Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

POSTACIE

Слово Просвіти, №32 за 2007 рік

Wołodymyr WOJTENKO, profesor. W lipcu 2007 r. minęło 240 lat od dnia urodzin śpiewaka, skrzypka, dyrygenta i kompozytora Artema Łukjanowycza Wedela. W lipcu 1799 r. generał-prokurator Imperium Rosyjskiego zdał carowi Pawłowi sprawę, która nadeszła z Kijowa, i po audiencji zapisał: „Najjaśniejszy imperator najwyżej rozkazał kapitana Wedela odesłać do domu wariatów i trzymać bez wypuszczania”. Cechy aresztanta: wzrostu średniego; włosy i brwi jasne; pełna twarz; oczy szare, nos prosty, przy prawym oku niewielka blizna. Najwyżsi zwierzchnicy na świętej Rusi (i Rusi bolszewickiej) chętnie stawali się psychiatrami. W lipcu 1808 r. Artem Wedel zmarł, nie doczekawszy się amnestii. 1. Wiosną 1901 r. w Kijowskiej Akademii Duchownej odbył się koncert-wykład pamięci Wedela. Referat wygłosił W. G. Petruszewski (był regentem chóru akademickiego — tego, którym swego czasu kierował Wedel). Referat wkrótce został opublikowany. Oto jego początek: „Jednym ze środków, z którego korzystało katolicyzm dla zwodzenia prawosławnych, służyła wystawność nabożeństwa, towarzyszącego harmonicznemu śpiewowi i muzyce. Ta okoliczność dała impuls wprowadzeniu na początku XVII wieku także do prawosławnego nabożeństwa, przede wszystkim na Rusi Zachodniej, harmonicznego śpiewu. […] Prawie każde prawosławne bractwo miało swoją szkołę i chór śpiewaczy, złożony z uczniów, a w szkołach brackich śpiew był obowiązkowym przedmiotem”. Zaczynając z daleka, nie zapomniawszy znaleźć dla charakterystyki katolików nieco specyficznego określenia „zwodzenie”, Petruszewski przechodzi do sedna: „Pastor Herbinius, który odwiedził Kijów w 2. połowie XVII wieku, tak wypowiada się o śpiewie cerkiewnym: „Grekorosjanie znacznie święciej i bardziej artystycznie (elegantius) wysławiają Boga niż rzymianie. Psalmy i inne święte pieśni są wygłaszane w muzycznym układzie, w którym w najprzyjemniejszej i dźwięcznej harmonii wyraźnie słychać dyskant, alt, tenor i bas. W XVII i XVIII wiekach Kijów w ogóle był rozsadnikiem znawców chóralnego (partesowego) śpiewu cerkiewnego”. Darczyńska rola Kijowa w przezwyciężaniu dzikości kleru na Moskowszczyźnie jest powszechnie znana. U Petruszewskiego widzimy specjalny zwrot tego tematu, poświęcony technologii nabożeństwa — muzyce i śpiewowi. A zatem, z Kijowa „wzywano sztucznych regentów do organizacji chórów i nauczania partesowego śpiewu do Moskwy i innych północnorosyjskich miast. Tutaj, w Kijowie, została przerobiona, udoskonalona i po raz pierwszy zastosowana zapożyczona z zachodu liniowa notacja muzyczna, która otrzymała nazwę kijowskiego znamienia. Tutaj też ukształtował się szczególny śpiew cerkiewny […], szczególny styl śpiewu, które z”

s. 13 · strona oryginału ↗

„Nad rzekami w Babilonie, // Pod wierzbami w polu, // Siedzieliśmy i płakaliśmy // W dalekiej niewoli; // I na wierzbach powiesiliśmy // Organy głuche, // I zaczęli nam się śmiać // Edomici źli: // „Opowiedzcie nam pieśń waszą, // Może i my zapłaczemy. // Albo naszą zaśpiewajcie, // Niewolnicy nasi”. // Jakąże my zaśpiewamy?.. // Na cudzym polu // Nie śpiewają wesołej…” Prawdopodobieństwo tego, że Szewczenko znał choćby nazwisko „Wedel”, praktycznie nie różni się od zera, ale nie chodzi o zbieg okoliczności — chodzi o Ukrainę. 5. Na koniec spróbuję wyodrębnić uogólniające charakterystyki twórczości Wedla, takimi jakimi widzą je muzykolodzy. Jeśli chodzi właściwie o rzemiosło (w najlepszym tego słowa znaczeniu), możemy mówić o organicznej jedności muzyki i tekstu słownego (1); syntezie elementów muzyki zachodnioeuropejskiej z ukraińskimi źródłami ludowymi (2); w harmonii — przestrzeganiu stylu klasycznego (3); systematycznym wykorzystaniu polifonii, która dynamizuje materiał (4); zastosowaniu kolorystyki dźwiękowej ze zmiennymi składami chóru (zespołami), kontrastami między wysokimi a niskimi głosami (5); przeciwstawieniu zespołów z mniejszą liczbą głosów oraz pełnobrzmiącego chóru (6). Nie ma wątpliwości, że poszczególne pozycje tej listy (czy też zastosowanie wszystkich) są właściwe nie tylko twórczości Wedla. Jednak jeśli chodzi o wybitną osobowość, poza technologią zawsze zostaje „coś” — to, co trudno nazwać słowami. W. Petruszewski tak pisze o kompozytorze: „Charakterystycznymi właściwościami muzyki Wedla są jej religijne uniesienie, szczególna przejmująca wrażliwość i serdeczność, głęboki liryzm, a miejscami nawet nerwowość. Ogień zapala się tylko od ognia, a szczere żywe uczucie zawsze znajduje oddźwięk w duszach innych ludzi”. Jeśli ci ludzie mają duszę. Ci, którzy dowodzili życiem kompozytora, jego muzykę zakazali. Fenomenalna jest zdolność wielkomocarstwowego systemu (niezależnie od tego, jaki biurokrata uosabiał go w tym czy innym incydencie) niszczyć wszystko, co najlepsze na Ukrainie właśnie dlatego, że jest to najlepsze. Zakaz kościelnego wykonywania utworów Wedla faktycznie NIGDY nie został zniesiony; w przyjętym przez Św. Synod w 1911 r. wykazie dozwolonych utworów nie ma ani jednej wzmianki o Wedlu. Na własne ryzyko regenci chórów cerkiewnych „rozpuszczali” jego koncerty partesowe w anonimowym nurcie muzyki śpiewanej podczas nabożeństw. W datowanym na 1912 rok rozporządzeniu arcybiskupa chersońskiego i odeskiego Nikanora możemy przeczytać: „Surowo zabrania się śpiewać znane pod imieniem Wedla”. Wychodząc z tego, co wiemy o dzisiejszym życiu cerkiewnym w tamtej okolicy, możemy przypuszczać, że Nikanor do dziś stoi na straży. „Nie mieszcząc się w prokrustowym łożu wielkoruskiej doktryny kulturowej, nie mając możliwości w pełni zrealizować własnego potencjału twórczego, nie chcąc zmieniać własnych zasad i przekonań, […] Wedel stał się ofiarą politycznej koniunktury. To znacząco wyróżnia postać Wedla spośród wielu jego znamienitych rodaków, którzy, stając się wiernopoddanymi sługami rosyjskiej korony, złożyli swoje zdolności i talent „na ołtarzu wielkomocarstwowej ojczyzny”. W odróżnieniu od nich, Wedel przez prawie całe życie przebywał w sferze ukraińskich potrzeb estetycznych, stale zasilając swój potencjał twórczy żyznymi źródłami wiekowych tradycji narodowych”. (Ihor Tyłyk, 2001). W artykule wykorzystano fragmenty z książki „Gogol. Geniusz i obłęd”, pracę nad którą rozpocząłem z synem Ołeksandrem (1958—2005) i którą mam nadzieję ukończyć.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn