Strona · s. 11strona oryginału ↗
ZIEMIA, KTÓRA ŻYWI, DODAJE SKRZYDEŁ
Слово Просвіти, №32 за 2008 рік
Nina HNATIUK Nieprzypadkowo prezentacja nowych publikacji dwojga Podolan, zakochanych w rodzinnej ziemi, odbywała się nie w jakiejś prestiżowej sali, a pod wielowiekowymi lipami, które posadził jeszcze dziadek Mychajła Kociubynskiego. Na podwórzu Winnickiego Muzeum Literacko-Memoriałowego klasyka literatury ukraińskiej zebrali się dziennikarze, pisarze, krajoznawcy, bibliotekarze, nauczyciele, miłośnicy przyrody. Miło było pośród kwiatowej różnorodności, która wypełniła całą przestrzeń tego świętego zakątka niedaleko Bohu Południowego, nie tylko powitać zasłużonego dziennikarza Ukrainy, pisarza Iwana Wołoszeniuka z okazji 70. rocznicy urodzin, ale i z okazji wydania nowej książki „Wszystko to, co na serce legło”. Jest to swoisty liryczny kronikarski zapis jego dziennikarskich świąt i dni powszednich. Przez pół wieku pracy w gazetach i radiu Iwan Stepanowycz spotkał niemało ludzi, którzy pozostali w jego sercu na wieki. A wśród nich przede wszystkim przyjaciele młodości, koledzy radiodziennikarze Tymofij Boborykin, Jewhen Kyjiwskyj, pisarze Stanisław Telniuk, Mykoła Riabyj, Anatolij Bortniak. A mieści się radio obwodowe w Winnicy przy ulicy Czkałowa, w starodawnym dworku, gdzie podczas wojny domowej był sztab Symona Petlury. Zatem tam, do „sypialni” S. Petlury, przychodziło 19 listopada 1984 roku na zebraniu Winnickiej organizacji obwodowej Związku Pisarzy Ukrainy przyjmowano w szeregi pisarskie Iwana Wołoszeniuka. W tamtym czasie miał już ukończone 46 lat. I ja, charakteryzując jego dorobek twórczy, powiedziałam wtedy: „Wołoszeniuk jest jak jabłoń. Są wśród odmian tych drzew wczesne, które szybko owocują, ale owoce ich leżą najwyżej dwa tygodnie; są późne, które długo dojrzewają, gromadząc wagę, smak i Po raz pierwszy Ołena Pczilka odwiedziła Mohylów nad Dniestrem w latach 80. przedostatniego stulecia: razem z córką Łesią przyjeżdżała do znajomych. Jesienią 1917 r. w Mohylowie Podolskim osiedliła się z rodziną córka pisarki Izydora, w małżeństwie Borysowa. Właśnie do niej wkrótce musiała przeprowadzić się siedemdziesięcioletnia matka. Oto jakimi były okoliczności tej przeprowadzki. W marcu 1920 r. w Hadziaczu, gdzie mieszkała Ołena Pczilka, odbył się wieczór Tarasa Szewczenki. W sali gimnazjum zaśpiewali „Szcze ne wmerła Ukrajina…”, rozwinęli żółto-błękitny sztandar. Ktoś od razu doniósł władzom. Na święto przybył miejscowy bolszewicki przywódca Kramarenko, rzucił sztandar sobie pod nogi, deptał go, grożąc zebranym. W sali zaczęto wołać: „Hańba Kramarence!” Z ostrym protestem wystąpiła Ołena Pczilka. Rankiem następnego dnia ją aresztowano. Bliskim udało się, choć nie było to łatwe, wyzwolić starą matkę i odwieźć do Mohylowa Podolskiego, gdzie jej zięć Jurij Borysow kierował technikum rolniczym, a Izydora czytała wykłady w tej placówce oświatowej (później zostali wykładowcami kursów pedagogicznych). Po roku z Łocmanskiej Kamianki (koło Jekaterynosławia) przeprowadziła się do matki ze swoją rodziną jeszcze jedna córka — Olha, po mężu Krywyniuk. Miała wykształcenie medyczne, pracowała jako lekarz, ale, jak prawie wszyscy w tej utalentowanej rodzinie, pisała, tłumaczyła, zbierała materiały etnograficzne. Olha została pierwszą biografką Łesi Ukrainki. Nieco wcześniej do rodziny Kosaczów dołączyła ich synowa Ołeksandra Sudowszczykowa, znana pisarka, która przyjęła męski pseudonim Hryćko Hryhorenko. Tak w niewielkim podolskim miasteczku na południowo-zachodnim ukraińskim pograniczu zebrała się razem wielka, znana na Ukrainie rodzina Kosaczów. Wkrótce stała się tutaj ośrodkiem życia kulturalno-artystycznego. W Hadziaczu i Mohylowie Podolskim Ołena Pczilka napisała szereg sztuk dla dzieci: „Wesnianyj ranok Tarasowyj”, „Kazka Zełenoho Haju”, ków pracował jako fotoreporter agencji informacyjnych TASS—RATAU, Ukrinformu, wydał nie jeden album fotograficzny. I w dniu jubileuszu swojego pobratymca Ołeksandr Hordijewycz zaprezentował nowy album fotograficzny — „Zobaczyć i poczuć”. W nim — niepowtarzalne krajobrazy rodzinnego Podola, ulubione miejsca w Karpatach, paryskie i warszawskie ulice, podwórka. Ale najbardziej, co zapada w pamięć w albumie fotograficznym, — fotoportrety Wołodymyra Jaworiwskiego i Sofiji Rotaru, Mychajła Stelmaha i Andrija Czebikina, Witalija Hazynskiego i Ołeha Czornohuza, Bohdana Stupki i Wołodymyra Zabasztanskiego, sławnych rolników Pyłypa Żeliuka i Anatolija Paczewskiego… Artyście udało się nie tylko na fo- „Dwie czariwnyci”, „Skarb”, „Boroćba”, „Kobzarewi lita”, „Myr myrom”, „Kyselyk”. Te utwory były skierowane na wychowanie u młodych Ukraińców miłości do Ukrainy (wbrew ówczesnym ciężkim okolicznościom po klęsce ukraińskiej rewolucji), jej pięknej przyrody, szacunku do tragicznej i heroicznej historii rodzinnego kraju, wielkich jej działaczy, przede wszystkim Tarasa Szewczenki. Według niektórych ze sztuk wystawiono spektakle: Olha Krywyniuk, ucząc w szkole imienia Iwana Dowżka w rejonie jampolskim — „Romantyczni owydy Ketros”. Do książki włączono też opowieści o wielu podolskich artystach, drogich sercu ludziach. A kończy się książka Mychajła Wdowcowa takimi nieoczekiwanymi wersami: „Niedawno odwiedziłem Karpaty. W Rachowie dwaj Huculi w wieku czterdziestu—czterdziestu pięciu lat wyjaśniali mi przyczyny powstania katastrofalnych powodzi w górach. — „Winą tutaj nie są naturalne kataklizmy. Usunąć ich za pomocą budowy nowych dróg nie jest możliwe. Wina leży w niesprawiedliwości naszego życia. Nadszedł czas zmieniać się nam samym, bo to nas karze Pan!” Ja sobie pomyślałem: „Jaki potężny mechanizm samooczyszczenia!” chłopskim, przy wszystkich nieszczęściach, tyle pracy i kłopotu”. Zainteresowała się Ołena Petriwna także „kaliniwskim cudem” — kolejnym religijnym wybuchem w świadomości chłopów tamtego czasu, o czym też opublikowała osobny artykuł w „Etnohraficznym wisnyku” z 1925 roku — „Ukraińskie legendy ludowe ostatniego czasu: (Zapisy z lat 20. na Winniczyźnie)”. W Mohylowie Podolskim Ołena Pczilka pisała także opowiadania (w niektórych odzwierciedlono życie naddniestrzańskich wsi), wiersze, tłumaczyła, korespondowała, troszczyła się o wydanie na Ukrainie utworów Łesi Ukrainki, wspierała początkujących literatów. Było to jej właściwe przez całe życie: tak, właśnie Ołenie Pczilce zawdzięczał młody poeta z Winniczyzny Walerian Tarnohradskyj, którego zbiór „Barwinkowyj cwit” ze swoim wstępem wydała w 1911 roku. Od lata 1924 roku Ołena Pczilka zaczęła otrzymywać emeryturę osobistą, a we wrześniu wybrano ją członkiem korespondentem Akademii Nauk Ukrainy. To wydarzenie zbiegło się z jej przeprowadzką do Kijowa razem z rodziną córki Olhi. Wkrótce w Kijowie znaleźli się też Borysowowie. Kilka miesięcy przed tym z powodu choroby opuściła Mohylów Podolski Ołeksandra Sudowszczykowa (Hryćko Hryhorenko): zmarła w Kijowie w kwietniu. To „wyjście” z dalekiego podolskiego miasteczka do Kijowa nie przyniosło szczęścia Kosaczom. Nadejdą straszne lata trzydzieste, a z nimi liczne aresztowania, zsyłki, więzienia i obozy koncentracyjne — i w tym piekle wybitny ród Kosaczów był deptany i sprowadzony do zera. Prawdopodobnie mohylowsko-podolski okres życia Ołeny Pczilki był ostatnim mniej więcej spokojnym i zdatnym do twórczości. Jednak on do dziś jest niedostatecznie zbadany, wymaga dalszej uwagi naukowców i krajoznawców. „Kraso Ukrajiny, Podolla”, — pisała Łesia Ukrainka o naszym kraju, nie podejrzewając, że w przyszłości te miejsca wejdą w los jej rodziny, że jej imieniem oraz imionami Ołeny Pczilki i Hryćka Hryhorenki będą szczycić się winniczanie.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
