Strona · s. 9strona oryginału ↗
HISTORIA JEDNEGO PORTRETU
Слово Просвіти, №32 за 2007 рік
Jewhen Buket
Pułkownik Kolijiwszczyny Iwan Bondarenko (ok. 1746, wieś Hruzka w powiecie kijowskim — 19.08.1768, m. Czarnobyl) stoi obok znanych przywódców Maksyma Zaliznjaka, Iwana Honty, Semena Niewyczego, Mykyty Szwaczki, Andrija Żurby, którzy zostali opiewani przez geniusza ukraińskiego narodu Tarasa Szewczenkę w nieśmiertelnym „Kobzarze”. Nic dziwnego, bo oddział Bondarenki podczas powstania kontrolował wiele strategicznych miasteczek Polesia Kijowskiego: Byszów, Browy, Dymer, Korniny, Makariw, Radomyśl. Próbował zdobyć Berdyczów, Malin, Białą Cerkiew, Czarnobyl. Można tylko sobie wyobrazić, jakiego rozmachu nabrałoby wtedy hajdamackie powstanie! Rozpoczęło się ono w klasztorze w Motroninie (obecnie — obwód czerkaski) w Zielone Świątki 18(29) maja 1768 roku, a zakończyło się faktycznie 24 sierpnia tego samego roku. Był to wystąpienie ukraińskich chłopów przeciwko polskiej szlachcie i żydowskim arendarzom, brutalnie stłumione przez Moskali, których na pomoc wezwał polski rząd. Ten narodowowyzwoleńczy ruch na Naddnieprzu przetoczył się jak błyskawica i do dziś pozostaje dla wielu symbolem kozackiej waleczności. Właśnie Kolijiwszczyna była ostatnim punktem w kształtowaniu podstaw współczesnej świadomości narodowej. Wśród stosunkowo niewielkiej liczby portretów hajdamackich przywódców zachował się także portret Iwana Bondarenki, na którym jest przedstawiony obok swojego konia. Czarno-białą reprodukcję opublikowano w tomie „Historii miast i wsi USRR”, poświęconym obwodowi kijowskiemu (K., 1971). Tam zaznaczono, że jest to obraz ludowy i że przechowywany jest on w zbiorach Państwowego Muzeum Sztuk Pięknych (obecnie — Narodowe Muzeum Sztuki) w Kijowie. Zatem udałem się do „domu z lwami” z nadzieją wykonania współczesnej kolorowej fotografii tego obrazu. Jednak w zbiorach takiego portretu nie było. Pracownica muzeum Halina Biełikowa wyjaśniła, że w książce najprawdopodobniej popełniono przykry błąd albo ilustracja do tomu została przefotografowana z wcześniejszych katalogów i po wydarzeniach pierwszej połowy XX wieku mogła w ogóle zaginąć… Poradziła mi zbadać literaturę specjalistyczną. Bezskutecznie zapoznałem się z dziesiątkami współczesnych wydań specjalistycznych. Niebawem w jednym z antykwariatów trafiła mi się w ręce książka historyka sztuki Platona Bi…
leckiego „Ukraiński portret i malarstwo” ... (Leningrad, 1981). We wstępie autor zaznaczał, że jest to najpełniejsze badanie ukraińskiej sztuki portretowej. Przekonałem się o tym, kiedy znalazłem opis obrazu, który mnie interesował. Jak zaznaczał autor, ten portret był swego rodzaju plakatem, stworzonym przez Polaków na cześć schwytania Bondarenki. Towarzyszył mu napis: „Bondarenko z oddziału Honty, schwytany pod Czornobylem”, który był tu ważniejszy niż sam wizerunek. I jeszcze jeden szczegół: w książce zaznaczono, że portret przechowywany jest w Lwowskim Muzeum Historycznym. Dodam do tego, że Platon Biłecki w 1982 roku za książki „Ukraiński portret i malarstwo XVII–XVIII wieków” oraz „Ukraińska sztuka radziecka” otrzymał Państwową Nagrodę URSR im. Tarasa Szewczenki. Postanowiłem najpierw sprawdzić otrzymaną informację za pomocą Internetu. Na oficjalnej stronie muzeum, którym się interesowałem, nic pożytecznego nie znalazłem. Natomiast przypadkowo natrafiłem na stronę Narodowego Rezerwatu „Chortycja”, gdzie w artykule o składzie zbiorów fondowych były takie wiersze: „37 obrazów olejnych i 52 prace graficzne, tematycznie związane z tematyką kozacką. Wśród nich portret stronnika Iwana Honty, hajdamackiego watażki Iwana Bondarenki…” To była prawdziwa niespodzianka. Telefonicznie umówiłem się z dyrektorem oddziału „Muzeum Kozactwa Zaporoskiego” Narodowego Rezerwatu „Chortycja” Ołeksandrem Miruszczenkiem, że przyśle mi fotografię pocztą elektroniczną. Czekała mnie jeszcze jedna niespodzianka i rozwiązanie tej niemal detektywistycznej historii. Portret stronnika Iwana Honty, hajdamackiego watażki Iwana Bondarenki, o wymiarach 66x48 cm, został przekazany do „Chortycji” w 1971 roku z… Lwowskiego Muzeum Sztuki Ukraińskiej!
Jak wynika z noty historycznej, „w 1913 roku muzeum zostało otwarte dla publicznego zwiedzania…, nawiązuje bliskie kontakty z innymi muzeami, zwłaszcza z Kijowa, Moskwy, Petersburga…” Właśnie dzięki tym „bliskim kontaktom” do Muzeum Lwowskiego trafiła kolekcja portretów ze Wschodniej Ukrainy, w tym portrety hajdamackich przywódców Iwana Honty i Chomy — pułkownika żytomierskiego, które do dziś są tam przechowywane. Portret Bondarenki zaś, gdy zakładano muzeum na ojczyźnie kozactwa, przekazano do zbiorów „Chortycy”. A błędy w książkach historycznych i historyczno-artystycznych powtarzają się z roku na rok. Bo nikt jeszcze na poważnie nie zajmował się historią jednego portretu słynnego hajdamackiego przywódcy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
