Strona · s. 12strona oryginału ↗
TRADYCYJNA KULTURA
Слово Просвіти, №32 за 2008 рік
Ludmiła IWANNIKOWA Zazynky (początek żniw), żniwa, obżynky (dożynki) — to zakończenie wiosenno-letniego cyklu obrzędowości kalendarzowej, związanej z przywoływaniem urodzaju. Łączy się tu poezję pracy rolniczej, radość z obfitych zbiorów z prastarymi wierzeniami w nieprzerwalność życia przyrody, z ubóstwianiem ziemi, niwy, chleba, samych żniwiarzy, z magią przywoływania, która miała zapewnić dobry urodzaj w przyszłym roku. Obrzędy żniwne są niezwykle uroczyste, swoją uroczystością są spokrewnione z obrzędem weselnym (a może nawet zapożyczyły w nim niektóre elementy), a także z kolędowaniem i szczedrowaniem, wszak w pieśniach żniwnych i dożynkowych głównym motywem jest wielbienie panów gospodarzy, księżnej (najlepszej żniwiarki) oraz żniwiarzy, brzmi życzenie bogactwa i dobrobytu. Wysławia się tu także ostatni snop, który nabiera mitycznych cech prastarego słowiańskiego bóstwa, uosabiającego ducha przodków, ducha niwy, urodzajności, dostatku. Specjalnego obrzędu „zazynky” nie było, przynajmniej nie został on odnotowany w literaturze etnograficznej. Ludzie, z którymi spotykano się w różnych obwodach, dają sprzeczne świadectwa. „Zazynok — to pierwsza garść, przynoszono ją do domu i stawiano na pokuciu, dopóki nie przyjdzie czas siewu, a wtedy młóci się na ziarno i sieje. Obżynok — ostatnia garść. Kłosy te święcono na Spasa (Przemienienie Pańskie) w cerkwi razem z jabłkami. Obrzędu nie było — wyszedł człowiek, pomodlił się, przeżegnał i pracuje”. (wieś Hubcza, obwód chmielnicki). Zatem niwę zaczynano żąć w lekki dzień, w pole wychodziła cała rodzina, gospodarz brał chleb, stawał twarzą do wschodu słońca i, zdejmując czapkę, błogosławił: „Daj, Boże, w czas dobry, w dobrym zdrowiu pożąć i do przyszłego roku doczekać!” Tak było u nas na Wołyniu, kiedy obrzęd utracił swoją pierwotność. A w centralnej Ukrainie do końca XIX wieku zachowała się tradycja rozpoczynania żniw metodą tołoki (wspólnej pracy): P. P. Czubynski zauważa, że na Czernihowszczyźnie zboże żęto całą gromadą, po wcześniejszym umówieniu się. Można to było robić w dowolnym dniu, oprócz poniedziałku, który uważano za nieszczęśliwy. Ale najczęściej zaczynano w środę lub piątek. Dzień zazynok obchodzono jak święto. Gospodyni przygotowywała na obiad pierogi z serem. Po obiedzie cała rodzina wyruszała w pole, gdzie gospodarz pierwszy zaczynał żąć ze słowami: „Panie, pobłogosław!” Przez całe żniwa sam gospodarz powinien zżąć nie więcej niż pięć snopów. Resztę na Podolu żęto tołoką, jak opisuje Ołeksij Woropaj: „Tydzień po Piotrze zaczynały się żniwa. Pierwszymi wychodzili na niwę z sierpami i wiązali snopy”. Ciekawe były rytualne działania z pierwszymi zżętymi kłosami. Na przykład, zżnąwszy pierwszy snop, jedna ze żniwiarek podnosiła go wysoko nad sobą i zwracała się do niego, jak do żywej istoty, modlitwą-recytatywem, życząc dobrych żniw i bogatego urodzaju. Potem ten snop zanoszono do domu i stawiano na pokuciu pod obrazem. Niezwykle archaiczne rzeczy udało mi się zapisać od starców z mojej rodzinnej wsi Hubcza w rejonie starokonstantynowskim obwodu chmielnickiego. W naszej wsi pierwszy snop nazywano Koladą i wiązano go z pierwszych zżętych łodyg wszelkiego zboża — żyta, pszenicy, owsa, jęczmienia. Zatem zbierano go nie jednego dnia, a przez całe żniwa i składano razem w ogromny kwiat, który stał na polu. „Sierpem machnie — i zżnie pierwszą garść, którą weźmie… Garstkę żyta, owsa, jęczmienia — wszystkiego, co jest w polu — i taki snopek wychodzi Kolada. A przewiązuje go tak: weźmie kilka łodyg stąd, zakręci i do góry kłoski postawi z tych łodyżek. Wtedy kładzie ją na me-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
