Strona · s. 12strona oryginału ↗
NAD RZEKAMI BABILOŃSKIMI
Слово Просвіти, №32 за 2007 рік
“Korzenie jego melodyki sięgają wszystkich warstw i dziedzin naszej muzycznej żywiołowości tamtego czasu… Tworzy narodowo, przy tym tak, że narodowy żywioł nie jest ujarzmiany, lecz pozostaje zawsze jasny, dynamiczny i aktywny. […] Ognistym meteorem przemknął nad Ukrainą talent Wedela, pozostawiając zagadkę psychologom i tajemnicę biografom; jego twórczość muzyczna oraz tragiczny los czekają na swojego badacza”. O. Koszyć (Z wykładów wygłoszonych w Winnipeg w 1942 r.) dawno przyjęto nazywać kijowskimi” (kursywa Petruszewskiego). Profesor katedry śpiewu chóralnego Konserwatorium Kijowskiego, pani Nina Koroluk (którą znam od dawna i której monografia o ukraińskich kompozytorach zdobi moją bibliotekę), wyjaśniła nieco na temat śpiewu partesowego, ale, rzecz jasna, moja wiedza pozostała powierzchowna. Dlatego będę unikał pojęć i terminów fachowych (chociaż w rzeczywistości są one zawsze interesujące — czy chodzi o muzykę, literaturę, czy astronomię). Kontynuujmy: “Z liczby kijowskich śpiewaków i kompozytorów XVII wieku znani są: archidiakon monasteru Kijowsko-Bractwskiego Michał i twórca śpiewu strocznego Fiodor Tarnopolski, którzy w 1652 r. zostali wezwani do Moskwy wraz z kijowskimi śpiewakami; starzec Józef Zagwojski, który uczył śpiewać z partesów i którego car Aleksiej Michajłowicz żądał w Moskwie na pewien czas (w 1656 r.); kijowski śpiewak Ioann Kalenda, który był w 1666 r. w chórze śpiewaków carskich diaków. […] Wspomina się jeszcze imię niejakiego Ziuski, “twórcy starego, który ułożył pieśni Mojżeszowe w koncertach”, oraz mnicha Elizeusza”. Teoretyk i kompozytor Mykoła Dyłecki napisał podręcznik “Gramatyka muzyczna”, który przez wiele dziesięcioleci był codzienną książką dla autorów i wykonawców utworów chóralnych. W bibliotekach soboru Sofijskiego i monasteru Michajłowskiego długo przechowywano rękopiśmienne nuty popularnego w przeszłości A. Raczyńskiego, “lecz najsłynniejszym i najpopularniejszym kompozytorem szkoły kijowskiej był Artem Wedel”. Jesienią 1997 r. w sali kongregacyjnej Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, w ramach konferencji naukowej poświęconej 230. rocznicy urodzin kompozytora, odbyła się prezentacja pierwszego adnotowanego wykazu jego utworów; chodzi, rzecz jasna, tylko o to, co się zachowało: 31 koncertów chóralnych, dwie “Liturgie św. Jana Złotoustego”, “Wsienocna” (39 numerów) oraz ponad 40 utworów do tekstów kanonicznych (przeważnie chóralne, a także na tria wokalne). Dyskografia utworów Wedela liczy 5 przedrewolucyjnych nagrań (1909—1912), 29 nagrań w epoce radzieckiej oraz 4 płyty nagrane za granicą. Z oczywistych przyczyn wśród tych ostatnich najciekawsze są nagrania F. Szalapina. Tragiczny los i unikalna twórczość Wedela zainspirowały współczesnych artystów do stworzenia jego wizerunku w literaturze i sztukach plastycznych, a nawet w poemacie symfonicznym. Mimo wszystko Ukraina kompozytora prawie nie zna — chyba że przypadkowo przeczytane lub usłyszane nazwisko (rzecz jasna, nie chodzi o muzyków i muzykologów). 2. Nie znając się fachowo na tym, co było istotą życia Wedela, odważyłem się pisać o nim, kiedy (pracując nad materiałami do biografii Gogola) wziąłem do ręki siódmy numer “Prac Kijowskiej Akademii Duchownej” z 1901 r. i natrafiłem na artykuł Petruszewskiego, którego fragmenty cytowałem wyżej. Czasem wierzę, a czasem nie wierzę w to, że los daje znaki, ale w tym przypadku uderzyły mnie zbieżności w życiu osobistym i twórczym naszych wybitnych rodaków: i geniusz; i wczesny sukces, uznanie w środowisku ludzi, których zdanie dla obu wiele znaczyło; i potężny przełom ukraińskiej żywiołowości językowej/melodycznej w to, co brzmiało w duszy i wylewało się na papier; i osobliwości psychiki, które stawiały obu na granicy szaleństwa lub wręcz popychały na drugą stronę granicy. Obaj odeszli z życia, mając nieco ponad czterdzieści lat, jednak Wedel należał do wcześniejszej generacji i zmarł na rok przed narodzinami Gogola.
Gogola. A dostojny krewny pisarza, Dmytro Prokopowycz Troszczynski (sekretarz stanu za czasów Katarzyny, senator za czasów jej syna Pawła), własnoręcznie odliczył za dwa utwory Wedela 300 rubli — uważał się za mecenasa i chciał błogostanu w swoim kościele. Nikoša Gogol od małego bywał w Kybyntsiach, w połtawskiej posiadłości Troszczynskiego, i od małego widział, jak zgina się jego ojciec, zarządca majątku, przed posesorem. W każdym razie miał okazję na świętach słuchać w kybyntieckim domu deklamacji starego, ale krzepkiego poety Wasyla Wasyljowycza Kapnista z sąsiedniej Obuchiwki: „Spójrzcie wy na te narody, // Gdzie niewolnictwo cięży ludziom; // Gdzie nie ma drogiej wolności // I rozlega się dźwięk łańcuchów: // Tam na nieszczęście śmiertelni zrodzeni, // Na zniszczenie skazani…”. A potem pokazywali balet: do muzyki kompozytora-chłopa tańczyły baletnice-chłopki… Z dzieciństwa w młodość Gogol wchodził pozornie cichy, milczący i skłonny do samotności, ale w jego duszy już budziły się czarne demony, które później zjedzą to, co najważniejsze: żywiołową wolność jego słownego talentu. Dla Wedela życie zaczynało się prościej i szczęśliwiej. W słowniku encyklopedycznym Brockhausa i Efrona mamy odniesienia aż do siedmiu Wedelów; sześciu z niemieckiego i skandynawskiego szlachectwa, a siódmy — nasz: syn rzemieślnika z kijowskiego Podola. Powróćmy do tego, co podaje Petruszewski, znawca śpiewu cerkiewnego i jego historii: „Dzięki doskonałemu głosowi, w dzieciństwie wstąpił do chóru akademickiego i w akademii właśnie otrzymał wykształcenie umysłowe i muzyczne. […] Posiadając niezwykły dar muzyczny, został postawiony regentem chóru akademickiego. […] Ozdobą tego chóru był on sam ze swoim cudownym tenorem, przyciągającym do niego ogólną uwagę kijowian. […] Oprócz chóru śpiewaczego, w akademii istniała także orkiestra studencka, w której Wedel był pierwszym skrzypkiem-solistą”. Mało wiemy o jakichkolwiek wydarzeniach w jego dziecięcym i młodzieńczym życiu, niezwiązanych ze śpiewem, skrzypcami i kamertonem. Możliwe, że się zdarzały, ale wygląda na to, że czas tego szczególnego człowieka wyznaczały nie zegary, a takty muzyczne. W każdym razie nadeszła pora i na zwroty akcji. Kiedy moskiewski generał-gubernator zwrócił się do kijowskiego metropolity z prośbą o przysłanie godnego regenta, właśnie Wedel ruszył do Moskwy (1788 r.). Przez pięć lat kierował kapelami gubernatorów wojskowych. Z powodu tego oddelegowania nie ukończył pełnego kursu w Akademii, ale w rzeczywistości nie miał takiej potrzeby: w swojej dziedzinie był nie uczniem, a najwyższym akademikiem. Przyjechawszy do Kijowa na spotkanie z rodzicami, Wedel przypadkowo poznał generała korpusu Lewanidowa, „który miał swój chór śpiewaków, złożony z dzieci żołnierskich i ludzi wolnych. […] I jak Wedel zaczął śpiewać, to generał i wszyscy obecni zachwyceni byli do nieba”. Lewanidow zaprosił Wedela do objęcia kierownictwa nad swoim chórem, wcześniej wstawiając się za jego zwolnieniem z moskiewskiego stanowiska, a także za „awansem do stopnia porucznika, a następnie kapitana, i oprócz tego wyznaczył swoim adiutantem”. Lata 1794—1796 były najszczęśliwszymi w życiu muzyka. Kierowany przez niego chór szybko stał się jednym z najlepszych w Kijowie (gdzie nigdy nie brakowało śpiewaków, a konkurencja była wysoka). We wszystkich publikacjach o Wedelu wspomina się błyskotliwe, oszałamiające wykonanie jego koncertu „Dokąd, Panie, zapomnisz o mnie” w Monasterze św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach, po czym książę Daszkow, wzruszony do łez, podarował kompozytorowi złoty pas i 50 czerwońców. Petruszewski pisał: „W tym właśnie czasie napisane zostały najlepsze jego utwory. Ziemianie drogo płacili za każdą jego sztukę…”. 300 rubli, których nie pożałował Troszczynski, to (powiedzieli mi ci, których pytałem) 60 krów. Nie wiemy, jak i na co wydawano te pieniądze; nie wiemy, z kim przyjaźnił się kompozytor i w ogóle — czy miał jakichś przyjaciół? W żadnym ze źródeł, które studiowali biografowie Wedela, nie ma odniesienia choćby do kobiecego cienia przy jego postaci. Żył muzyką, żył w świątyni, był samotnikiem, był posłusznikiem, chociaż nie żył za murami klasztornymi. Był takim, jakim chciał stać się późny Gogol (jeśli taką definicję można zastosować w odniesieniu do człowieka młodego wieku).
3. Dla wiernych istnieje Bóg. Istnieje Kościół i kościoły; istnieje kler, teologia i teolodzy. Z tego wykazu Tołstoj uznawał jedynie Boga, za co Kościół obłożył go anatemą. Czaadajew uznawał i Boga, i Kościół, ale nie prawosławny, a katolicki, za co car ogłosił go szaleńcem. W. Z. Zawitnewycz w swoim obszernym szkicu o Chomiakowie („Trudy Kijewskoj duchownoj akademii”, 1901, nr 6—7—8) cytuje list jednego z respondentów do tego teoretyka słowianofilstwa: „My sdiełali iz wiery pokojnyje kresła i so wsiakimi komfortami w nich posiżiwajem”. Myśl zrozumiała i niepozbawiona słuszności, ale oto jej dalszy rozwój: „My rimskije katoliki. Eto zło wriednieje, opasnieje samogo niewierija, ibo ono jemu korień”. Kiedy Honta rżnął katolików, chodziło mu przede wszystkim o polskich magnatów i o żydów-arendarzy, którym przypadły ukraińskie ziemie, karczmy, a nawet cerkwie dzięki zmowie między Moskwą a Warszawą. Ale dlaczego denerwuje się moskiewska publika? A dlatego, że ich słowianofilstwo jest maską dla panslawizmu, który maskuje agresywne panprawosławie. Gogolowi z ostatnich lat życia można wiele zarzucić, ale do takich wybryków przynależności nie miał. Mimo to ogłaszają go „swoim”, a respondent Chomiakow kontynuuje: „Eta mysl wsiego tiażcze leżała na dusze Gogola; on, połagaju, izniemog pod jej briemieniem. On chotieł byt monachom w mirie, szto wsiehda było trudno, a tiepier niewozmożno”. Sam Chomiakow nie „izniemog” — raczej miał mentalność średniowiecznego krzyżowca; oto jego stanowisko: „Wsie obszcziny christianskije dołżny k nam priiti so smiriennym pokajanijem, nie kak rawnyje k rawnym, a kak władiełcy czastnych istin”. No comment. Aby przybliżyć zwycięstwo nad „chrześcijanami niższego gatunku”, Chomiakow i Wałujew (ten sam, którego wy, szanowni czytelnicy, pamiętacie jako atamana nad językiem ukraińskim) WYPRODUKOWALI FAŁSZYWKĘ: pierwszy napisał (a drugi zorganizował tłumaczenie na grecki) „starożytny rękopis”, agresywną apologię prawosławia. Moskwa pobawiła się rosyjskim tekstem (reklamowano go jako „tłumaczenie z greckiego”), ale na uszy nie stanęła. Chomiakow spakował walizkę i ruszył do Ems (tego samego, szanowni czytelnicy, który dał nazwę wstrętnemu carskiemu ukazowi o zakazie naszego Słowa). Gogol strasznie się ucieszył („Katichezis nieobyknowienno zamieczatielnyj”), zapalił się do idei jego tłumaczenia na języki europejskie, ale szybko ostygł i wszystko skończyło się na niczym. Smutki Gogola nie leczyły się cudzymi słowami, nie leczyły się nawet własnymi — odtąd, odkąd przestał słowa tworzyć, a zaczął je musztrować na imperialnym placu. Wedel w system współrzędnych, nakreślony przez urzędowe prawosławie i jego moskiewską opozycję wobec zniemczonego Sankt Petersburga, wpisywał się słabo. Przez pięć lat dyrygując moskiewskimi chórami, musiał po moskiewsku i śpiewać; prawie wszystkie (a najlepsze — wszystkie) jego utwory ujrzały światło dzienne w Kijowie. Nie był świadomym bojownikiem, dysydentem; żywiołowo torował swoją drogę, jak robi to woda podczas wiosennej powodzi. Luteranka Katarzyna postrzegała prawosławie jako wadę poddanego jej narodu, którą musi tolerować, niczym zimną zimę. Gusty artystyczne carskiego dworu, zorientowane na zachodnie wzorce koncertowo-operowe, stopniowo przenikały i do praktyki cerkiewnej (bo chętnych do małpowania i przypodobania się było wielu). Wedel do tego dołączał się z innej strony: skamieniałe kanony śpiewu cerkiewnego rozchwiewał (ożywiał!) ukraińską melodyką ludową — nieumyślnie, nie dla oryginalności, nie po to, by się przypodobać: tak śpiewała jego dusza. Muzykolodzy podkreślają, że nie od Wedla rozpoczął się wpływ ludowego melosu na śpiew cerkiewny. Proszę wybaczyć mi odwołanie do terminu zrozumiałego jedynie dla specjalistów: tak zwany „opadający tetrachord” można prześledzić i w utworach cerkiewnych (począwszy od pieśni „Bóg Gospodź” ze lwowskiego Osmogłosnika), i w wiosence „Tut ona siła”, i w pieśniach „Czom dub ne zełenyj”, „Oj, tam na moriszku” i in. Korzystał z niego i Wedel, ale właśnie w jego utworach ma miejsce systematyczne echo różnych środków i motywów folklorystycznych. Nie kopiowanie, a wykorzystanie ich melodyjnego sensu. W utworach Wedla muzycy widzą to, co my — niewtajemniczeni — rozpoznajemy, słysząc „Powij, witre, na Wkrainu”, „Oj, haj, maty”, „Jak umru, to pochowajte”, „Tecze woda w synie more”, „Jichaw kozak za Dunaj”, „Oj, ne swity”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
