych dążeń i życiowych planów. Jednak oczekiwania szybko stopniały, gdy tylko Ukrainę okupowała wroga Armia Czerwona. Wszędzie w republice, która całkiem niedawno ogłosiła niepodległość państwową, ustanowił się okrutny dyktat, który z każdym rokiem wzmacniał się dyrektywnymi wskazówkami z Moskwy, zwiastując w przyszłości katastrofy społeczne. Czy rozumiał to Iwan Łozowjahin, który, wpadłszy pod wpływ bolszewickiej propagandy, wstąpił do komsomołu, wprawdzie wkrótce z tej organizacji wystąpił, intuicyjnie wyczuwszy cały fałsz ideałów i zasad narzucanych ukraińskiej młodzieży przez obcych? Ołeksander Szuhaj, szczegółowo opisując w książce młode lata Iwana Łozowjahina, nie pomija żadnego istotnego szczegółu w jego biografii, próbując odnaleźć ten przełom, który dokonał się w świadomości przyszłego pisarza, kiedy przed nim otworzyły się niesprawiedliwość i obłuda, przyniesione w codzienne życie przez moskiewskich najeźdźców. Boleśnie odczuwał każdą okrutność wobec współmieszkańców, okazywaną przez ludzi w wojskowych szynelach i czapkach z czerwoną gwiazdą, którzy dla osiągnięcia swoich celów z niczym się nie liczyli, począwszy od konfiskaty zboża przy wykonywaniu osławionej prodrazwiorki, skazując ludzi na śmierć głodową, aż po zachęcanie przez partyjniaków do donosów, nękania zamożnych gospodarzy, „rozkułaczając” i wysyłając ich do surowych osad północnych i syberyjskich. A jednocześnie bolszewiccy „twórcy losów” lekceważyli moralność, bezrefleksyjnie wykonywali zbrodnicze rozkazy, płaszczyli się przed władzą kolonialną. Przejrzenie dwudziestoletniego Iwana Łozowjahina dokonywało się poprzez pociąg do twórczości poetyckiej, z refleksjami nad przygnębiającą rzeczywistością i historyczną niesprawiedliwością w wczesnych utworach, póki co nie tak otwarcie i ostro, jak to stanie się później. Ołeksander Szuhaj odnalazł pojedynczy egzemplarz debiutanckiej powieści „Skelka”, który współmieszkańcy Bahrianeho przez dziesięciolecia potajemnie przechowywali przed nieustannym czekistowskim okiem. Książka została wydana w latach 20. za własne środki, z autorską oprawą graficzną. Napisany ezopowym językiem utwór początkowo nie wzbudził podejrzeń bolszewickiej cenzury, która w tamtym czasie jeszcze nie nabrała siły i pewności, by bezlitośnie rozprawiać się ze wszystkim, co szło w poprzek polityki partii. „Skelkę” przychylnie przyjęto w ówczesnych kręgach literackich, w szczególności Wołodymyr Wynnyczenko pozytywnie wypowiedział się o twórczych początkach młodego pisarza ze Słobożanszczyzny, co dodało pewności Iwanowi Łozowjahinowi, by nadal próbować swoich sił w poezji i prozie. Jak wynika z autorskiej opowieści, dwa miasta, a dokładniej dwie stolice – Kijów i Charków, w których wrzało życie literacko-artystyczne na przełomie lat 20. i 30., jak magnes przyciągały do siebie Łozowjahina. Szybko zorientował się w tym, czym różnią się ugrupowania literackie „Płuh”, „Hart”, MARS, WAPLITE, Prolitfront lub WUSPP oraz na jakich teoretycznych podstawach opiera się twórczość literacka pisarzy w różnym wieku, którzy reprezentowali te zrzeszenia. Ołeksander Szuhaj zwrócił uwagę na charakterystyczny szczegół, obecny w pierwszych utworach poetyckich Łozowjahina, gdzie wyraźnie śledzi się niezbyt przychylny stosunek poety-nowicjusza do miasta, w odróżnieniu od wsi, która wywoływała u niego ciepłe wspomnienia, związane z dzieciństwem, otaczającą przyrodą, ludzką dobrocią, okazywaną zarówno przez bliskich, jak i nieznajomych ludzi. Zupełnie inną atmosferę odczuwał poeta w wielkich miastach, gdzie przed jego oczami dokonywały się dosłownie nie do końca zrozumiałe przemiany. Partia ogłaszała kurs na całkowitą industrializację, która miała na celu założenie nowej infrastruktury w rozszarpanym konfliktami społecznymi, ekonomicznie agrarnym kraju, rozpoczynając budowę nowych elektrowni wodnych, zakładów, fabryk i innych obiektów przemysłowych, co według zamysłu partii obiecywało „świetlaną przyszłość” całej ludności kraju. Lecz z jakiegoś powodu zapowiedziane przez wodzów perturbacje omijały wieś z jej tak zwanym „drobnomieszczańskim żywiołem” (szeroko używana z negatywnym podtekstem charakterystyka, za którą krył się lekceważący stosunek Lenina i jego popleczników do chłopstwa, dzięki któremu imperium przed rewolucją było jednym z wiodących eksporterów produktów rolnych na świecie). Taką niesprawiedliwość wobec całej warstwy ludności trudno było nie zauważyć, i to popchnęło Łozowjahina do wewnętrznych wątpliwości i sceptycyzmu, początkowo ostrożnie, a potem coraz śmielej zaczął je wcielać w literackie obrazy. Od pewnego momentu Łozowjahin podpisywał utwory nie swoim nazwiskiem, a pseudonimem Bahrianyj. Minie niewiele czasu – i śledczy-gepeusznicy przypomną mu tę ujawnioną w twórczości literackiej śmiałość, podejrzewając o nielojalność wobec władzy radzieckiej, a nawet więcej – o dyskredytację polityki partii w sferze agrarnej. Zrozumiawszy w ogólnych zarysach nieakceptowalny bolszewicki kurs na rozwiązywanie problemów rolnictwa, w szczególności nielegalne wywłaszczanie ludności ze zebranych plonów, przymusowe wprowadzanie kołchozów i sowchozów, znęcanie się nad pracowitym ludem, jego przymusowe wysiedlanie, Iwan Łozowjahin coraz bardziej się radykalizował. We wspomnianej powieści wierszem „Skelka” pisarz nieprzypadkowo zwraca się do historii Wandei, znanej z czasów Wielkiej Rewolucji Francuskiej z tragicznych wydarzeń, kiedy powstańcza ludność tego departamentu stawiała zacięty opór uzbrojonym oddziałom armii rewolucyjnej. Bystry czytelnik od razu przeprowadzał paralele między francuskimi powstańcami a ukraińskimi chłopami, którzy, rozstawszy się z znienawidzonym poddaństwem, narzucanym przez stulecia przez rosyjskie samowładztwo, zmuszeni byli zakładać nowe jarzmo, siłą narzucone przez bolszewickich komisarzy. Iwan Bahrianyj, jak i większość jego ówczesnych kolegów po piórze, wydaje się, dosłownie zrozumiał oficjalnie zadeklarowaną politykę narodowościową RKP(b)-WKP(b), głośno nazwaną ukrainizacją, która zakładała wciągnięcie na pewien czas do organów władzy państwowej, komórek partyjnych, różnorodnych instytucji i organizacji narodowo świadomych obywateli, pozwalając aktywnie używać ojczystego języka ukraińskiego nie tylko w życiu codziennym, ale i w kancelarii, a także tworzyć kulturę narodową, wciągając w proces twórczy „elementy proletariackie”. Ołeksander Szuhaj gruntownie analizuje tę swoistą partię szachów, rozpoczętą przez Lenina, a potem rozegraną przez Stalina, którą obaj, według twierdzeń autora książki, przegrali, bo sytuacja wymknęła się spod kontroli i to, co narodowe na Ukrainie na przełomie lat 20. i 30., coraz bardziej zaczęło dominować nad tym, co internacjonalne (w rzeczywistości rosyjskie). Gdy tylko wyczuli to w Moskwie, to, obrazowo mówiąc, zaczęli jedną ręką brutalnie zrzucać figury szachowe z pola gry, a drugą – miażdżyć głowy szachownicą zwycięskim graczom. W książce zamieszczono ciekawy ekskurs historyczny po to, aby czytelnikowi stało się zrozumiałe, jaki cel chcieli osiągnąć w polityce narodowościowej moskiewscy partyjni przywódcy i ich namiestnicy na Ukrainie. Wspomina się osobę drugiego sekretarza KC KP(b)U Dmytra Łebedia, z jego tak zwaną „teorią walki dwóch kultur”, popartą przez kremlowskie biuro polityczne, według której kultura rosyjska w tym pojedynku miała zwyciężyć ukraińską. Zdaniem autora, pewności Rosjanom dodawała świadomość tego, że właśnie tak będzie po 300-letniej totalnej dominacji rosyjszczyzny we wszystkich sferach życia społecznego. W krótkim czasie zlikwidowano ukraińskie prywatne wydawnictwa i księgarnie, w zamian założono państwowe, kontrolowane z góry do dołu przez organy partyjne. W literaturze i sztuce wprowadzano metodę socrealizmu z jego dyktatem, co dokładnie i jak należy tworzyć. Wykorzeniano wszystko, co obce, przede wszystkim europejskie, w zamian kultywowano początkowo niskiej jakości moskiewskie, a dopiero potem, według zasady resztkowej, ukraińskie. Kontrola nad podmiotami wydawniczymi stale sprawowana była przez Głowlity – organ odpowiedzialny za cenzurowanie utworów literacko-artystycznych. Selekcją lub odrzucaniem dorobku pisarskiego, a także swoistym szkoleniem literatów zajmował się specjalnie założony w tym celu instytut krytyki literackiej i komunistycznej, którego pracownicy mieli w porę wykrywać „wrogie” tendencje w procesie literackim. Ale najstraszniejsze, do czego doszli kremlowscy jezuici, to zasiać nieufność w relacjach międzyludzkich na poziomie codziennym, zachęcając w tradycjach moskiewskiego i carskiego dworu do donosów na siebie nawzajem, podszeptów, chorobliwego wysługiwania się, bezpodstawnej skruchy za rzekomo popełnione błędy ideowe. Iwan Bahrianyj, jak i tysiące przedstawicieli inteligencji twórczej tamtego czasu, od razu odczuł na sobie te „nowinki”, które nie tylko zwiastowały pisarzowi i jego pobratymcom wielkie kłopoty w przyszłości, ale i fatalnie odbiły się na dalszym losie całego pokolenia Ukraińców. Ale początkowo był rewolucyjny patos i iluzja tego, że wszystko, co negatywne, przynależne przeklętej przeszłości, można znieść jednym zamachem i zbudować sprawiedliwy społecznie kraj, gdzie nie będzie wyzysku, panować będzie sprawiedliwe prawo, przed którym wszyscy staną się równi, a wszystkie zbrodnie, popełnione przez uczestników inwazji wojskowej na terytorium Ukrainy (z jakiegoś powodu nazwanej z podpowiedzi tych samych bolszewickich propagandystów wojną domową, w rzeczywistości zaś było to kolonialne zagarnięcie), pozostaną jedynie gorzkim wspomnieniem… Jednak Iwan Bahrianyj zrozumiał, że tak nie jest, choćby z tej reakcji, którą wywołały u wiernopoddańczych krytyków literackich jego pierwsze utwory. Ołeksander Szuhaj wykonał niezbędną pracę poszukiwawczą, aby odnaleźć w archiwach druzgocącą recenzję utworów Iwana Bahrianeho, zamieszczoną na początku lat 30. w charkowskim czasopiśmie „Krytyka”. W istocie, po tej publikacji zaczęło się odliczanie dni przed aresztowaniem i skazaniem pisarza przez osławioną trójkę UNKWD w obwodzie charkowskim. Ważny pod każdym względem odnaleziony dokument dobrze ilustruje nie tylko duszną atmosferę radzieckiej rzeczywistości w przededniu stalinowskich represji o niespotykanej skali, ale i pokazowo demonstruje konkretne oskarżenia pod adresem literata, które później śledczy wykorzystywali jako argumenty dla uzasadnienia rzekomo popełnionego przez Bahrianeho przestępstwa. Artykuł pod wymownym tytułem „„Kułacką drogą” (O twórczości Bahrianeho)” napisał niejaki Prawdiuk (najprawdopodobniej nazwisko zmyślone – T.G.), który, przestrzegając wypracowanych przez rządzącą partię kanonów ideologicznych, kamień na kamieniu nie zostawia przede wszystkim na wczesnych utworach poetyckich pisarza. Co konkretnie zarzucał Bahrianemu ten gorliwy krytyk, tchórzliwie ukrywając się za fałszywym nazwiskiem? Swój „gniew” od razu skierował na zbiór liryki „Do granic zakazanych”, wydany pod koniec lat 20. Już w tytule dopatrzył się kramoły, interpretując „zakazane granice” jako wyłączne prawo, z którego korzystają tylko wybrani, obdarzeni władzą ludzie, a nie wszyscy obywatele kraju. Bahrianyj jakby zajrzał w przyszłość, przenikliwie przewidując uformowanie się całej warstwy w państwie bolszewickim, za którą bardzo szybko utrwali się określenie – nomenklatura partyjna, a jej charakterystycznymi cechami staną się racje żywnościowe, zamknięte sklepy, najlepsze skierowania, ekskluzywna opieka medyczna, sanatoria resortowe i inne niedostępne dla ogółu masy dobra socjalne. Prawdiuk wyczuł to autorskie przesłanie, bo „zakazane granice” podważały ogłoszoną przez bolszewików-leninowców równość między partyjnymi i bezpartyjnymi, co ucieleśniało fundamentalną zasadę ich doktryny ideologicznej. Ciąg dalszy nastąpi. Kiedyś dawno temu Iwan Dracz na jednej z prezentacji książki poświęconej Iwanowi Bahrianemu powiedział, że temu wybitnemu ukraińskiemu poecie, prozaikowi, publicyście i działaczowi politycznemu XX wieku niewymownie się poszczęściło, ponieważ ma natchnionego popularyzatora swojej twórczości. Dzięki temu autor znanych powieści „Tygrysołowy”, „Ogród Getsemański”, „Człowiek biegnie nad przepaścią” jakby otrzymał drugie życie, gdyż stale się o nim wspomina, zachwyca się nim, odkrywa dla siebie mało znane fakty z jego biografii. Tym badaczem, który nie od jednej dekady gruntownie studiuje spuściznę twórczą i niestrudzoną działalność Iwana Łozowiagina, tego, który przybrał sobie literacki pseudonim Bahriany jeszcze w latach 20. ubiegłego wieku, jest Ołeksander Shuhaj. W tym roku wspólnie z kijowskim wydawnictwem „Dnipro” wydał fundamentalną powieść-badanie „Iwan Bahriany albo Przez ciernie ogrodu Getsemańskiego” (wydanie drugie, uzupełnione), tym samym kontynuując pracę rozpoczętą jeszcze w latach 80.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

samotność, by zapomnieć o swoim... Grać Cyganki, hrabiny, czarodziejki, zakonnice... Zagrała w takich filmach jak „Droga przez mękę” (reż. M. Doński), „Cienie zapomnianych przodków” (reż. S. Paradżanow), „Wojna i pokój” (reż. S. Bondarczuk), „Rusłan i Ludmiła” (reż. A. Ptuszko), „Stara twierdza” (reż. A. Muratow), „Tabor wędruje do nieba” (reż. E. Loteanu), „Dzikie polowanie króla Stacha” (reż. W. Rubinczyk), „Nowe przygody Jankesa...” (reż. W. Hres) i t. d. Wśród jej ponad stu ról i epizodów nikt i nigdy nie zaproponował jej tej wstrząsającej roli, która choćby w przybliżeniu odzwierciedliłaby jej straszny los. Najprawdziwsza piękność świata – to rozświetlona, niepokonana przez trudne okoliczności, wzbogacona mądrością twarz starego człowieka. Takie twarze – to rzadkość. To diamenty piękna. I żadna topmodelka nie dorównuje takiemu cudownemu widokowi. Najszczerszy i najbardziej szczegółowy dokument, nad którym ludzie i okoliczności codziennie pracowali dziesiątki lat – to twarz starego człowieka. Piękno młodych zależy od proporcji, które dała im natura. A piękno wieku – to utrwalone życiowe zmagania, to współpraca duszy i losu, to zjawisko duchowego pola bitwy i zwycięstwa. …Operatorom filmowym Maria Kapnist mogłaby powtórzyć za sławną Anną Magnani: „Nie ukrywajcie moich zmarszczek – zbyt drogo mnie kosztowały!”. Ale Anna Magnani nawet w najgorszym śnie nie mogłaby sobie wyobrazić, jaka może być cena zmarszczek… A gdyby Maria zaczęła grać od 16 roku życia, jak ta sama charakterystyczna Anna, to może i ją też znaliby na całym świecie… Sowiecka maszynka do mięsa ingerowała i w los kraju, i w los każdego człowieka. W Kijowie Marię Rostisławownę można było częściej spotkać w soborze św. Włodzimierza niż w Związku Kinematografistów. Ona – zresztą, jak i moja mama – przestała w tym soborze i codzienne nabożeństwa, i całonocne czuwania. One, zahartowane w tyglu XX wieku, od nieznośnych prób stały się tylko bogatsze. Jak andersenowski len. W tych ludziach mocno utwierdził się opór wobec tej bezbożnej władzy, która niszczyła najlepszych ludzi, ogłaszając ich wrogami ludu. Ta mankurtowska władza zabrała im i bliskich, i majątki, ale była bezsilna, by zabić w nich Boga i wszczepić poddaństwo. Przy kolumnach soboru św. Włodzimierza, gdzie długo tlił się ślad naszych bliskich, teraz przesiadują pełni smutku nowi parafianie. Daj Boże, aby i nam otwierały się wieczne prawdy, którymi kierowali się nasi bliscy. Przejmując ich duchowe doświadczenie, nie pozwalamy im zniknąć. Maria Rostisławowna zawsze tak skupiona modliła się, że pewnego wieczoru służba zamknęła sobór, nie zauważywszy jej za kolumną. Tak została modląc się do rana. Potem opowiadała, że nie było jej samotnie – schodzili do niej święci z ikon. A święci, rzecz jasna, odczuwani są tylko przez czyste dusze. I swoją ostatnią noc na tej Ziemi – już leżąc w trumnie wśród kwiatów i kaliny – było jej dane spędzić właśnie tutaj, w otoczeniu ikon soboru św. Włodzimierza. 28 października 1993 roku Marię Rostisławownę odprawił metropolita Filaret, wypowiadając ciepłe słowo o gorliwej parafiance i prawdziwej chrześcijance, której sławni przodkowie ofiarowywali znaczne sumy na budowę tego soboru... Rano autobus studyjny odwiózł trumnę na Połtawszczyznę, do Obuchówki do grobu Wasyla Wasyliewicza Kapnista. O schodzeniu świętych tamtej nocy już nigdy się nie dowiemy. A czy możemy sobie wyobrazić, co musiało przeżyć naszych bliskich, którzy przeszli krwawe eksperymenty XX wieku? Maria Kapnist nie tylko przeżyła w łagrach, ale i dała życie córeczce Radysławie. To był jej największy wyczyn. Całym swoim życiem potwierdzając radość, nazwała swoje dziecko radosnym imieniem. Ale niewiele radości przyniosło jej macierzyństwo. Musiała przeżyć nowe męki – duchowe, straszniejsze niż gułagowskie – rozłąkę z Radoczką i, z czasem, obcość córki, która przyzwyczaiła się do innej kobiety i bała się rodzonej mamy: „Najstraszniejszy stan mojej duszy – kiedy moja córeczka wyrzekła się mnie”. O, gdybyśmy mogli poczuć ich próby, gdybyśmy umieli czytać ich piękne twarze! Wiele jest mistycznych historii związanych z Marią Kapnist. Nawet tygrysa na zdjęciach zatrzymywała! Baby na podwórku uparcie nazywały ją wiedźmą, a ona, ekstrawagancko im wtórując, pozostawała chudą hrabiną, która przepływała w wymyślnych długich sukniach, w turbanie splecionym z szala. Dla żartu Maria Rostisławowna pewnego razu zeszła po związanych prześcieradłach z trzeciego piętra, by znów uprzejmie przywitać się z osłupiałymi sąsiadkami. Wśród szarych kamieni zawsze szła przez miasto z kwiatami – latem, ze złotymi liśćmi – jesienią, z gałązkami – wczesną wiosną. Bukiet był nie tylko obowiązkowym elementem jej ozdób – ta chorągiewka natury była oparciem w jej samotności. Kwiatów jej zawsze brakowało, jak miłości. Bukiet był marzeniem o tych nieotrzymanych kwiatach od jej Juju. Ona sama sobie dawała kwiaty, dla nich i przez ogrodzenie mogła przejść. Pewnego razu w ciemności rzucił się na nią pies stróżujący – na hałas wyszedł gospodarz, usłyszał jej anielski głosik i, odgoniwszy psa, zaczął uspokajać miłą, chudą dziewczynę, narwał dla niej bukiet, zaprosił do domu... I wtedy zobaczył jej twarz... Ona tak i nie zagrała swojej głównej roli. Reżyserzy głównie eksploatowali jej wygląd, przebierając to w zbroje rycerza, to w łachmany czarodziejki, to w krynoliny... Główną rolą Marii Kapnist stało się jej życie – zdołała wyjść zwycięsko w strasznej walce z bezbożnym stuleciem, któremu tak i nie udało się z niej wybić Boga. Pokój mrokowi twojemu! Na to jesteś artystą, by pochłaniać ciemność i zostawiać promień Boży! ...Maria Rostisławowna zostawiła testament – dziękować życiu, nie zgorzknieć pod jego ciosami; przetapiać próby w umocnienie ducha. I nie daj nam Boże zdradzić jej Ducha. Nie przyjąć jej testamentu – oznacza przyjąć, że jej życiowy wyczyn jest daremny. Ale ten, kto przyjmuje ten testament – pozostaje z Bogiem, pokonując wszelkie próby.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 11strona oryginału ↗

Testament hrabiny. Na 1109. rocznicę urodzin Marii Kapnist

Olha SAMOLEWSKA, reżyserka filmowa, laureatka międzynarodowych festiwali W Kijowie żyła prawdziwa hrabina, której rodowód wywodzi się od starodawnego rodu Kapnistów (Kapnissisów), prawosławnych Greków. W odległym 1702 roku kawaler orderu św. Marka Stomatello Kapnissis (wraz z całym swoim potomstwem) otrzymał tytuł hrabiowski za zasługi wojenne, o czym świadczy dyplom weneckiego doży Alojzego Mocenigo. „Jeśli jestem czegoś wart, to zawdzięczam to przede wszystkim mojemu wychowaniu i tym przykładom prawdy, prostoty, honoru, którymi byłem otoczony – od mojego pojawienia się na świecie do mojego wejścia w życie” – takie słowa pozostawił nam prapradziad Marii Rostysławiwny, Petro Wasylowycz Kapnist. Urodził się na Ukrainie, na Połtawszczyźnie. Został oficerem, służył w Petersburgu, wyróżniał się bardzo atrakcyjnym wyglądem. Pewnego razu, gdy stał na warcie – na swoje nieszczęście spodobał się samej Katarzynie II. Nie chcąc stać się zabawką lubieżnej imperatorowej, napisał prośbę o dymisję i potajemnie wyjechał za granicę. Los wynagrodził go pięknością Elizabeth, którą przywiózł z Londynu, aby stała się praprababcią przyszłej zasłużonej artystki Ukrainy. Republikanin z przekonań, założył w swojej wsi Turbajce na Połtawszczyźnie „republikę turbajską” dla ośmiuset chłopów pańszczyźnianych i nazywał wieśniaków swoimi sąsiadami. Współcześni uważali go za wielkiego oryginała. Jego rodzony brat stał się wielką literacką sławą – Wasyl Wasylowycz Kapnist, wybitny poeta i dramaturg, protoplasta komedii satyrycznej, autor „Ody na niewolnictwo” i „Satyr”. Jemu również było nienawistne poddaństwo, co odbiło się na całej jego twórczości i na biografii synów, którzy zostali dekabrystami. Syn Wasyla Wasylowycza, Semen, ożenił się z rodzoną siostrą dekabrystów Matwija i Serhija Murawjowów-Apostołów. Inny syn, pułkownik Ołeksij Wasylowycz Kapnist, odsiedział w Twierdzy Pietropawłowskiej, był mirhorodzkim marszałkiem szlachty. To on przyprowadził do domu księcia Repnina młodego malarza Tarasa Szewczenkę. „...ten miły Kapnist, który cały jest sercem” – pisała o Ołeksiju księżniczka Warwara Repnina. Po linii matczynej Maria Rostysławiwna należy do sławnego kozackiego rodu, jej prawdziwe imię to Marietta Kapnist-Sirko. Mama, Anastasija Dmytriwna, jest prapraprawnuczką słynnego wodza, obrońcy Ukrainy, zaporoskiego atamana Iwana Dmytrowycza Sirki. Kozacko-szlacheckie pochodzenie – to właśnie cała wina Marii Rostysławiwny. Władza sierpa i młota, która przemieliła miliony istnień, takiej winy nie wybaczała. Wyższe wykształcenie, o którym tak marzyła Maria, było na zawsze dla niej zamknięte – szlachta, ci strażnicy kultury, według hegemonicznych praw odtąd nie mieli prawa do takiego luksusu. 27-letnią Marię Kapnist stalinowcy odważyli się sądzić i, aby ukarać ją za jej rodowód, przez 15 lat męczyli w łagrach i na zesłaniach. 15 najbardziej aktywnych lat! A jeśli zsumować wszystkie jej lata, zniszczone nie tylko więzieniem, katorgą, enkawudowskimi osiedlami, ale i te przyćmione młode lata, kiedy odebrano jej dom, daczę w Sudaku, a co najważniejsze – prawo do nauki i pracy, to tych pełnych smutku lat uzbiera się ponad trzy dziesiątki. Syberia... Karaganda... Dżezkazgan... Stieptałacz... Jenisejsk... Kozaczyńskie... Nocne przesłuchania... Pobicia... Samowola naczelnictwa... Obcięte włosy... Wybite zęby... Półgłodowy reżim... Plwociny w jedzeniu... Tortury lodowatą wodą... Kopalnia... Wyrąb lasu... Produkcja pustaków... Etapy, etapy... Skórę twarzy Miroczka zniszczyła, wcierając węgiel, aby odstraszać gwałcicieli. W ręce, w płuca wżarł się pył węglowy. W duszę, w serce wżarł się ostry ból. Maria nie unikała ludzi, duchowo wspierała sąsiadki z piekła. Jej serdeczną – na całe życie – przyjaciółką została niezwykła kobieta Hanna Wasyliwna Timiriowa, malarka i poetka, która doskonale władała francuskim i niemieckim, ale całe życie, aż do samej emerytury, męczyła się w niewoli tylko za to, że kochała admirała A. W. Kołczaka, przez niespełna dwa lata była z nim w związku cywilnym i dobrowolnie poszła za nim do aresztu w styczniu 1920 roku – 7 lutego hegemoni rozstrzelali Aleksandra Wasylowycza. Jedynego syna Hanny Wasyliwny, 24-letniego Wołodię Timiriowa, rozstrzelali w 1938 roku. Jeszcze w 1919 roku Najwyższy Władca Rosji admirał A. W. Kołczak (którym nas w radzieckiej szkole straszono jak Babą Jagą) ogłosił: „Jestem gotów liczyć się z niepodległością Ukrainy, aby uzgodnić działania wojenne naszych ukraińskich, polskich i innych antybolszewickich sił”. Och, ile pokoleń zostałoby ocalonych... O życiu stalinowskich więźniów mamy tylko powierzchowne wyobrażenie. Zrozumiałe jest tylko, że tym wielkim męczennikom XX wieku zgotowano nieludzkie warunki. Kiedy podczas transportu w etapie gdzieś trafiało się lusterko – kobiety ciągnęło do niego. A od lusterka – głośny płacz, straszne wycie. Nikt z nich siebie już nie poznawał. Jedna z tych nieszczęśnic – z tych, które zaganiano żelazną ręką do szczęścia – wspominała, że przeżyła grozę, widząc w takim lusterku swoją siwą matkę zamiast siebie. Wielostradalna pamięć Marii Kapnist przechowywała czarowną arkę – dom rodzinny, braci, siostrę, rodziców, ogromne lustro, które przez dwa stulecia uczciwie odbijało i gospodarzy, i gości. Pamiętała, jak jako mała dziewczynka wspinała się na palcach do lustra, żeby zobaczyć siebie, taką piękną... W stalinowskich łagrach ludzie tracili kontakt ze swoim odbiciem w lustrze. Kiedy pewnego pięknego dnia Marię Rostysławiwnę zwolniono – w drodze do ojczyzny dopadł ją jeszcze jeden cios – zobaczyła w toalecie zamiast siebie straszną staruszkę o wyrazistych oczach i nijak nie mogła odważyć się wejść, i nie mogła uwierzyć, że to w lustrze jest jej własne odbicie. Młoda dusza nie zgadzała się – przecież miała wtedy tylko 42 lata! A jeszcze straszniejsza była reakcja przyjaciela jej młodości, ukochanego Jury, który z kwiatami witał na peronie ją, zwolnioną. Stał przed nią i nie poznawał. Kiedy przemówiła i zobaczyła przerażenie na jego twarzy, pozostało jej tylko jedno – rzucić się przed siebie, przez ulicę, nie zważając na szalony potok samochodów. Tego dnia nie zginęła – jej śmierć pod kołami samochodu została odroczona do października 1993 roku. Przeżyta groza stalinowskich kopalń odbiła się i na jej życiu, i na jej śmierci – już mieszkając w Kijowie, Maria Rostysławiwna bała się przejść podziemnych bardziej niż pędzących samochodów. I koła, pod które tak bezmyślnie kiedyś rzuciła się od swojego Ju-ju, dopadły ją wiele lat później na Prospekcie Brzesko-Litewskim obok studia Dowżenki... ...A wolna wiosna 1956 roku była obca i samotna. Bezdomna hrabina nocowała u dobrych ludzi. Jak żyć dalej? Jak nie zwariować? Tylko grać, grać... Grać radośnie i lekko. Grać cudze zmartwienia, cudzą starość, cudzą...

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 12strona oryginału ↗

Pierwsza artystka ludowa Ukrainy

Czas płynie... Wieczne w nim i w przestrzeni jest nasze odczucie przeszłości, nasza pamięć o przeszłości, nasze rozumienie przeszłości, nasz emocjonalny stosunek do wydarzeń przeszłości oraz ludzi, którzy byli duchowymi i intelektualnymi epicentrami tych wydarzeń. I wraz z upływem czasu coraz bardziej przejmujące stają się wspomnienia o tych ludziach, którzy święcie kochali to, czemu kłaniasz się całe życie – teatr. Być może dziś nadszedł czas, aby porozmawiać o czarze człowieczeństwa, serdeczności, które są niemożliwe bez udziału, przede wszystkim, świadomości, pragnienia, woli. Czuję się lwowianką z życia i ducha. Lwów – centrum wydawnicze, sztuk, prawdziwa perła architektoniczna: gotyk, renesans, barok, barok ukraiński, empire, konstruktywizm, secesja, modernizm, przeplatając się, tworzą architektoniczną harmonię miasta. A do tego Ludzie! Rodziny Kruszelnickich, Turinów... Dziś, obejmując myślą i uczuciami swoje wielkie życie twórcze, a po prostu przeżywszy długie lata, pytam siebie: czy człowiek może sam siebie stworzyć bez wizualnego, zmysłowego, plastycznego społeczeństwa? Nawet jeśli jesteś osobą introwertyczną, zamkniętą w swojej psychofizyce? Prawdą jest jedno: punkt oparcia w sobie – intelektualny, emocjonalny, mądry – można znaleźć, czytając życie Człowieka, któremu wierzysz, w którego talent wierzysz... Trzy kobiety miały na mnie ogromny wpływ życiowy: moja matka – Kławdija Mykołajiwna Kononenko, Łesia Ukrainka i Marija Zańkowećka. Dały mi możliwość odczuwania tego, co narodowe w sztuce i życiu, uświadomienia sobie, gdzie żyję, po jakiej ziemi chodziłam i chodzę, i zawsze dotykania głową nieba, zarówno w Teatrze, jak i w życiu. Marija Kostiantyniwna Zańkowećka! Moje życie twórcze jest ściśle związane z imieniem Marii: ukończyłam studio przy teatrze im. M. Zańkowećkiej pod kierunkiem reżysera kurbasowskiego B. Ch. Tiahna, 30 lat służyłam na scenie zańkowczan, 22 lata grałam rolę Zańkowećkiej (około 600 razy), pracując w teatrze im. I. Franki, założyłam Międzynarodowy Festiwal Monodramów Kobiecych „Maria”, poświęcony pierwszej artystce ludowej Ukrainy Marii Zańkowećkiej. Celem Festiwalu było pielęgnowanie, kultywowanie i prezentowanie możliwości uniwersalnego języka teatru, popularyzacja najlepszych światowych osiągnięć kunsztu wykonawczego aktorek, wspieranie aktywnej integracji teatru ukraińskiego w światowy proces teatralny... Taki talent, jak u Zańkowećkiej, rodzi się raz na stulecie. W jej charakterze, wyglądzie, w ogóle osobowości połączyły się wszystkie cechy, które określają naturę artystyczną, czyli w niej głębokie uczucia emocjonalne i wewnętrzne przeżycia dzięki cechom charakteru nabierały dynamicznej siły wyrazu, która wzmacniała się wyrazistym wyglądem, plastyką i głosem o dziwnej urodzie (mezzosopran). Ale wszystko to mogłoby pozostać cudownym, pięknym materiałem, gdyby Zańkowećka nie wykazała siły i woli, nie dokonywałaby całe życie wyboru: między zapewnionym życiem żony wojskowego a wieczną wędrówką, między przywilejami scen Petersburga i Moskwy a bezprawną sceną ukraińską, między bezmyślnym życiem a postawą obywatelki... A bolesny wybór w miłości?.. I. Marjanenko pisał: „Marija Kostiantyniwna miała piękny wygląd i szczególnie niezwykle wyraziste, czarujące oczy, piękny głos o dużym zakresie, którym umiała podkreślić osobliwości ukraińskiej pieśni ludowej. Pieśni weselne w jej wykonaniu – to niezrównane widowisko, to arcydzieło. I jak szkoda, że, zdaje się, nic nie zostało utrwalone, choćby na płytach gramofonowych”. Pieśń dla Marii była swoistą medytacją, istotą zagłębienia w sobie i jednocześnie – cienką nicią Ariadny, która łatwo wyprowadzała ją do ludzkich serc. Niania Suchondycha, jak nazywano ją we wsi Zańky, starała się pomóc swojej wychowance Mani poznać świat przyrody, opowiadała jej o ziołach, roślinach, które miały właściwości lecznicze i pomagały ludziom przezwyciężać chorobę. A czasami brała Manię, sadzała do siebie na kolana, tuliła do swoich piersi i śpiewała cichutko pieśń. W rodzinie Adasowskich kochano pieśń. Ojciec miał dobry głos, śpiewał w chórze cerkiewnym miejscowej cerkwi św. Mikołaja. Razem z ojcem śpiewała tu także Marija Kostiantyniwna. „Stoi, bywało, Mania cała w bieli obok ojca i tak śpiewa, że wieśniacy płakali ze wzruszenia”. „Wszystko, co śpiewałam jako dziewczynka, nie wychodzi mi z głowy i teraz. Kocham pieśni ludowe i tańce, ale za pieśniami i tańcami widziałam i żal, i łzy, dużo łez, dużo smutku. I długo przechowywałam tę tajemnicę, i dopiero, znalazłszy się na scenie, opowiedziałam ludziom o tych łzach” (M. Zańkowećka). Filozofia ludowa, etyka, estetyka, historia, przyrodoznawstwo zawarte w oszlifowanej, wytoczonej formie pieśni, dumy, legendy, podania, kształtowały smak dziecka. M. Zańkowećka była wirtuozem słowa scenicznego. Larysa Kadyrowa w roli Marii Zańkowećkiej. Artysta Wołodymyr Rudenko miała niezwykle wyraziste, barwne słowo sceniczne. Głęboko odczuwała muzykalność, obrazowość, emocjonalność żywego słowa ludowego. Aktorka dużo pracowała nad dźwiękowym ujawnieniem wewnętrznej treści roli. Wyraziste środki językowe, dykcja, ortoepia, melodyka, rytmika, zwłaszcza intonacja i jej partytura tonalna były opracowane do zdumiewającej lekkości, naturalności i prawdziwości. „U Zańkowećkiej była szczególna skłonność do słowa, do artystycznego delektowania się nim, do pracy twórczej nad słowem, do szukania jego krańcowej wyrazistości, istotnej jasności, artystycznej objętości” (S. Duryłin, „Marija Zańkowećka”). Główną rzeczą jest, kiedy słowo rozpuszcza się w działaniu świadomości, kiedy widz, otworzywszy naprzeciw aktora receptory duszy, dzieli z nim ten bezkompromisowo teraźniejszy czas, w którym rozgrywa się spektakl. Nie dane nam jest przeżyć wstrząsu od gry Zańkowećkiej... „Nie tylko odczuć rolę, ale i zrozumieć ją, uczynić ją dla siebie bliską, znaleźć i zrozumieć najmniejsze załamania duszy, nawet niuanse, żyć w wyobraźni swojej wszystkimi przeżyciami swojej postaci, zachwycić się nią, pokochać ją, zobaczyć ją swoim wewnętrznym wzrokiem, – jednym słowem, wczuć się w rolę… – pisała M. Zańkowećka. – Co u was z emocji, co wszystko żarliwe – to dobrze, ale nie spieszcie się, niech słowo rodzi się nie tylko z przeżyć, ale i z myśli postaci, z tego, co ma na myśli”. W życiu jest skromną kobietą w zamkniętych sukniach, prawie nigdzie się nie uśmiecha, w oczach smutek, raczej nauczycielka niż aktorka. Kostiumy Zańkowećka zamawiała u mistrzów ludowych, naszyjnik i kolczyki były autentyczne, prawdziwe, miały pamięć, i to podkreślało naturalność bycia Zańkowećkiej na scenie. A myśląc o życiowym bycie Marii, często wspominam słowa Chrysti Ołeksijiwny Alczewskiej z jej artykułu „Pozycje obywateli-naukowców i doświadczenie życia”: „Nie mamy do siebie często szacunku, nie mamy honoru narodowego, narodowego szacunku do siebie, pragnienia, by coraz głębiej i głębiej poznawać samych siebie”. To o nas?! Chcę zwrócić waszą uwagę na wyimaginowaną ankietę z odpowiedziami Marii, ankietę, którą układałyśmy razem z teatrologiem Nataliją Babanśką. Ankieta Data i miejsce urodzenia: Według zapisu w księdze metrykalnej powiatu nieżyńskiego wsi Zańki “u ziemianina, radcy kolegialnego Konstantyna Konstantynowicza, syna Adasowskiego, oraz jego prawowitej żony, Marii Wasiliewny, córki, oboje prawosławni, urodziła się córka Maria 22 dnia miesiąca lipca 1854 roku”. Urodziła się w dniu św. Marii, dlatego Maria. Imię oznacza gorzka i piękna, a jej znak Lew należy do ludzi silnych i utalentowanych. Dane zewnętrzne: Wzrost średni, 1 metr 62 cm, ciemne włosy, piwne oczy, rysy twarzy zwyczajne, ruchliwe; według wspomnień współczesnych, Zańkowiecka była kobietą dobrze zbudowaną, cała jej postać nieco pochylona do przodu, ruchliwa, plastycznie wyrazista, zwłaszcza dłonie, zachwycały jej oczy, kto spotykał się z nimi, nie mógł zapomnieć jej głębokiego hipnotyzującego spojrzenia. A 6-letniej Mani bardzo nie podobał się kolor jej oczu i postanowiła je zmyć. Wziąwszy mydło, dziewczynka zaczęła bezlitośnie trzeć swoje oczy, płacząc z bólu: “Ja nie chcę, żeby u mnie były takie czarne oczy, ja je zmyję”. Osobliwością Zańkowieckiej było to, że na jej twarzy z niezwykłą szybkością odbijały się najmniejsze ruchy duszy, nie znała ona spokoju ani na scenie, ani w życiu. Stan cywilny, krewni: Trzej bracia i siostra Lida, najbliższy przyjaciel – matka. 11 maja 1875 roku w Zańkach odbył się ślub z tambowskim szlachcicem kapitanem brygady artylerii Aleksiejem Antonowiczem Chłystowem, który ostatecznie został rozwiązany w 1887 roku. Wykształcenie, zawód, języki, w jakich krajach bywała: Wychowywała się w pensjonacie, nieukończona konserwatorska, klasa wokalu; zawód – aktorka, języki – ukraiński, rosyjski, francuski; była na występach – Ukraina, Rosja, Zakaukazie, Mołdawia, Litwa, Polska, leczyła się w Niemczech. Którym pisarzom dajesz pierwszeństwo: Szewczenko, Turgieniew. Kompozytorzy: Łysenko, Czajkowski. Aktorzy: Duse, Mounet-Sully, Mamont-Dalski, Jermołowa, Sawina w rolach komediowych. “Dla mnie teatr – przede wszystkim i po wszystkim świątynia, ja nie gram tego, czego nie rozumiem sercem”. “Wy nie widzieliście, w jakich teatrach występowałam. Prawda, miałam szczęście grać nawet w cesarskim, ale i w stodołach i w szopach ja też grałam. Całe życie moje – wędrówka, ale ja nigdy nie smuciłam się z tego powodu. Pewnego razu zaprosili nas dać pięć przedstawień na stacji kolejowej. My zgodziliśmy się, żyliśmy w wagonach, a teatrem była gorzelnia, która nie była ogrzewana. Na dworze panowały 30-stopniowe mrozy, makijaż zastygał na twarzy, szkło na lampach pękało, ale kiedy zobaczyłam chciwe oczy widzów, prostych ludzi, ja otrząsnęłam się i zaczęłam grać z wielkim natchnieniem”. Maria Zańkowiecka Partnerzy: Sadowski, Kropywnycki, Saksahanski. “Mówią, nie ma na świecie wyższej rozkoszy, jak być zadowolonym z życia, być zadowolonym z samego siebie, uświadamiać nie czując i czuć nie uświadamiając... Mnie to nie zrozumiałe. Ale kiedy wychodzę na scenę, ja już nie jestem ja, a Ołena, Oksana, Charytyna. Na mnie kostium, makijaż, u mnie cudzy obraz, cudza dusza. I ile bym nie grała, stale nieznośne światło rampy, uderzając w oczy, jednocześnie boleśnie bije mnie po nerwach: chwila i ja cała stygnę. Ale to tylko krótka chwila. Dalej ja “wchodzę w rolę” i zupełnie zapominam, że teatr to zagadkowy sfinks, imię któremu publiczność”. Wasze ulubione role: Natalia z “Łymerywny”, Aza. Pora dnia: “Główne w moim życiu dzieje się wieczorem – przedstawienie! Jeśli go nie ma – odczuwasz po prostu brak tlenu. Wszystko gotowe! Tylko światło dajcie skierowane, i niczego nie ma, i ty sam zaczynasz tworzyć widowisko. Realne ludzkie życie ja zaczynam odliczać od tego momentu, kiedy człowiekowi nadaje się możliwość dokonać wyboru. Obywatelskie, twórcze, moralne życie – rezultat wysiłku. Jak i rola. I dlatego, znając finał, ja żyję i w życiu i na scenie, nie oszukując siebie. Może być stąd mój maksymalizm, i hiperbola, i negatywizm”. Pora roku: Jesień, ale wiosny czeka naród, widocznie ona jest bardziej potrzebna. Kolor: Błękitny. Kwiat: Rumianek. Perfumy: Fiołkowe. Miasto: Kijów. Typ mężczyzny: Wysoki, silny, przystojny, czarnowłosy, z wąsami. “Ja czuję, że tak kochać nie można, jak ja kocham, że tak kochać – szaleństwo. I strasznie mi, jakby śmierć, grożąc, nad nami wije się blisko i cicho. Ale ja jeszcze silniej ciebie kocham, i nieskończenie ciebie żałuję, do przerażenia zlewam życie swoje, zlewam duszę ja z duszą twoją”. (z listu do M. Sadowskiego). Wasze motto: Cierpiąc, kochać “Jak żyje mi się? Nie wiem, jak tobie powiedzieć, bywają chwile, kiedy przychodzi coś podobnego do radości, ale tych chwil tak mało, a smutku tak dużo, że jeszcze ciężej potem staje się. Ale trzeba szukać ratunku w sobie samym. Inaczej człowiek sam sobie zbuduje więzienie, gdzie bo własne czyny tworzą smutek, radość i wolność ducha”. (z listu do M. Sadowskiego). Największa radość w życiu: Grać. “Ewangelia aktorstwa wy”

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Dla mnie wszystko to wyraża się jednym słowem – trzewia. Po przedstawieniu długo nie mogę zasnąć, leżę w łóżku i analizuję swoje wykonanie. Krew uderza mi do głowy, gdy przypominam sobie, że powiedziałam jakieś słowo nie tak, w ciemności czerwienieję ze wstydu za każdy fałszywy dźwięk. Nigdy nie byłam zadowolona z siebie”. Wasze porażki: Wśród ról – Pronia, „Za dwoma zającami”. Czemu się dziwicie: Człowiekowi. Wasz charakter, mocne i słabe strony: Jestem czuła i jestem aktorką, dlatego jestem uparta, nerwowa, łatwo się pobudzam, wrażliwa, drażliwa, gorąca, fantazjująca, lubię, żeby otaczającym mnie ludziom było dobrze. Jakie cechy człowieka cenicie najbardziej, a jakich nienawidzicie: Szacunek dla drugiego człowieka, nienawidzę okrucieństwa. „Ile w tym świecie niemożliwych intryg, cynicznych drwin z ­sztuki i ze sprawiedliwości musiałam znosić”. „Bo kulisy – to ciągła gorycz i ból, zdolne są tylko truć radość z ­sztuki: zagrasz dobrze jakąkolwiek rolę, rozgrzejesz się na scenie duszą, wybiegniesz za kulisy szczęśliwa, z błyszczącymi oczami, i nagle rzucą w ciebie całą łopatę błota. Zaczniesz się zastanawiać: Dlaczego? Z jakiego powodu? I tak ciężko zrobi się na duszy! Czy aktorka to człowiek? Czy ma ona honor? O, nie, ona za pieniądze duszę sprzedała! A jeśli nie ma duszy – to precz z nią! Depczcie w błoto! Rzucajcie w nią kamieniami! Ona jest aktorką! Ona jest marmurem bez duszy. Manekin ona...” Wasza nadzieja: Przyszłość. Z listu Marii Konstantynówny do praprawnuczki… – z listu Marii Konstantynówny do wnuczecznej siostrzenicy Iryny Wołyk. Słowa Zańkowieckiej, napisane osiemdziesiąt lat temu, tuż przed śmiercią, brzmią jak testament i moralna nauka dla nas, współczesnych: „Moja droga Irusiu. Twoja babka jest stara, długo żyła, wiele przeżyła, i to doświadczenie daje mi prawo powiedzieć ci to: staraj się, by twoje sumienie było czyste jak kropla wody z ­przylądka, a twoja dusza niech się odznacza prostotą i szczerością. Bądź wyrozumiała, wiele wybaczaj, unikaj zuchwalstwa, byś nie popadła w pychę. Pracuj, nie ulegaj lenistwu, namiętnościom i pożądaniom. Strzeż się wszystkiego, co nosi w sobie zarodek zła. Pamiętaj, że życie nie świeci długo, pali się i gaśnie, a światło duszy – to gwiazda, która świeci wiecznie!” I na koniec słowa Iwana Karpowicza Karpenki-Karego: Każdy prawdziwy Ukrainiec powinien przechowywać w swoim domu portret Zańkowieckiej, tak jak przechowujemy portret naszego Tarasa Szewczenki. I na koniec słowa Marii Zańkowieckiej: Zawsze chciałam porzucić scenę, i dopiero po czterdziestu latach zrobiłam to ostatecznie. Napisałam list do administracji Państwowego Ludowego Teatru: „Z wielkim żalem muszę z wdzięcznością odmówić zaproszenia do składu nowej trupy, nie mam już w sobie dawnych sił, energii i zdolności do pracy, dlatego uznaję za konieczne wreszcie położyć temu kres. Dziękując jeszcze raz z całego serca wszystkim i za wszystko, przesyłam swoje ostatnie „wybaczcie i żegnajcie!”. I na koniec słowa G. Marqueza: Nie płacz, że to się skończyło. Uśmiechnij się, bo to było. Tak, było: i teatr „Ruska Besida” we Lwowie, i Les Kurbas; i teatr Koryfeuszy, i bracia Tobiłewycze z siostrą Zofią, i M. Kropywnycki, i I. Karpenko-Karyj… i Maria Zańkowiecka była, jest i będzie! Pamiętamy, szanujemy się, uśmiechamy się, bo na to zasługujemy! nia Komitetu Wspierania Uczonych. 17 maja 1922 r. nr 59. List ochronny: „Wydano niniejszy Marii Konstantynownie Zankowieckiej na to, że znajduje się ona wśród osób szczególnie wyznaczonych dekretem Rady Komisarzy Ludowych i zgodnie z dekretem RKL USRR z 30 sierpnia 1921 roku jej mieszkanie podlega zagęszczeniu, a sama Zankowiecka nie podlega wysiedleniu. Jej majątek nie podlega rekwizycji”. Odsłonięcie tablicy na fasadzie budynku nastąpiło 5 października 1953 roku. W lutym 1973 roku zainstalowano nową tablicę. Autorzy: rzeźbiarka E. N. Kalnicka, architekt A. A. Snicarjow. Wykonana z szarego granitu, z nakładanym brązowym portretem Marii Konstantynówny Zankowieckiej oraz napisem – „w tym domu w latach 1918–1934 mieszkała koryfeuszka ukraińskiego teatru, artystka ludowa Ukrainy Maria Konstantynówna Zankowiecka”. „Rada Ministrów URSR, Kijów, Kirowa, 12/2. Zgodzić się z wnioskiem Państwowego Komitetu Budownictwa URSR o niecelowości zburzenia budynku przy ulicy Czerwonoarmijskiej, 121. Po wysiedleniu mieszkańców wykonać do 1 stycznia 1984 r. kapitalny remont wskazanego budynku i wykorzystać go do rozbudowy ekspozycji muzeum Marii Zankowieckiej oraz innych potrzeb muzealnych. 31.05.1979 M. Orlik” *** 31.05.1980 „Zastępcy Przewodniczącego Rady Ministrów URSR t. M. A. Orlik. Wykonawczy Komitet Kijowskiej Miejskiej Rady Deputowanych Ludowych informuje, że decyzją Miejskiego Komitetu Wykonawczego budynek przy ul. Czerwonoarmijskiej 121, w którym mieści się muzeum-mieszkanie Marii Kostiantyniwny Zankowieckiej, zostaje w całości przekazany pod utworzenie w nim muzeum pamiątkowego (z zachowaniem mieszkania) ludowej artystki URSR Marii Zankowieckiej. W ciągu 1980 roku zostanie wykonana dokumentacja projektowo-kosztorysowa dotycząca rekonstrukcji i kapitalnego remontu wspomnianego budynku. Przewodniczący W. A. Zgurskyj”. Jesienią 1979 r. wyprowadzono mieszkańców z trzech mieszkań budynku nr 121. Należytej ochrony budynku nie było, w nocy z 23 na 24 października 1979 r. w mieszkaniu nr 3 wybuchł pożar. Stało się to pretekstem do demontażu ekspozycji i wywiezienia jej najpierw do Moskiewskiego Rejonowego Wydziału Milicji, a następnie do muzeum teatralnego na czas przechowywania na okres remontu budynku. (Pożar został szybko ugaszony i nie wyrządził budynkowi większej szkody). Do remontu nie przystąpiono ani w 1979 r., ani w kolejnych latach. Ludzie otrzymywali na swoje listy uspokajające odpowiedzi i obietnice. 30 maja 1983 roku w ciągu kilku godzin z budynkiem się rozprawiono: buldożerami go zrównano z ziemią, wywieziono wszystkie „konstrukcje”, plac wyrównano i obsiano trawą. Tym działaniom towarzyszyły następujące czynności: 1. Jesienią 1979 roku tablicę zerwano ze ściany. 2. W latach 1981–1982 etapami przeprowadzono prace polegające na wycince najpierw wszystkich drzew rosnących w pobliżu budynku, aż do samej Czerwonoarmijskiej, a potem także drzew i krzewów białego bzu, posadzonych przez samą Marię Zankowiecką z otrzymanych przez nią sadzonek, a w maju, kiedy kwitł biały bez, Maria Kostiantyniwna rozdawała bukiety tym, którzy ją odwiedzali. Tuż przy samym budynku wycięto wszystko bez reszty. „Od początku maja 1986 roku na terenie strefy ochronnej zabytku historii i kultury – budynku, w którym mieszkała Maria Kostiantyniwna Zankowiecka i gdzie znajdowało się jej muzeum, rozpoczęły się roboty budowlane, które nie mają nic wspólnego z rekonstrukcją zabytku. Prace nie zostały wstrzymane, jak tego wymaga prawo…” Oto taki krzykliwy list... A teraz muzeum zostało odrestaurowane, otwarte dla ludzi i z radością przyjmuje wszystkich, wszystkich... I dziś warto wspomnieć zarówno śpiewaka I. S. Kozłowskiego, jak i fundatora teatru im. M. Zankowieckiej B. W. Romanyckiego, A. M. Draka, a także kierowniczki muzeum Zankowieckiej W. A. Kozijenko, H. M. Halabutską, N. H. Babańską i R. H. Pylypczuka, którzy uczestniczyli w chwili otwarcia muzeum... i wszystkich pracowników muzeum, duchowych i serdecznych krewnych wielkiej Marii Zankowieckiej! Materiały przygotowała Larysa KADYROWA, narodowa artystka Ukrainy, laureatka Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, profesorka. Zdjęcia z otwartych źródeł

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 13strona oryginału ↗

Muzeum Marii Zankowieckiej – 35

Nie jest nam dane przeżyć wstrząsu od gry Zankowieckiej... Echa, odgłosy w listach, recenzjach, wspomnieniach, fotografiach, dokumentach, gazetowych wywiadach, które zachowały się w Muzeum Teatralnym im. Zankowieckiej, pozwalają odtworzyć epokę i aktorkę w tej epoce. Myślę, że w istotnym zakresie zdołamy ją sobie wyobrazić i zrozumieć Zankowiecką, jej dar, który żyłby w naszych czasach, gdyby Zankowiecka była z nami, nie zagubiłby się, lecz nabrałby innej jakości, znalazłyby się inne punkty styczne jej talentu z naszym czasem. Bo właściwe aktorce czułość, rozkosz, emocjonalność, słowna partytura zawsze tworzyły magię dzieła teatralnego. Bo ideałem współczesnego teatru jest laboratorium, radykalizm, estetyczny szok, nowatorstwo, aktualność w jej materialnych przejawach... Teatr jest tam, gdzie istnieje cud talentu aktorskiego i gdzie zbiegają się wszystkie nowości reżyserów, dramaturgów, scenografów... Muzeum Zankowieckiej przechowuje fenomen Teatru jako kategorii sztuki aktorskiej: mikrowątki (kontakty aktorskie) i megawątki (każdy aktor jako stan psychofizyczny), charakterystyczny stan zdumienia wobec świata i własnego bytu w tym świecie, improwizację (jako poczucie aktorskiej wartości wobec widzów), samo życie (jako nieprzewidywalna i napięta przestrzeń) oraz zawsze urządzoną przestrzeń sceniczną. W muzeum przechowywane są ponad dwa tysiące rękopisów, fotografii, programów i afiszy przedstawień, kostiumów i osobistych rzeczy aktorki. Wchodząc do Muzeum Zankowieckiej, myślę: co zdołałam zrobić, aby imię Marii Zankowieckiej brzmiało w przestrzeni i czasie? Ustanowić nagrodę im. M. Zankowieckiej, napisać scenariusz i być prowadzącą w filmie „Moja Zankowiecka” (moje serdeczne podziękowania dla redaktorki Tamary Bojko)... Co jest moim ideałem, z czym chcę ważyć swoje myśli i co powinno być przez nie brane pod uwagę? Moim ideałem jest poczucie kulturowej tradycji, którą trzeba uwyraźnić, oczyścić, zrekonstruować, zrozumieć, bo jej najwyższą cnotą jest czystość jakości. Tradycja balansuje na krawędzi zniknięcia... prawda, istnieją muzea, które przechowują zapisy, wspomnienia, rozważania, systemy geniuszy przeszłości – J. Grotowskiego, Leś Kurbasa, M. Zankowieckiej, lecz ta kulturowa tradycja pozostanie martwa, dopóki nie przeniknie naszej pamięci fizycznej i rozumowej. W muzeum Zankowieckiej jest niewiele zdjęć ze scen przedstawień. Dlaczego? Bo fotografie wtedy dopiero nabierały mocy, zdjęcia wykonywano w atelier, dlatego na fotografiach widać odcień pozowania. Nie zachowały się zdjęcia z „Natalki Połtawki”, ale jest fotografia młodej Zankowieckiej w ukraińskim stroju. Swoje kostiumy Zankowiecka zamawiała u ludowych mistrzów, czasem sama je haftowała. Wszystko to – i korale, i kolczyki – były autentyczne, prawdziwe... Przekazałam muzeum ultramarynowe korale Zankowieckiej, podarowane mi w lwowskim teatrze przez N. P. Doценко, porcelanową rozetkę na biżuterię oraz część kroleweckiego ręcznika (którego Maria używała podczas gościnnych występów we Lwowie; druga część należała do I. S. Kozłowskiego); kołnierzyk haftowany przez Marię (wyśmienita robota) oraz pojedynczą ozdobę – te rzeczy podarowały mi wnuczki siostrzenicy Zankowieckiej. Muzeum otwarto w 1960 roku przy ul. W. Wasylkiwskiej w mieszkaniu nr 4 na drugim piętrze, gdzie mieszkała aktorka. Było to wówczas pierwsze na Ukrainie memorialne muzeum aktorskie. W 1980 roku zabytek kultury został zlikwidowany. Oto co pisała mi Iryna Fedorywna Tołoczko, wnuczka siostrzenicy Marii Zankowieckiej, po tym, jak w 1979 roku spalone zostało podpalone muzeum aktorki: „Droga, kochana Larysso! ...Piszecie, że dyrektor teatru S. S. Senczuk dzwonił w Pana imieniu do KC... i że odpowiedziano mu, iż „wielką pracę i troskę w tej sprawie prowadzi Iwan Semenowycz Kozłowski”; że przyszedł list z Waszego teatru podpisany przez B. W. Romanickiego, N. P. Doceńki, F. M. Strihuna oraz Waszym. Rzecz w tym, że kilka lat temu, po pożarze w memorialnym domu-muzeum Marii Kostiantynówny Zankowieckiej... eksponaty zostały uratowane, ale budynek stał się bezpańskim w pełnym tego słowa znaczeniu – bez ochrony, bez jakiegokolwiek zainteresowania nim, oddany na pastwę żywiołu. Teraz, po rozebraniu budynku-muzeum, zwróciłam się listownie do Kozłowskiego... „Obecnie decyzja w tej sprawie jest odkładana w związku z Czarnobylem”, ale dlaczego w takim razie nie są odkładane działania przeciwdziałające odbudowie memorialnego muzeum Marii Kostiantynówny Zankowieckiej, a wprost przeciwnie – na miejscu zlikwidowanego memoriału prowadzona jest intensywna zabudowa jakiegoś niezrozumiałego obiektu, który nie ma żadnego związku z muzeum Zankowieckiej? Do wiadomości chętnych do pomocy w słusznej sprawie załączam niektóre wyciągi z dokumentów: „Ukr. SRR Rada Komisarzy Ludowych, Wszechukraiński ko-

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 14strona oryginału ↗

Dmytro Linartowycz: „Poranione, pogrążone w żałobie dusze ludzi Ukrainy trzeba prowadzić do teatrów na rehabilitację”

W Kijowskim Akademickim Teatrze Lalek trwają premierowe pokazy kameralnego spektaklu na podstawie legendarnego utworu Iwana Franki „Ukradzione szczęście” w reżyserii utalentowanej reżyserki Tetiany Awramenko oraz z udziałem zasłużonego artysty Ukrainy, porucznika Sił Zbrojnych Ukrainy Dmytra Linartowycza i aktorki Jelyzawety Bojko. „Ukradzione szczęście” w interpretacji pani Tetiany to znacznie więcej niż tylko historia nieszczęśliwej miłości. To symboliczne i głębokie dzieło o ludziach, którym kradną ich przyszłość, oraz o tragicznych skutkach prób przywrócenia wszystkiego „tak, jak było”. O tym, jak trudno nie mieć wyboru i wolności, by go dokonać bez konsekwencji. O tym, jak często wybór na własną korzyść staje się zdradą drugiego człowieka. Ale także o tym, że nadzieja pojawia się wtedy, gdy akceptujesz nieodwracalność i masz odwagę ruszyć dalej oraz budować nową przyszłość. O spektaklu i teatrze w czasie wojny rozmawialiśmy w centrum prasowym ArmiaInform z Dmytrem Linartowyczem, Tetianą Awramenko i Jelyzawetą Bojko. – Dmytro, grał pan w spektaklach „Ukradzione szczęście” jeszcze zanim zaczął pan służyć w Siłach Zbrojnych Ukrainy. Na czym polega wyjątkowość tej nowej inscenizacji? – W teatrze „Kijów” jako wykonawca próbowałem dotknąć tego materiału. Ale w inscenizacji reżyserki Tetiany Awramenko ten materiał wybrzmiał zupełnie nowo. Ponieważ żyjemy w takim czasie – utrudzonym, bardzo emocjonalnym, z różnymi wybuchami. I muszę powiedzieć, że prawdziwe dotknięcie „Ukradzionego szczęścia”, czując ukraińską obrzędowość, pulsując jego ukraińskimi wibracjami, jest dla mnie szczęściem. Po raz pierwszy mam takie odczucia. Dziękuję reżyserce, dziękuję Jelyzawecie i Akademickiemu Teatrowi Lalek, że pozwolili mi tego dotknąć. Robiliśmy spektakl tak, aby był współbrzmiący z czasem i żeby nie było przywiązania do jakiejś konkretnej przestrzeni czasowej. Żartuję, że taki spektakl można grać nawet na latającym spodku. Najważniejsze, że poruszono tam naprawdę odwieczne pytania: miłość, zdrada, nienawiść, dobro. Oraz perypetie: to, co kipi w ludziach. I oczywiście podkład robiliśmy zgodnie z ciągiem sytuacyjnym – tym, co dzieje się teraz z naszymi ludźmi. Spojrzenie Tetiany Awramenko jest nowoczesne, pracuje ona z różnymi formami, z ruchami festiwalowymi. To unikalna możliwość, by spojrzeć na grę aktorską w ogóle na nowo. Ponieważ dotąd z takich „kanonicznych” spektakli jak „Ukradzione szczęście” robiono jakąś ikonę... A tutaj Tetiana zaproponowała syntezę: jest w niej i muzyka, i plastyka, i ruch – od wewnętrznego do zewnętrznego, od zewnętrznego do wewnętrznego. Podniosła nasze wielowiekowe warstwy. Ale równolegle przebiega tam również realizm. I ten zestaw zadziałał. Na ten spektakl czekają już bardzo różni ludzie. Przychodzą wojskowi, mieszczanie, cywile różnych profesji i wyznań. I wszyscy mówią: „bardzo interesujące jest wasze spojrzenie, z waszym niebanalnym sznytem”. Mój bohater – Hurman, który przeszedł pewną drogę życiową, w tym front. To jakieś takie autobiograficzne rzeczy… Potem, po służbie, przez żandarmerię wrócił w swój rodzinny powiat, gdzie mieszkał od dziecka. I chciał na nowo pewne rzeczy robić, ale do tej samej rzeki dwa razy się nie wejdzie. On, nawiasem mówiąc, zapłacił za bardzo wiele rzeczy. Wzięto mnie i, w dobrym tego słowa znaczeniu, jak to nazywają aktorzy, wykorzystano moje doświadczenie życiowe. Na ile się udało – nie potrafię powiedzieć. Robiłem to, co mówił reżyser. Nie jestem zadowolony ze swojej roli, jak zawsze. Po prostu oddaję się procesowi uczciwie, jak potrafię. Jeszcze bardzo dużo trzeba nad rolą pracować. Choć zagraliśmy już dobrą serię spektakli, ale żeby stała się ona moją rolą w pełni, trzeba zagrać 25–50 przedstawień… – Proszę opowiedzieć o swoim doświadczeniu bojowym, o zranieniu. Co po tym dla pana oznacza powrót do teatru? – Przeszedłszy 199. szkoleniowe centrum desantowo-szturmowe, gdzie otrzymałem wojskową specjalność zwiadowcy, trafiłem na kierunek chersoński w składzie 46. Oddzielnej Brygady Aeromobilnej do 3. batalionu. Dowódcą batalionu u mnie był „Kupol”, on i teraz jest na wojnie. A z moich towarzyszy broni – „Wzwodnyj”, „Połtawa”, „Tuz pikowyj”, snajper, Jura Haponenko, biznesmen o pseudonimie „Bajker” – są już w zaświatach, „na tarczach”, ale mniejsza z tym… Bachmut, szturmy, oczyszczanie terenu, umacnianie pozycji, Sołedar, kiedy wdałem się w walkę po to, by dociągnąć 77. brygadzie desantowo-szturmowej, młodym chłopakom, amunicję – granaty, kaliber 5,45, nie mieli z czego strzelać... Zaczęliśmy prowadzić ogień, a wiecie, że w walce panuje walka. Na przykład, jeśli prowadzisz, opracowujesz sektor – w tej chwili trochę panujesz nad sytuacją. Jeśli nie pracujesz na nich, że tak powiem, w formach presji, to oni biorą nad tobą górę… Mieliśmy tak wielu tych moskali, ordyńców, że w Sołedarze w strefie przemysłowej wzięli nas w okrążenie, w pierścień. Wdałszy się w to wszystko, zatrzymaliśmy się już nawet ramię w ramię z pogranicznikami. I podjechał francuski transporter opancerzony, opancerzony sprzęt. I wciągnęli mnie do niego. Ale ostrzelał nas tam granatnik automatyczny, i na minie wylecieliśmy, opony nam rozerwało… I dostałem taki strzał, że motyle z głowy do tej pory częściowo wylatują bardzo mocno. I było to bardzo ciężkie zranienie minowo-wybuchowe. Wyciągnęli mnie z transportera. Często czytam ze „Słowospiewu”, jak doszło do zranienia („Słowospiew” – to autorski zbiór wierszy Dmytra Linartowycza, który ukazał się drukiem w 2023 roku. – Aut.): Myślałem, że padnę! Bóg z nim… Zanurzyłem się w Walkę przy okazji… Myślałem – „Starłem się” – mniejsza z tym, Wszystko będzie – „Zgodnie – odpowiednio!” Z ciemności wyniosłem światło. Z transportera wyciągnęli na nosze. Zimowe słońce świeci swojsko. Na nerwie medycy dobrzy. Krwawe oblepili ciało, Zrzynają szpej, Tutaj każdy zna swoją robotę I nie dają pójść w przepaść. Serce doznaje skurczu, Kłują morfinę w żyłę, Jak wyciągnąć mnie z okrążenia Rozwiązują problem. A ja leżę „ni w pięć, ni w dziewięć”, Jest mi wstrętnie – nie mogę! Z bezczynności przycichłem. Zrywam się, a mnie na nosze! Ile odłamków w ciele Nie jestem w stanie liczyć. Milcząc lekarze w praktyce Wzięli się za reanimację. Jestem starym, wyrobionym człowiekiem, W myśli, w sieć wchodzę. Poraniony wśród kalek Cewnik, kroplówkę gładzę. Mój występ goi szwy. Z gitarą wychodzę z sali. W stadzie z ludźmi Biorę się za wykładanie Słowa. Teatr – to rehabilitacja. I nie tylko mnie – oficera Sił Zbrojnych Ukrainy, weterana wojny, uczestnika działań bojowych. Do nas na spektakl przychodzi wielu wojskowych. Był mąż Tetiany, reżyserki. W przyszłości, mamy nadzieję, i mąż Jelyzawety go obejrzy, bo teraz podczas wykonywania zadań trafił do szpitala. Dla nich to też rehabilitacja, ponieważ to kontakt z aktorami, z twórczymi ludźmi, z przewodnikami emocji, które szybują tam i z powrotem. A ludziom jest to potrzebne. I u nas na spektakle często-gęsto przychodzą generałowie, żołnierze, kadra oficerska, podoficerska. To płaczą, to się uśmiechają. Najważniejsze, że ich dzieci, żony, krewni też przychodzą po tym. Ponieważ i dla nich to swoista rehabilitacja. Mówię o tym teraz w swoim centrum medialnym. Wałerij Fedorowycz Załużny, kiedy nagradzał mnie bronią honorową, zapytał: „Dokąd dalej?”. Mówię – do 46. brygady, desantowo-szturmowej. A on: “Zetrzesz się, dawaj do mediacentrum!” I oto teraz jest możliwość, będąc w garnizonie (służę jako oficer Sił Zbrojnych Ukrainy), jeszcze pracować w teatrze. – Rzeczywiście, teatr to w pewnym sensie rehabilitacja dla społeczeństwa. Ale żeby spektakl “zadziałał”, trzeba dołożyć niemałych wysiłków… – Jesteśmy rzemieślnikami, świadomymi, profesjonalnymi ludźmi. Ale co wystawiać – to zawsze pytanie, materiał musi odezwać się w sercach i zarezonować w społeczeństwie. Każdy spektakl jest jak oddanie krwi. Zrobiliśmy ten spektakl tak, że jest on i edukacyjny, a zarazem niesie funkcję rehabilitacji. Czym jest rehabilitacja? To powrót do samych siebie. I w danym przypadku dotknęliśmy klasyki nie po prostu jako kolejnego utworu ze szkolnego programu. Kiedy zaczęliśmy pracować, zrozumieliśmy, że to na poziomie z Szekspirem, po prostu nasze mentalne jestestwo jest ukraińskie, z ukraińskim “oprogramowaniem”. Tam dialogi są wyraźne, jasne, trójkąty istnieją. To, jak mówią, klasyczne schematy, takie same jak we Francji, w Anglii. Po prostu w Ukrainie ludzie żyją po swojemu, a emocja jest ta sama, sens ten sam. W przyszłości będzie jeszcze wielkie badanie metod rehabilitacji naszego ukraińskiego społeczeństwa. Dlatego że po tym, jak nastąpi ulga, powstanie pytanie – co z ludźmi Ukrainy robić, dokąd ich prowadzić – te dusze straumatyzowane, pogrążone w żalu? Tylko teatr, tylko sztuka będzie w stanie pomóc człowiekowi wyjść z tego skomplikowanego sytuacyjnego ciągu pod nazwą “powojenny czas w Ukrainie”, “powojenne okoliczności”. Staramy się zwrócić twarz ukraińskiemu teatrowi, żeby to było po naszemu. Bo wcześniej był problem moskiewski, nie wyobrażacie sobie jak bardzo. Często aktorzy plagiatowali, robili kserokopię, jak to grają gdzieś tam: albo za oceanem, albo jak pracują Moskale. A teraz tacy reżyserzy jak Tetiana Awramenko pracują z formami plastycznymi, dobierają muzykę. A jeszcze ona jest odpowiedzialna za światło, za kostiumy… To jak przedszkole, gdzie do wychowawczyni każdy podchodzi. Aktor pyta: “Czy kostium na mnie normalnie leży?” – “Tak, normalnie, tylko popraw ten guzik”. Oświetleniowiec podchodzi, pyta o światło: “Mam gdzie – w lewo czy w prawo?” – “W lewo, tylko trochę niżej, a to wyłącz”. Ktoś jeszcze pyta: “A jest tam gniazdko?”… Trzeba i za “strojem ukraińskiej aktorskiej duszy” pilnować, i za sceną, i za kolejnością, i za partyturą dźwiękową, absolutnie za wszystkim! A to przecież tylko kropelki w morzu. Wyobrażacie sobie, jutro premiera, a aktor na przykład zachorował. Właśnie z takich małych kropelek tworzy się życiowe aktorskie morze. Tetiana tym żyje – przychodzi, czyta, sublimuje, gromadzi w sobie wszystko. – Dlaczego sztuka Iwana Franki “Ukradzione szczęście” jest aktualna dzisiaj? Tetiana Awramenko: – Pierwsze, co było dla nas ważne, to promować właśnie ukraiński kontent. I trochę przełamać tę granicę, która została postawiona za czasów radzieckich i poradzieckich, że ukraińska klasyka – to coś takiego w wielkich poszarpanych szarawarach, z wąsami i w żadnym wypadku nie może być aktualne w naszym współczesnym życiu. Także chciało się otworzyć przed widzem, że tematy poruszone przez naszych klasyków są wieczne. Dlatego właśnie są klasykami, żeby brzmieć poza czasem. Dlatego scenografia naszego spektaklu nie ma przywiązania do konkretnego czasu, wszak nie ma przywiązania do czasu sama historia. Bo to historia ogólnoludzka. Zdołałam poważnie rozebrać tę sztukę i dla siebie odkryć wiele ważnego dopiero po rozpoczęciu pełnoskalowej inwazji. Kiedy uświadomiłam sobie, że najcięższą rzeczą dla każdego stała się niemożność planowania czegokolwiek na jutro. Ta nieobecność pewności w konkretnej przyszłości stała się tym szczęściem, które zostało ukradzione. Dlatego spektakl, który wystawiliśmy, właśnie sięga tematu ukradzionego szczęścia jako ukradzionej przyszłości. Także jest on o poszukiwaniu tej przyszłości, o poszukiwaniu odnowienia siebie jako nowych, po przeżyciu pewnych tragedii i strat, oraz o rozważaniu wariantów, do których ta historia może nas doprowadzić. Jelizaweta Bojko: – Dla mnie również ta praca jest ważna, ponieważ to potężny ukraiński kontent. To precedens w Teatrze Lalek. “Ukradzione szczęście” wystawiali w różnych gatunkach i wielu teatrach, ale w Teatrze Lalek w takim ujęciu to po raz pierwszy. Teatr syntetyczny, gdzie jest użycie masek, lalek i innych środków – to bardzo ciekawa forma, którą teraz teatry aktywnie wykorzystują, ale nie zawsze piszą, że to synteza. Spróbowaliśmy zsyntetyzować dramat. Nasza drużyna to gdzieś 50 na 50 – specjaliści czysto lalkarskiego kierunku i specjaliści teatru dramatu. Połączyliśmy się i zdołaliśmy podzielić doświadczeniem, czyli zsyntetyzowaliśmy się. To było bardzo fajne. Praca była ciężka, ale owocna. Próbowaliśmy pracować z lalką, to było bardzo niełatwe. Ale wszyscy staraliśmy się nauczyć czegoś nowego.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

Właściwie aktor to zawód, w którym człowiek stale się czegoś uczy. Zależy to od zadań, jakie stawia przed nim reżyser teatralny albo filmowy. Trzeba być otwartym, żeby się uczyć, a potem to szlifować. – Pani mężowie obecnie służą w Siłach Zbrojnych Ukrainy. Czy wspierają pani twórczość, czy ona ich inspiruje? Tetiana Awramenko: – Mój mąż daje mi możliwość teraz wystawiać spektakle i zajmować się twórczością, chroniąc mnie, naszą rodzinę, nasze teatry. Oczywiście, bez niego jest mi trudno i czasem brakuje mi możliwości, żeby po powrocie z próby porozmawiać, coś omówić, ale zawsze czuję jego wsparcie. Uważam, że co najmniej połowa moich sił, włożonych w spektakl, to jego wsparcie, to dzięki niemu. Postanowiłam twórczo spędzić urlop macierzyński. Mamy małe dzieci, dwoje maluchów, ale staram się mniej myśleć o trudnych sprawach i bardziej działać tutaj, w cywilnym życiu, zajmować się kulturą i robić wszystko, co zależy ode mnie tutaj. Bardzo na niego czekam i staram się go inspirować, a on inspiruje mnie. On jest piechurem morskim. To nasza współtwórczość. Jelizaweta Bojko: – Mój mąż bardzo mnie wspiera w tej pracy. Dzięki jego wsparciu, które odczuwam nawet z daleka, wszystko, jak mi się wydaje, się udało. Mój mąż pochodzi z Kałusza. To na zachodzie Ukrainy, gdzie, jak wiadomo, jest ojczyzna Iwana Franki. Kiedy omawialiśmy, że zaczniemy wystawiać „Skradzione szczęście”, pojechaliśmy do Kałusza z mężem. Zaczęłam przysłuchiwać się temu, jak mówią kałuszanie. A potem, gdy czytałam sztukę, miałam w głowie właściwe akcenty, czyli te, których używają tam. Bo pochodzę z południa Ukrainy i choć mam jedno wykształcenie filologiczne, to i tak są dialekty, a dopiero gdy słyszysz je od native speakerów, rozumiesz, jak brzmi to czy inne słowo. W Kałuszu mieszkał brat Iwana Franki, zatrzymywaliśmy się przy jego posiadłości, łapaliśmy trochę „dzen” i przywoływaliśmy te „frankowskie energie”. To są nasze aktorskie przesądy: kiedy pracujesz nad rolą, starasz się szukać wszelkich możliwych informacji, a one same cię znajdują. Niestety, mężowi do tej pory nie udało się być na premierze z powodu okoliczności służby, ale czekam. Dzięki mężowi, dzięki naszym wojskowym mamy możliwość utrzymywać tyły kulturowe i wypełniać je ukraińskim contentem, na który od początku pełnoskalowej inwazji popyt znacznie wzrósł. I robić ten produkt kulturalny coraz lepszym. Musimy bowiem zapełnić tę niszę, bo jeśli nie zrobimy tego teraz, tutaj i w tej chwili (wszyscy wierzymy w Zwycięstwo i na nie czekamy), obawiam się, że już po zdobyciu Zwycięstwa wszystko raszystowskie i tak będzie próbowało znowu się do nas wdzierać. Dlatego bardzo ważne jest umocnienie fundamentu kulturowego, tworzenie wysokiej jakości produktów kulturalnych, które będą się podobać widzom, i by nie mieli oni pokusy sięgania po content w języku rosyjskim. – Lizo, czy zmieniło się podejście do teatru wewnątrz i na zewnątrz, kiedy rozpoczęła się pełnoskalowa inwazja? – Jeśli spojrzeć na niektóre teatry, to dopiero po pełnoskalowej inwazji zrozumiały, w jakim kraju żyją i jaka tu jest kultura. Zaczęły szukać i okazało się, że mamy ukraińską klasykę, że mamy wielu współczesnych pisarzy. Okazuje się, że są, i to mocni. Można nawet robić inscenizacje ich utworów, bo spektakle nie muszą powstawać wyłącznie na podstawie sztuk, można wziąć dowolny utwór, zrobić z niego inscenizację w dialogach i wystawić na scenie. Właściwie ta potężna współczesna kultura ukraińska istnieje u nas bardzo długo, ale teatr, moim zdaniem, był trochę nieukraiński, nie do końca uświadamiał sobie i rozumiał swoje znaczenie i wpływ. Przed pełnoskalową inwazją spotykałam się z informacjami, że nawet po tym, jak weszła ustawa o języku ukraińskim, który ma dominować w sferze usług (a teatr to jedna ze sfer usług dla obywateli), niektóre teatry po prostu przerabiały afisz na ukraiński i dalej grały po rosyjsku. A w niektórych teatrach w ogóle było dużo spektakli rosyjskojęzycznych. I z jakiegoś powodu nie do końca rozumiano bezpośredni związek między kulturą, ukraińskością a wojną, która toczyła się już od 2014 roku. My tutaj właśnie to uświadamialiśmy sobie i rozumieliśmy. A wielu naszych kolegów włączyło się dopiero teraz. Dobrze, że się włączyli, bo wszyscy razem musimy robić wszystko, co możliwe, żeby nie pozwolić tym kreaturom wrócić, tym, które dawno zagnieździły się w niszy kina i teatru. To byli rosyjscy aktorzy, rosyjscy reżyserzy, wszystko to robili świadomie, bardzo mocno finansowali. Ukraińscy aktorzy znajdowali się w rolach drugoplanowych i trzecioplanowych. Dlatego my wszyscy, nawet gdybyśmy odrzucili sentyment do miłości do Ukrainy – czysto z punktu widzenia biznesu i pracy, która przynosi dochód – musimy bardzo mocno trzymać ten nasz potężny ukraiński content. Utrzymywać, rozwijać, wypełniać i czynić lepszym. I w żadnym wypadku nie dopuszczać niczego rosyjskiego. Zaczęłam ostatnio myśleć o tym, że kluczowym chwytem w przyszłości może stać się ignorowanie wszystkiego, co jest związane z Rosją. Wszystko, co rosyjskie, trzeba dewaluować wszelkimi możliwymi metodami i sposobami. A najlepszą dewaluacją jest zbudowanie własnej przestrzeni kulturowej i jej umocnienie. Nasza kultura musi być fundamentalna, dominująca. – Proszę opowiedzieć o swoim zespole… Jelizaweta Bojko: – Chciałabym wyróżnić wszystkich, którzy pracowali nad spektaklem. Jeśli chodzi o pracę z lalką, to Wołodymyr Petrowycz Malynski. Jest człowiekiem ze świata teatru lalek, który całe życie spędził w tym świecie, i bardzo nam pomagał jako konsultant. Troszczył się o to, żeby wszystko wyszło, i to się udało. Jesteśmy mu bardzo wdzięczni. Wspominamy też naszych partnerów, kolegów ze sceny. To Liana Chobelija i Jurij Chetczykow – aktorzy, którzy od ponad dziesięciu lat pracują w tym teatrze i są fachowcami. Wspominamy także Żenię Kiune, który jest artystą odpowiedzialnym za światło. Nic z tego nie stałoby się możliwe bez naszego dyrektora i kierownika artystycznego Ihora Hulego, który zdecydował się dać szansę eksperymentowi, bo to chyba rzeczywiście był eksperyment, ponieważ spektakl dla dorosłych (14+) na małej scenie teatru – przynajmniej w czasie jego kadencji – pojawił się po raz pierwszy. Spróbowaliśmy i myślę, że nikt nie żałuje, że wdaliśmy się w tę historię. Teraz planujemy wyjazd na festiwal Tarasa Szewczenki „Szefest” z tym spektaklem. W tym celu będziemy przenosić go w większy format, bo scena festiwalu jest dość duża, więc trzeba będzie trochę popracować technicznie, żeby go przenieść. Ale jesteśmy gotowi do pracy. Tetiana Awramenko: – Chciałabym też osobno powiedzieć o scenografie spektaklu. Z panem Mykołą Danko długo współpracowaliśmy, zaczęliśmy się z nim spotykać jeszcze przed rozpoczęciem produkcji. Długo omawialiśmy ten materiał. Bardzo się bał, że zechcę zrobić z niego dekorację domową. Musieliśmy długo prowadzić z nim dialogi, żebym mogła rozwinąć swoje pomysły. Zapalił się do tego, choć trochę obawiał się tej awantury, bo do końca nie widział, czy zdołam przenieść ten spektakl do Teatru Lalek, właśnie w tej konwencji, właśnie w tym rozwiązaniu. Ale kiedy zaczęliśmy pracować, kiedy pokazał mi pierwsze szkice, kiedy pokazał mi makietę, zrozumiałam, że ta współpraca będzie wyjątkowa. Kiedy dekoracje pojawiły się już na scenie, zrozumiałam, że to nie dekoracje, lecz scenografia: bardzo głęboka, oryginalna, która żyje własnym, równoległym od nas życiem, gdzieś coś podpowiada, gdzieś w czymś spiera się z nami. Zaczęłam zostawać w teatrze po próbie i po prostu przebywałam wśród tych dekoracji. Pracować z nim, coś wymyślać. Oczywiście pan Mykoła wiele podpowiadał, przychodził na nasze próby, miał czasem swoje wyobrażenie o tym, co robimy, czasem się powstrzymywał, czasem wchodziliśmy z nim w dialog. Ale to naprawdę wyjątkowa praca, kiedy pracujesz z prawdziwym scenografem, który żyje tym teatrem, żyje sztuką, a on żył tym spektaklem nie mniej niż my. Każdy detal, który pojawia się na scenie, w kostiumach czy lalkach, jest przemyślany, głęboko ukraiński, przy czym nie ma takiego autentycznego kierunku – etnograficznego. To zasługa reżysera. To było wyjątkowe doświadczenie, jestem bardzo szczęśliwa. – Tetiano, jak w pani życiu łączą się teatr i wojna? Czy są plany na kolejny sezon? – Do profesjonalnego teatru trafiłam po 2014 roku. Dla mnie teatr i wojna zawsze były obok siebie. A wcześniej, kiedy zajmowałam się swoim amatorskim kołem, najczęściej mówiliśmy o tym, że wojna jest nieunikniona, że nadejdzie. Dlatego dla mnie nie ma wyraźnego podziału. Teatr jest odbiciem społeczeństwa, odbiciem wszystkiego, co się dzieje. Niestety, Bóg obdarzył nas ziemią obok takich sąsiadów, że u nas chyba nie może być teatru poza granicami wojny. Teatr musi istnieć, bo to przede wszystkim możliwość rehabilitacji dla społeczeństwa: zarówno dla wojskowych, jak i dla cywilów. To możliwość rozwijania kultury, dzięki której walczysz i starasz się wywalczyć prawo do życia na tej ziemi. Wraz z początkiem nowego sezonu pojawi się wiele nowych prac, bo im trudniejszy staje się nasz świat, tym bardziej produktywni musimy być. Trzeba być bardziej świadomym w wyborze materiału. Trzeba być bardziej świadomym przekazów, które niesiemy. Są piękne sztuki, ale zbyt tragiczne, które w tym momencie będą traumatyczne dla społeczeństwa. Mimo że „Skradzione szczęście” to trudny dramatyczny materiał, pod koniec spektaklu i tak przekazujemy przesłanie, że przyszłość ma być! Dajemy widzowi sygnał o odrodzeniu każdego z nas, o możliwości tej przyszłości, którą nam ukradziono, i tej, którą tak czy inaczej będziemy dla siebie szukać. Trudno mówić o teatrze bez wojny, bo dla mnie on nieustannie jest z nią związany. Rozmawiał Jewhen BUKET. Fot. Witalij PAWLENKO

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 15strona oryginału ↗

Symbole Olhy Kobylanskiej

W Kijowskim Narodowym Akademickim Teatrze Młodym sięgnięto po ukraińską klasykę. Aleksandra Merkułowa wystawiła tu spektakl „Ziele” na podstawie noweli Olhy Kobylanskiej „W niedzielę rano zioła zbierała”. Eduard OWCZARENKO Zdjęcie ze strony internetowej teatru Ой, не ходи, Грицю, та й на вечорниці, Бо на вечорницях дівки чарівниці… Kto z nas nie słyszał wierszy tej piosenki? — nie, poprawka: Czy ktoś z nas nie słyszał tych wersów tej pieśni? Historia, która za nimi się kryje, zdumiewa i zaskakuje. Miłość i zdrada, magia i rzeczywistość — wszystko splotło się grubymi nićmi na płótnie losu. Dumna i piękna, jak rusałka, Tetiana pokochała Hryćka — pragnącego wolności kawalera, który jest zbyt pewny swoich czarów. „Strzeż się, Tetiano! Bo kto, córko, kocha, ten nieraz i gubi!” — ostrzega ją stara wróżka Mawra. Lecz czy zakochani słuchają rad? Tetiana czeka na swatów od Hryćka, nie podejrzewając, że on już ma narzeczoną Nastkę. „Żal jedną porzucać, a szkoda i drugą zostawiać” — wyznaje chłopak staremu Cyganowi. Czy Tetiana puści Hryćka? Czy znajdzie zioło, które na zawsze odmieni ich losy? — Spektakl „Zillia” to moje drugie odwołanie do ukraińskiej klasyki. Pierwszym był spektakl „Wyspa miłości” na podstawie noweli Marka Wowczka „Pawło Czornokryl” — opowiedziała reżyserka. — Tam też był trójkąt miłosny. W tej noweli znalazłam swoje znaki charakterystyczne, starałam się je wydobyć i rozwinąć. U Marka Wowczka to historia społeczno-obyczajowa, a ja spróbowałam przekształcić ją w mistyczną — o dwóch kobietach i mężczyźnie, który kocha i nie może wybrać. Dziś wszystko, co ukraińskie, nabiera szczególnego znaczenia. Jestem przekonana, że każdy Ukrainiec powinien pamiętać o swoich korzeniach i być dumny z tego, że jest Ukraińcem. Ukraińska klasyka, kultura w ogóle, niczym nie gorsze od kultury jakiegokolwiek innego narodu. Jest znacznie głębsza i potężniejsza, niż jesteśmy przyzwyczajeni ją postrzegać. Pomysł wystawienia spektaklu „Zillia” należy do mnie. Lubię wszystko, co mistyczne, a taka właśnie jest historia Olgi Kobylańskiej. Zaproponowałam tę ideę artystycznemu kierownikowi naszego teatru Andrijowi Biłousowi, poparł mój zamysł. Stworzyłam inscenizację. Starałam się, aby ta historia zainteresowała widza. Ogólnie teatr to wspólna historia, dlatego aktorzy są dla mnie współtwórcami. Ich udział w tworzeniu spektaklu był ważny. Oczywiście idea leży na wierzchu — nie można kochać dwóch osób jednocześnie. Ale myślę, że każdy widz, który przyjdzie na spektakl, zobaczy swoje znaki i symbole. Dążyłam do uwypuklenia ukraińskiej kultury, ukraińskich obyczajów, symbolizmu wszystkiego, co napisała Kobylańska. Jej twórczość to kolejne potwierdzenie, że nasza literatura jest na światowym poziomie. Wszystkie postacie są dla mnie główne. Bez żadnej z nich ta historia nie mogłaby się odbyć. Z artystką Olesją Strelbicką pracowałyśmy razem po raz pierwszy. Stworzyłyśmy epicką, monumentalną tragedię. „Kopałyśmy” przez haft, wzory. Na scenie ogromne krosno tkackie i ogromny ręcznik. Podczas tego działania rozgrywa się historia stworzenia świata. Kostiumy zainspirowała twórczość Olgi Kobylańskiej, która opowiadała się za równymi prawami mężczyzn i kobiet. Dlatego nasze dziewczyny są w spodniach. Obecne są elementy ukraińskiego stroju, ale bez przywiązania do określonego czasu. Ogólnie w utworach pisarki można nie przywiązywać się do jakiegoś okresu. Oczywiście znaczenie ma plastyka. Choreograf Andrij Dykyj pracował nad stworzeniem nie jednego spektaklu. Ale to pierwsza praca nad taką ukraińską epicką historią, w której szukaliśmy języka plastyki. Myślę, że nam się udało. Kompozytorką spektaklu jest Natalija Cupryk. Już wcześniej pracowałyśmy razem nad „Wyspą miłości”. Wzięłyśmy historię z ludowych pieśni, długo pracowałyśmy nad każdą melodią. Natalija obecnie mieszka w Wielkiej Brytanii, przysyłała muzykę, do której mieliśmy śpiewać. Ogólnie była to dość trudna i rozległa praca. Uważam, że powstało prawdziwe dzieło sztuki. Spektakl jest niełatwy, o złożonym języku. Podczas pracy nad inscenizacją wiele konsultowałam się z artystycznym kierownikiem teatru. Bardzo mi pomógł. Myślę, że ocenę naszej pracy da widz. On do nas przychodzi. Spektakl odbywa się przy pełnej widowni. Zrobiliśmy kilka dodatkowych pokazów. Mam nadzieję jeszcze sięgnąć po ukraińską klasykę. To nie jest łatwe, bo nie chce się powtarzać. Przy okazji, w nowej pracy trudno było nie powtarzać „Wyspy miłości”. Obecnie pracujemy nad nowym projektem. Myślę, że po nim znajdę jeszcze jakąś ciekawą sztukę lub nowelę do inscenizacji.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony

rodnych obrzędów w utworze „Noc Kupały”, a utwory Anastasiji Derewjanśkiej przyciągają unikalnym nowatorskim wykonaniem i filozoficzną głębią. Ozdobą wystawy stał się luksusowy gobelin Wołodymyra Priadki „Lato”, obraz „Picasso” Wołodymyra Melnyczenki i in. Na wielkoskalowej wystawie, która została rozłożona w salach na trzech piętrach, przedstawieni zostali zarówno koryfeusze tego rodzaju sztuki – Serhij Kołos, Wasyl Kryczewski, Ludmyła Żohol, Ada Rybaczuk i Wołodymyr Melnyczenko (ARWM), Hanna Sobaczko-Szostak, Marija Prymaczenko, Ołeksandr Sajenko, Wałentyn Zadorożnyj, jak i znani współcześni artyści Wołodymyr Priadka, Stefanija

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Ukraiński arttekstyl

W Narodowym Centrum „Ukraiński Dom” trwa wystawa „Materia Matters. Ukraiński arttekstyl”, która jest reprezentacją praktyki ukraińskich artystów na przestrzeni 100 lat. Eksponowanych jest ponad 120 dzieł sztuki. „Produkcja tekstyliów należy do najstarszych rzemiosł na świecie i jednocześnie – do najmniej zbadanych w kontekście historii sztuki. Posiadając potencjał zdolny do transformacji środowiska materialnego, tekstylia szybko stały się symbolem statusu i historią twórczych odkryć” – zaznaczają organizatorzy wystawy. Awangardowe nurty XX wieku, które podważały ustalone tradycje wytwarzania tekstyliów, stały się motorem twórczych transformacji w tej dziedzinie sztuki. Artyści, zafascynowani nowatorskimi znaczeniami, tworzyli aktualną sztukę, a praktyki tekstylne, mimo swojego pierwotnego utylitarnego podłoża, stawały się reakcją zarówno na globalne poszukiwania nowych środków artystycznych, jak i na wyzwania społeczne czasów, w których powstawały i funkcjonowały. W czasach odzyskanej niepodległości Ukrainy arttekstyl staje się przewodnikiem globalnych kontekstów, dotyczących problemów epoki postkolonialnej: pamięci, zbiorowych traum, politycznego starcia, ekologii, kwestii genderowych. Okresowo w Kijowie organizowane są prezentacje twórcze w Narodowym Związku Artystów Ukrainy, triennale tekstyliów, którego kuratorem jest znana historyczka sztuki, zasłużona działaczka sztuki Ukrainy, laureatka Narodowej Nagrody imienia Tarasa Szewczenki Zoja Czehusowa. Wielu artystów zaczęło pracować z tekstyliami także podczas wojny rosyjsko-ukraińskiej: na własny sposób przewartościowują ukraińską tożsamość, poruszając się od źródeł tradycji i przemyśliwując ją w swojej twórczości. Zaprezentowany projekt odzwierciedla różnorodność praktyk tekstylnych ukraińskich artystów w ukraińskiej kulturze w obecnym stuleciu z jego kolizjami i katastrofami oraz proponuje spojrzeć na tekstylia jak na sztukę wysoką. „Materia Matters. Ukraiński arttekstyl” zapozna widza z doświadczeniem twórczym bojczukistów, szistdesiatnykiw, a także współczesnych artystów, w szczególności tych, dla których praca ze sztuką tekstylną nie jest typowa. Na wystawie przedstawiono dzieła ukraińskich artystów, którzy pracowali z tekstyliami w przestrzeni publicznej; prace, które rozwijały linię ukraińskiego stylu we wnętrzu i kostiumie; praktyki tekstylne poświęcone aktualnym tematom. Na osobnym stoisku eksponowane są hafty represjonowanych Ukraińców, wykonane w obozach i koloniach GUŁAG-u. Powstanie narodowej szkoły gobelinu jest ściśle związane z imieniem bojczukisty S. Kołosa. Na wystawie przedstawiono dzieło ze stylizowanym ptakiem, zwierzęciem, drzewami, stworzone w ciepłej, powściągliwej gamie. Zachwycają etiudy Ołeksandra Sajenki, ucznia Wasyla Kryczewskiego. Ałła Horska uważała, że artysta patrzy na dziedzictwo kulturowe swojego narodu oczami współczesnego człowieka. W dziełach artystki kipi męstwo niezłomnego narodu, jego siła i piękno. W gobelinach Wałentyna Zadorożnego przemawia ukraińska wspólnota, kultura z wielowiekowymi tradycjami. Na wystawie zachwycają kostiumy Ludmyły Semykiny, a Ołeksandra Krypjakewycz-Cehelśka przedstawiła uogólniony obraz „Scytyjskiej baby”, którego rozwiązanie kolorystyczne w powściągliwej gamie odpowiada echem wieków. Artystka Lubow Panczenko zwróciła się do na- Szabatura, Stepan Handża, Lubow Panczenko, Ołeksandr Dubowyk, Nina Sajenko, Wasyl Andrijaszko, Nadija Babenko, Marta Bazak, Natalka Diaczenko-Zabasztą, Ołeksandra Krypjakewycz-Cehelśka, Anastasija Poderewjanśka, Natalka Pikusz, Ołeksandr Rojtburd, Ołeksandr Sucholit, Ołeh Tistoł oraz jeszcze 60 utalentowanych autorów. Oglądając przedstawione dzieła, widz przemyśliwuje historię swojego narodu, zanurza się w legendy, mitologię, motywy czasów Rusi Kijowskiej. Wystawa jest pouczająca, wychowawcza, budzi miłość do historii własnego narodu. Autorzy demonstrują wysokiej klasy techniki tkactwa, aplikacji, szycia. Na wystawie można zobaczyć linię ukraińskiego stylu we wnętrzu i kostiumie, co świadczy o jego funkcjonalnym przeznaczeniu. Ale współczesne tekstylia stały się symbolem statusu, dlatego organizatorzy rozpatrują je jako rodzaj sztuki, który nabiera wysokiej rangi artystycznej. Zachwycająca różnorodnością stylów wystawa została przygotowana przez kuratorki wydarzenia Tetianę Wołoszynę, Alisę Hryszanową, Katerynę Lisową i potrwa w Ukraińskim Domu do 1 września. Przygotował Heorhij ŁUKJANCZUK Zdjęcia: dzieła Ołeksandra Sajenki, Wołodymyra Priadki, Lubowi Panczenko

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

Apel do naszych czytelników, prenumeratorów, członków Proświty

Przyjaciele! Tygodnik „Słowo Proświty” – jedna z niewielu istniejących obecnie wysp niezależnego ukraińskiego słowa w informacyjnym morzu – przy pewnym „wsparciu” naszych władz znalazł się na granicy zakończenia swojego istnienia. I tylko my sami, którzy kochamy, szanujemy i cenimy ukraińskie prawdziwe i obiektywne słowo, możemy pomóc „Słowu Proświty”. Każde wsparcie finansowe wydawnictwa to znaczący wkład w ukraińską sprawę. Dlatego podajemy Państwu nasze dane bankowe: AT KB „PRYWATBANK” (kod EDRPOU banku 14360570, kod banku 305299) otwarto rachunek: nr UA263052990000026004036804116; odbiorca: GO „Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki; kod EDRPOU: 00031756. Tytuł płatności wypełnia płatnik tak, aby podać pełną informację o płatności. Na naszą prośbę o pomoc dla gazety „Słowo Proświty” odpowiedzieli: 1. Moroz Łarysa Zachariwna — 500 hrywien. 2. Czerniachiwski Ołeksij Iwanowycz — 1000 hrywien. 3. Folitarczuk Anatolij Wasylowycz — 250 hrywien. 4. Szeweł Wiktorija Iwaniwna — 200 hrywien. 5. Łyzanczuk Wasyl Wasylowycz — 500 hrywien. 6. Hryhorenko Wiktor Jakowycz — 200 hrywien. 7. Ołeszczuk Ihor Andrijowycz — 300 hrywien. Sekretarz odpowiedzialna Iryna SZEWCZUK Redaktorka literacka Hałyna DACIUK Korektorka Ołena HŁUSZKO Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów. Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy wykorzystywaniu naszych publikacji powołanie się na „Słowo Proświty” jest obowiązkowe. Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Wydrukowano w TOV „Mega-Polihraf”, 04073 m. Kijów, ul. Marka Wowczka, 3.

Tłumaczenie maszynowe

Strona · s. 16strona oryginału ↗

TYGODNIK OGÓLNOUKRAIŃSKIEGO TOWARZYSTWA «PROŚWITA» imienia TARASA SZEWCZENKI ZAPOWIEDŹ

Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo «Proświta» imienia Tarasa Szewczenki Świadectwo rejestracji KV nr 4066 z dnia 02.03.2000 r. Szef redakcji Pawło MOWCZAN Redaktor naczelny Ihor ZOC Kolegium redakcyjne Lubow HOŁOTA (przewodnicząca) Pawło MOWCZAN Mykoła TYMOSZYK Heorhij FILIPCZUK Mykoła HOŁOMSZA Jurij HANDZIUK Hałyna DACIUK Jewhen BUKET

Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn