Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

PYŁYP KAPELHORODSKI: SPOJRZENIE PRZEZ STULECIA

Слово Просвіти, №32 за 2008 рік

Leonid BOJKO, kandydat nauk filologicznych, laureat nagrody im. Iwana Bahrianego, zasłużony pracownik kultury Ukrainy Wiadomo, że towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki założyli ukraińscy patrioci-narodowcy O. Partycki i A. Wachnianyn we Lwowie 8 grudnia 1868 roku w celu szerzenia świadomości narodowej narodu ukraińskiego. Lecz, niestety, do Wielkiej Ukrainy „Proświta” dotarła dopiero po 38 latach — w wyniku wydarzeń rewolucyjnych w Imperium Rosyjskim w burzliwym 1905 roku. Zatem istotne zmiany, które zaszły na Ukrainie, kardynalnie zmieniły również życie młodego pisarza, rzucając go daleko od ojczyzny: najpierw na Kubań, a dalej — na Północny Kaukaz aż do Morza Kaspijskiego. Lecz gdziekolwiek rzucał los Pyłypa Kapelhorodskiego — do Dagestanu, do Czeczenii, do Karanogaju, na Stawropolszczyznę, jakkolwiek ciężko układały się okoliczności w życiu osobistym i społecznym, nigdy ani na chwilę nie zapominał o rodzinnej Ukrainie; przeciwnie — pragnął brać jak najaktywniejszy udział w życiu oświatowo-kulturalnym swojego narodu. Pyłyp Kapelhorodski drukuje w prasie kubańskiej i ukraińskiej dziesiątki szkiców, ostrych artykułów publicystycznych, odezw, listów, wierszy, skierowanych w obronie swoich rodaków na Ukrainie i na Kubaniu, z których środowiska sam wyszedł. Ale wróćmy bliżej do istoty ówczesnych problemów i zaangażowania w nie Pyłypa Kapelhorodskiego. A istota ich jest taka: w 1906 roku Borys Hrynczenko zostaje redaktorem czasopisma „Nowa hromada” i jednym z najaktywniejszych organizatorów, a z czasem przewodniczącym towarzystwa „Proświta”. Zakładając w Kijowie towarzystwo „Proświta”, Borys Hrynczenko w przemówieniu na pierwszym zebraniu powiedział między innymi: „Rozpoczynamy swoją działalność w czasie, gdy na arenę historii występują masy robotnicze jako działacze, a nie bierni twórcy nowego życia”. Nawiasem mówiąc, takiego samego zdania była również Łesia Ukrainka — członkini zarządu „Proświty”. Przebywając w Jekaterynodarze, P. Kapelhorodski zapoznał się z dziesięcioma przykazaniami „Proświty”, w których jasno i wyraźnie sformułowano dewizę proświcianina, którą przyjmujemy jak modlitwę. Przytaczamy je bez zmian: 1. Ja jestem „Proświtą”, która wyprowadziła Ciebie i wyprowadza innych z ostępów ciemności, niewoli ducha. Pomóż dobrej sprawie! 2. „Proświta” nigdy nie pozostawiała bez odpowiedzi wołania duszy, która szuka wyjścia z ciemności. 3. Pamiętaj, że dzień 8 grudnia jest dniem narodzin „Proświty”. Dzień ten wspomnij podarunkiem dla niej! 4. Oświata i wiedza pozwalają Tobie lepiej żyć. Pamiętaj, że są jeszcze miliony Ukraińców, którzy również tego pragną i czekają na Twoją pomoc. Wstępuj w szeregi członków „Proświty”. 5. Nie zabijaj ducha narodu swoją obojętnością! Przyłóż rękę do przebudzenia go, zrób to jako członek „Proświty”. 6. Nie bądź pasożytem na ciele narodu, który Ciebie wychował. Jeśli już masz wykształcenie, daj je innym. Bądź członkiem „Proświty”! 7. Bierz od innych narodów i kultur wszystko, co dobre i piękne, i dawaj swojemu narodowi. Czyń dzieło oświatowe! 8. „Proświta” — to najlepszy strażnik ukraińskiego ducha, i Ty jako członek stań w jej szeregach! 9. „Proświta” — to wielka armia. Kto nie jest w jej szeregach, ten dezerter! 10. Niech nie będzie ani jednego Ukraińca, który nie byłby członkiem „Proświty”. Wydrukowano w Kalendarzu „Proświty” na 1927 rok. Zapoznawszy się z tą odezwą i wziąwszy jej wezwania głęboko do serca, Pyłyp Kapelhorodski bez wahania zwrócił się do komisji wydawniczej towarzystwa „Proświta” z gotowością wzięcia aktywnego udziału w jej działalności, aby „choć odrobinę pomóc dziełu „Proświty”. Pragnąc maksymalnie zachować nie tylko treść, ale i patos odezwy pisarza do „Proświty”, przytaczam jego listy i cytaty z oryginałów, które cudem zachowały się w pozostałościach archiwum. Podajemy list pierwszy z Kubania: „Kijów Bulwar Kudriawski, kwart. 6 Towarzystwo „Proświta” Komisji Wydawniczej Tow. „Proświta” Pragnąc służyć szanownemu Towarzystwu, proszę o odpowiedź, czy nie pisze już ktoś na temat: „Początek chrześcijaństwa”? Jeśli nie, chętnie podejmę się tego, bo mam już dużo materiału. Ależ w mojej rozprawie historycznej przeprowadzana jest jedna myśl — szkoda z połączenia religii z rządem. Jednak muszę zaznaczyć, że pracę moją mogę wysłać chyba za trzy tygodnie, bo inna sprawa przeszkadza teraz wziąć się do niej. Oprócz tego można będzie wysłać rozprawę „Ukraińcy na Kubaniu”. To temat bardzo ciekawy, gdyby go wykonać jak należy, bo na Ukrainie nawet nie wiedzą, że na Kubaniu żyje 800 tysięcy rodaków bez żadnych praw, lat po 30, jako przyjezdni najemni robotnicy. Z poważaniem, P. Kapelhorodski”. (Na tekście listu w górnym rogu zapis ołówkiem: „Odpowiedziano”, a przez cały list po przekątnej „Zgoda”). Przejęty dziesięcioma przykazaniami Towarzystwa „Proświta”, Pyłyp Kapelhorodski zapewnia Borysa Hrynczenkę, że chce zrobić coś dobrego dla swojego narodu lub, mówiąc słowami żony B. Hrynczenki — poetki Zahirnej, pragnie wnieść i „swój ostatni datek” złożyć na to, by krajowi swemu pomóc w jego niedoli”. Rodzina Kapelhorodskich — pisarz, jego żona Paraskewa Iwaniwna, dzieci Nadija i Mychajło. Pyłyp Kapelhorodski. Szczerze pragnąc przejść od obietnic do czynów, 26 października 1906 roku P. Kapelhorodski zwraca się do samego B. Hrynczenki z takim wzruszającym listem: „Wielce szanowny Borysie Dmytrowyczu! Proszę wybaczyć mi chęć odpowiedzi nie komitetowi wydawniczemu „Proświta”, a Panu na Pana list. Pan pracował nad oświatą ludową wiele lat, kiedy jeszcze o towarzystwach oświatowych nie można było nawet marzyć. Pan pracował w gorzkich okolicznościach, a nadziei na lepsze nie porzucał, bo i w nas, czytelnikach Pana, budził wiarę i chęć pracy. Dlaczego więc teraz, w relatywnie lepszych okolicznościach, Pan jakby nie wierzy w bezinteresownych (choć jeszcze niezdarnych) robotników, i na mój pierwszy list, w którym zgadzałem się choć odrobinę pomóc dziełu oświaty, Pan szczegółowo dowodzi, że nie może Pan ręczyć za honorarium pieniężne. Proszę mi wierzyć, ja wcale nie myślałem o pieniądzach i nawet z „Nowej hromady” oraz „Rady” otrzymywać jakieś 20—30 karbowańców za pół roku jest mi wstyd, ale na nieszczęście, rodzina i warunki mojej pracy na Kubaniu zmuszają mnie brać te pieniądze, aby nie tak już czerstwy kęs chleba jeść. Rozumie się, ja chętnie będę pisał i do „Nowej hromady”, i dla „Proświty”, ale proszę zauważyć, że praca partyjna i wiejskie towarzystwa spółdzielcze zabierają niemało wolnego czasu i „Ukraińcy na Kubaniu” będą gotowe za jakieś trzy tygodnie. Materiału prawie wcale nie ma, gdyby nie archiwum, które mam pod ręką, książek o Kubańszczyźnie nie sposób szukać, bo znane rozprawy dotyczą samych kozaków, nie zwracają uwagi na przyjezdnych. Zatem przede wszystkim należy wysnuć całą książkę na wiadomościach naukowych, a jeszcze i plan dodać. Odpowiedzi Dziadowi Mychajłowi nie czytałem, bo pewnie niektóre numery „Rady” urząd pocztowy konfiskuje: ja nie otrzymuję ich. Ale teraz u nas jest własny urząd (Konokowo, stacja) i może będę otrzymywał wszystko. Odpowiedź Dziadowi Mychajłowi pisałem i ja, ale pewnie nie poszła do druku. Odkąd istnieją „wolności”, Uspieńska 2-klasowa szkoła wysuwa takie „niebezpieczne” egzemplarze jak choćby „Wianek”, „Ewangelia według Mateusza”. Inspektora jeszcze nie było i ukraińskie słowo zakazów nie ma. Zatem teraz nie możemy zadowolić się ani paliatywem — używaniem ukraińskich książek razem z rosyjskimi,

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn