Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

IDEOLOGICZNA PRZYPRAWA BITWY POD POŁTAWĄ

Слово Просвіти, №32 за 2008 рік

Latem 2009 roku Ukraina będzie obchodzić 300-lecie wydarzeń związanych z wystąpieniem wojskowo-politycznym Iwana Mazepy. W odróżnieniu od Rosji, dla nas nie jest to święto. Doktor filologii, profesor Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Wołodymyr Panczenko uważa, że klęska hetmana Mazepy w bitwie pod Połtawą stała się początkiem naszej narodowej katastrofy. Dzisiaj trudno przewidzieć, jaką „ciężką artylerię” zaangażuje północny sąsiad, aby hucznie świętować sławę „rosyjskiego oręża”. Można spodziewać się wszystkiego: od szowinistycznego posmaku rosyjskiej estrady w centrum Połtawy po świąteczne fajerwerki i saluty… Wołodymyr Panczenko stoi na czele komitetu społecznego, któremu nie jest obojętne, jak będą przebiegać wydarzenia latem 2009 roku. Ulana HLIBCZUK — Kiedyś wpadł mi w oko materiał w gazecie o tym, że ma dojść do spotkania ówczesnych ministrów kultury Ukrainy i Rosji, Jurija Bohuckiego i Michaiła Szwydkoja. Ich plany dotyczące wspólnego świętowania bitwy pod Połtawą zaniepokoiły mnie. Zgodźcie się, że trudno sobie wyobrazić, jak dwa państwa mogą uczcić niejednoznaczne w historii wydarzenie. Dla Ukrainy bitwa pod Połtawą zakończyła się narodową katastrofą, po której ustała jakakolwiek forma autonomii, a dla Rosji utrwaliła się w historii jako sława „rosyjskiego oręża”. Jak można wspólnie świętować sławę „oręża” i narodową katastrofę? My, wraz z kolegami naukowcami, postanowiliśmy pojechać do Połtawy i przeprowadzić tam „okrągły stół”. Dyskusja to pierwszy krok. Przede wszystkim poruszyliśmy problem Muzeum Połtawskiego, które tak i pozostaje muzeum Piotra I. Jest tam nawet ekspozycja poświęcona rosyjskiej flocie. Kiedy zapytaliśmy pracowników muzeum, jak rosyjska flota wiąże się z bitwą pod Połtawą, odpowiedzi nie otrzymaliśmy. Po powrocie przeprowadziliśmy „okrągły stół” w Kijowie. Jego podsumowaniem stało się utworzenie komitetu społecznego, mnie wybrano przewodniczącym. Zaczęliśmy od tego, że napisaliśmy list do Prezydenta Ukrainy, w którym sformułowaliśmy swoje inicjatywy i kompleks wydarzeń związanych z Mazepą i Połtawą. Nie można wszystkiego przywiązywać tylko do bitwy pod Połtawą z 1709 roku. Było wiele innych wydarzeń. Na przykład jesienią 1708 roku Iwan Mazepa dokonał wyboru politycznego, który doprowadził do sojuszu ukraińsko-szwedzkiego. Przyczyny takiego kroku trzeba znać. Myślę, że właśnie dzięki naszemu listowi 9 października 2007 roku pojawił się dekret Prezydenta Ukrainy „O obchodach 300-lecia wydarzeń związanych z wystąpieniem wojskowo-politycznym Iwana Mazepy oraz zawarciem sojuszu ukraińsko-szwedzkiego”. Filozofia tego dekretu mi się podoba. To jak cząstka szerszej przestrzeni historycznej, bez konkretnego przywiązania do bitwy. Zgodnie z dekretem utworzono rządowy komitet organizacyjny na czele z wicepremierem Iwanem Wasiunykiem. Równolegle pracował nasz komitet społeczny. Kilkakrotnie wyjeżdżaliśmy do Połtawy, spotykaliśmy się z władzami lokalnymi. Omawialiśmy, jak zmienić ekspozycję muzeum, uczcić pamięć poległych kozaków. — Ma Pan na myśli, że nie ma tam ani jednego ukraińskiego znaku pamięci? — Jest szwedzki memoriał i rosyjski — pompatyczny kurhan-grobowiec i świątynia, otwarta jeszcze przy udziale cara Mikołaja II w 1909 roku. Wtedy przyjeżdżał Patriarcha rosyjski, otwarto muzeum. Żadnego ukraińskiego znaku, który zaświadczyłby, że na polu bitwy polegli kozacy, nie ma. Jest tylko maleńki krzyż naprzeciwko monumentalnej mogiły Szwedów. Ustawiony bez udziału władz, tylko podkreśla naszą nędzę… — Zatem kontynuujmy o pracy komitetu społecznego. Wołodymyr Panczenko — Z czasem nadszedł moment, kiedy naszą aktywność zauważyły organy państwowe. Z inicjatywy Sekretariatu Prezydenta włączono mnie do państwowego komitetu organizacyjnego. Wysiłki komitetu państwowego i społecznego połączyły się. Przygotowaliśmy dokumenty: koncepcję obchodów bitwy pod Połtawą i plan realizacji działań. 12 czerwca miało odbyć się wyjazdowe posiedzenie w Połtawie z udziałem Wasiunyka i ministra kultury Wowkuna, ale nie doszło do skutku. Potem jeszcze raz mieliśmy jechać — i znowu się zerwało. Zrozumiałe, że czas pracuje przeciwko nam. W sierpniu wszyscy urzędnicy idą na urlop. Kiedy realizować 20 punktów tych dokumentów? Taka jest rzeczywistość dzisiaj. — Mimo wszystko proszę opowiedzieć o tym dokumencie. — Pierwsze dwa punkty dokumentu dotyczą reekspozycji muzeum. Mamy propozycje, które przygotowali historycy NAN Ukrainy, dotyczące odnowienia i przesunięcia akcentów znaczeniowych na wydarzenie historyczne z 1709 roku. 17 października tego roku w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej z udziałem Ukrainy, Szwecji, Polski, Rosji planujemy przeprowadzić międzynarodową konferencję naukową „Iwan Mazepa i jego epoka”. Konferencja zacznie się w Kijowie, a zakończy w Połtawie. Mają wziąć udział autorytatywni uczeni, którzy będą pełnić nie tylko naukową, ale i naukowo-popularyzatorską misję. — Celem konferencji jest postawienie właśnie ukraińskich akcentów? — Należy przedstawić ukraińskie spojrzenie na tamte wydarzenia. Przecież Muzeum Połtawskie to spojrzenie rosyjskie. Mamy zgłoszenia na konferencję ze strony rosyjskiej, w szczególności od petersburskiej historyk Tatiany Jakowlewej-Kairowej. W serii „ŻZL” wyszła jej monografia „Iwan Mazepa”. W rosyjskiej historiografii to chyba pierwsze bezstronne spojrzenie na postać hetmana i jego epokę. Jeszcze jeden ciekawy punkt dotyczy Samijła Wełyczki — słynnego kronikarza. Mieszkał dziesięć kilometrów od pola bitwy pod Połtawą, we wsi Żuky. Była to własność Koczubeja. W tej wsi też stacjonowały wojska Karola i Mazepy, ale nie trafiła ona do rezerwatu „Pole Bitwy pod Połtawą”. Więc zaproponowaliśmy postawienie tam pomnika Samijła Wełyczki, odnowienie cerkwi, przy której został pochowany. Jest tam już pomnik słowackiego kronikarza Daniela Krmana, który też był świadkiem tamtych wydarzeń i w swoim dzienniku napisał o latach 1708—1709. Oczywiście pomnik ustawili Słowacy. Jak dla mnie, to rysuje się ciekawa idea: stworzyć panteon trzem kronikarzom: Samijłowi Wełyczce, Danielowi Krmanowi oraz Gustawowi Adlerfeldowi, który był oficjalnym kronikarzem Karola XII i zginął na polu bitwy. Doprowadził swój dziennik do decydującej bitwy. — A jego kronika? — Z nią wydarzyła się dramatyczna historia. Ktoś podchwycił torbę poległego i przeszła ona szlak wycofującego się wojska. W 1730 roku tę kronikę wydano w Rotterdamie w języku francuskim. Nawiasem mówiąc, w bibliotece Kirowohradu przechowuje się pierwsze wydanie dziennika w czterech niewielkich tomikach w języku oryginału. Nazywa się „Historia wojenna Karola XII”. — Ta opowieść wywołuje gorzkie emocje… U nas mimo wszystko niski jest poziom wydawniczy: nikt z wydawców nie ma nawet impulsu, by wydać takie dzieła. Śp. Anatol Perepadia mawiał, że pierwszą zasadą powinno być pragnienie tłumacza. Pragnienie. — Pojawiają się takie pragnienia. W składzie naszej grupy społecznej jest wydawca. Potrzeba wydawnictwa w pracy komitetu organizacyjnego była naszym obowiązkowym punktem. Oczywiście, op- Opracowujemy także ideę książki. Przeprowadziliśmy już rozmowy z Kirowohradem w sprawie tłumaczenia kroniki Aderfelda. Jednakże jeszcze nie zdecydowaliśmy ostatecznie, co będzie w Połtawie latem 2009 roku, ponieważ pomniki i konferencje to bardzo dobrze, ale dziś trudno przewidzieć ideologiczną przyprawę przyszłego wydarzenia. Tym bardziej, że mogą być przeróżne niespodzianki ze strony Rosji. Póki co, ona swoją inicjatywę wykazała tak: do Połtawy przyjeżdżał Wiktor Czernomyrdin i spotykał się z merem miasta Andrijem Matkowskim. Zawarli memorandum, które ze strony połtawskiego mera było niepoprawne. Matkowski za to otrzymał upomnienie MSZ Ukrainy. Nie można zawierać umów z innym państwem bez wiedzy MSZ. Obok muzeum zachował się budynek z 1909 roku — pierwsze muzeum bitwy pod Połtawą. Jest on pusty i wymaga renowacji. W memorandum strona rosyjska zobowiązuje się go odrestaurować i otworzyć tam szkołę prawosławną oraz centrum kulturalne Federacji Rosyjskiej. Powstaje pytanie: czy to będzie centrum kulturalne, czy ideologiczny forpoczt? Zderzyliśmy się z przeszkodami prawnymi. Ten budynek jest własnością Cerkwi i po prostu zabrać go, na przykład, w ręce miasta, jest niemożliwe. Zatem trzeba dogadywać się z Ukraińską Cerkwią Patriarchatu Moskiewskiego, a to nie jest proste. Możliwe, że lepiej zacząć proces wywłaszczenia mienia cerkiewnego, inaczej będziemy mieć rzeczywiście aktywny rosyjski forpoczt obok muzeum i pola bitwy pod Połtawą. Dalej wszystko będzie zależeć od stanowiska Kijowa, od Wasiunyka i realnych działań państwowego komitetu organizacyjnego. — Żeby nie wyszło tak, jak z pomnikiem carycy Katarzyny… — I ja się tym przejmuję. Tracimy czas: zerwało się jedno posiedzenie, drugie… Musimy być bardziej dynamiczni i wyraźniejsi w stanowisku wobec pomnika Mazepy. Połtawska miejska administracja państwowa proponuje ustanowić pomnik trzem: królowi, carowi i hetmanowi. Miasto przeprowadziło konkurs i już wyłoniło najlepszy projekt. Jego koncepcyjny zamysł niby nie jest zły: szachownica i główne postacie w formie figur szachowych. Ale pomnik Piotra I już jest. Kiedyś wnętrzowy, stoi przed wejściem do muzeum. Obawiając się histerii Moskwy, rada miasta podjęła decyzję, by tego pomnika nie ruszać. Jeśli zaś zrealizować pomnik-szachownicę, to wychodzi, że Piotrów będzie dwóch. — Za dużo… — Oprócz tego, architektonicznie i przestrzennie zamysł szachownicy rozwiązać jest trudno. Można ustanowić pomnik tylko Mazepie. I nie na polu bitwy, a w Połtawie. Tam jest ładne historyczne miejsce przy cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej z XVIII wieku, obok domu Kotlarewskiego. To najlepsze wyjście — nie przeciągać negatywnych akcentów znaczeniowych. Pole bitwy pod Połtawą to miejsce klęski ukraińskiego hetmana. Swoją drogą, jako mecenas Mazepa wiele zrobił dla Połtawy. W szczególności Monaster Podwyższenia Krzyża Pańskiego budowano za jego środki. Będę nalegał, aby pomnik wzniesiono do 30 marca. Według wersji historyków, właśnie tego dnia w 1639 roku urodził się Iwan Mazepa. — Mówił Pan, że w październiku będzie odbywać się międzynarodowa konferencja naukowa, poświęcona Iwanowi Mazepie i jego epoce. Wątpię, żeby coś podobnego było w Rosji, a ciekawi mnie, czy Szwecja inicjowała takie zgromadzenia naukowe? — O szerokich konferencjach naukowych nic mi nie wiadomo, ale wiem, że w Połtawie często pracują szwedzcy archeolodzy. Na „okrągłym stole”, który zorganizował nasz komitet społeczny, był ciekawy referat szwedzkiego uczonego, który opowiadał o znaleziskach archeologicznych. Szwedzi korzystają z nowoczesnej techniki. Pokazywali nam przyrząd i jego możliwości: coś podobnego do zdjęć rentgenowskich przez ziemię. Tak, już jest technika, która daje możliwość obejścia się bez łopaty. Wiadomo, że na szczeblu państwowym trwały rozmowy o tym, aby w Szwecji ustanowić pomnik Mazepy. Jednak Szwedzi dość powściągliwie odnoszą się do postaci Karola XII. W ich historiografii jest ona niejednoznaczna. Wszak właśnie za jego panowania nastąpił upadek wielkiego państwa. Wielkie imperia, z reguły, mają kiepski finał. Dlatego dziwię się dążeniu Rosji do imperialnej przyszłości. Swoją drogą, teraz u nich wystartował teleprojekt „Imię Rosji”, coś w rodzaju naszych „Wielkich Ukraińców”. Dziś lideruje Stalin, drugiej pozycji nie pamiętam, a trzecie i czwarte miejsce zajmują Lenin oraz Iwan Groźny. Niech to będzie show, a nie badanie socjologiczne, ale ukryta jest w nim gorzka prawda o Rosji. Agresywny szereg imion świadczy o jej imperialnym apetycie… — Jak być Ukrainie obok takiego drapieżnego sąsiada? — Nam nikt nie będzie straszny, jeśli będziemy wiedzieć, do czego dążyć. Naszym największym problemem jest konsolidacja społeczeństwa, zjednoczenie społeczności wokół trzech-czterech głównych punktów, które dotyczą polityki wewnętrznej i zagranicznej.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn