Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Żniwne obrzędy na Ukrainie

Слово Просвіти, №32 за 2008 рік

...ży, a potem zabiera do domu i wiesza w komorze pod belką, żeby nie zjadły jej myszy przed Bożym Narodzeniem. A na Boże Narodzenie wnosi ją do chaty i stawia w kącie honorowym (pokucie), tam stoi dwa tygodnie, przez wszystkie święta, a potem młócą ją i oddają kurom” (zapisano 5 września 1992 r.). Na Podolu gospodyni sama również zaczynała żniwa pierwszym snopem, przynosiła go do domu i stawiała albo w kącie honorowym, albo w stodole, gdzie przechowywano go do końca młócki. Po tym młócono go osobno od innych, a ziarno z niego święcono w cerkwi i przed początkiem siewu mieszano z całym ziarnem siewnym. Słomą z pierwszego snopa karmiono krowy, żeby nie chorowały. Zwykle podczas żniw wiązano snopy, a aby zabezpieczyć chleb przed deszczem do końca żniw, składano je w kopy. Kopa — 60 snopów, ustawionych krzyżowo jeden przy drugim kłosami do środka. Czasem układano półkopki — po 30 snopów. Każda półkopka lub kopa miała dwa szczególne snopy, które chroniły ją przed deszczem i przed kiełkowaniem ziarna w ziemi. Pierwszy snop, który kładziono na ziemi, w moim siole nazywano „dusza”. A na niego już układano krzyżowo wszystkie inne snopy. Robiono to po to, żeby kłosy nie przyrastały do ziemi, bo czasem długo padają deszcze” (Zapisano od matki 12.03.1994 r.). Żadnych rytualnych działań z „duszą” nie odbywało się, młócono ją razem ze wszystkimi snopami. Kiedy kończono kopę, gospodarz na wierzchu kładł „czapkę” — ogromny snop, który wiązał bardzo ciasno, grubym powrósłem, tak aby nie dało się wyciągnąć stamtąd ani jednej słomki. Ten snop ubijano o ziemię, żeby miał równy wierzch, po którym spływałaby woda i nie wnikała do kopy. Robił to gospodarz mocnymi rękami. Najbogatszym i najpiękniejszym był obrzęd dożynek. Do jego elementów należą archaiczne rytuały: pletienie dożynkowego wieńca, za- wiązanie brody, uczczenie ostatniego snopa. Żniwa żyta w większości regionów Ukrainy zwykle kończono przed Spasem, a czasem nawet przed Iljaszem. W zależności od tego, którego dnia kończono żniwa, temu świętemu wiązano brodę: „Na niwie zostawiają kępkę żyta. Dziewczęta wkładają do środka kawałek chleba i szczyptę soli. I potem tę kępkę zakręcają »na brodę Iljasza« (na brodę Spasa, Pantelejmona). Przy tym wykonuje się szczedriwkę »Chodzi Iljasz do Wasyla« (M. Maksymowycz. „Dni i miesiące ukraińskiego chłopa”). Czym więc jest owa »broda«? Większość uczonych zgadza się, że to ofiara składana ziemi i polnym duchom, ptakom. Według wyobrażeń naszych przodków duchy zbożowe latem żyją na polach. Gdy zaś zboże dojrzewa i chłopi zaczynają żąć lub kosić, bóstwo zbożowe ucieka przed sierpem i kosą i chowa się w tych kłosach, które jeszcze pozostały na polu (te wierzenia odzwierciedlono w „Leśnej pieśni” Lesi Ukrainki). Razem z ostatnimi zżętymi kłosami bóstwo zbożowe chowa się w ostatnim snopie dożynkowym, który przynosi się na klepisko lub do chaty. Dlatego też snop dożynkowy niekiedy niesiono w postaci żywej istoty w ludzkim ubraniu i ustawiano na pokucie, gdzie zwykle przebywają duchy przodków. Taki snop nazywa się także Didukhem. Echo dawnych wyobrażeń o ostatnim snopie znajdujemy w pieśniach obżynkowych: Toczył się snopeczek po polu, Prosił się żniwiarek do domu: — Weźcie mnie, żniwiarki, ze sobą, Zanieście mnie do stodoły, Bo ja już w czystym polu się namęczyłem, A z wietrzykiem bujnym się naczekałem, A drobnym deszczykiem się napiłem, A jasnym słoneczkiem się napiekłem, Ja w stodółce pogoszczę I jeszcze raz pójdę na niwkę. Wyhodowane żyto, jak się wierzyło, dawało zapasy także dla żytnich duchów. Dlatego nie wolno było zabierać z pola wszystkiego, część chleba trzeba było zostawić dla nich, aby mogły przezimować. Zachowując ten zwyczaj, na polu zawsze zostawiano kilka niezżętych kłosków, a w sadzie — jabłka. O ofiarnym przeznaczeniu ostatnich kłosów żyta dla duchów niwy, samej ziemi, świadczą ludowe przekazy z różnych zakątków Ukrainy: „Ostatnie kłosy, ostatni krzak, ostatni burak, marchewka się nie wykopuje, lecz zostawia się. Mówią, że to dla niwy, żeby zostało” (wieś Ruta w rejonie horodniańskim obwodu czernihowskiego). „Jak żęło się pszenicę czy żyto, to rzucało się w polu 5—6 kłosków — to jest broda, żeby ziemia nie była głodna. Moja matka jeszcze żyła i tak robiła. Brała 3—4 kłoski, skręcała, tą słomą wiązała na pętlę — i zostawiała. »Zostawiłam, mówi, brodę, żeby w przyszłym roku urodziło«. Deszcze ją wymoczą, wróble wydziobią — i stoi sobie na polu pęk słomy” (zapisano 1.09.1992 r. od matki). Czasem niedożęte kłoski wiązano w pęk czerwoną nitką albo wpletano kłoskową kitę, rzeczywiście podobną do brody, przyginając kłosy do ziemi. Na Wołyniu i na Podlasiu brodę ozdabiano wstążkami i kwiatami: Siedzi kogut na kopie, dziwi się brodzie: — Ach, czyja to broda, srebrem-złotem szyta, czerwonym jedwabiem owita? Na Wołyniu brodę nazywają „kozą”, bo tu polnego ducha wyobrażano sobie w postaci kozy: Gdzie koza chodzi, tam żyto rodzi, gdzie koza nogą, tam żyto kopą, gdzie koza rogiem, tam żyto stogiem. Być może później, gdy symboliczne znaczenie samej „brody” częściowo się zatarło, pod nią zaczęto kłaść widzialne znaki ofiary — chleb, sól, wodę. Tak więc, według świadectwa moich wsiowych, pod „brodę” kładziono kawałek chleba, żeby go jadły ptaszki. Na Czernihowszczyźnie przy „brodzie” kładziono kromkę chleba, szczyptę soli i słoik z wodą, mówiąc: Oto tobie, broda, chleb, sól i woda! Czy „broda” nie uosabiała samego ducha pola i urodzaju? Pod brodą odbywały się różne obrzędowe czynności, które miały zapewnić dobre plony w następnym roku. Dziewczęta odpalały trawę wokół brody, wymłacały z niej trochę ziarna i siały je między źdźbłami, mówiąc: „Rodź, Boże, na każdego dolę: biednego i bogatego!” Ziemię pod brodą spulchniano sierpami. Jednym z elementów magii ziemi była magia ludzkiego ciała, które miało przekazać ziemi swoją siłę dla przyszłego plonu. Dlatego zmuszano parobków, by przeszli (przeczołgali się) między źdźbłami brody. A dziewczęta tarzały się po niwie wokół brody, prosząc o zwrot swojej siły, śpiewając: Niwko, niwko, oddaj moją siłkę, ja na tobie pracowałam, całą siłkę zostawiłam. Skończywszy z brodą, żniwiarze wróżyli na przyszły plon. Kobiety rzucały sierp za siebie przez głowę. Jeśli sierp uderzył ostrym końcem o ziemię, to w przyszłym roku będzie urodzaj, a jeśli tępym lub trzonkiem — to wróży brak chleba. Jeśli czyjś sierp utkwi ostrzem w ziemi, to ten żniwiarz w przyszłym roku będzie żął na tym polu. Skończywszy magiczne czynności z brodą, żniwiarki splatały z ostatnich kłosów, zebranych na polu, wieniec dożynkowy. Czasem wieniec robiono z kłosów wziętych z ostatniego snopa. Na Chersońszczyźnie zamiast wieńca robiono krzyż. Na Podolu, oprócz wieńca, plotło się jeszcze kwiatę — to 5 albo 6 osobnych małych snopków lub pęków, splecionych tak, że z zewnątrz przypominały ją. Na Czernihowszczyźnie plecono dwa wieńce — jeden z żyta, a drugi z pszenicy. Każdy wieniec przeplatano polnymi kwiatami. Wieniec dożynkowy wkładano na głowę najpiękniejszej dziewczynie lub najlepszej żniwiarce (według wyboru żniwiarzy). Wręczano jej w ręce kwiatę i ze śpiewem wszyscy szli do dworu pańskiego, jeśli żęto na tołokę. Niezwykle piękny i uroczysty ten pochód! Z przodu szedł chłopak i niósł ozdobiony kwieciem ostatni snop. Obok szła „księżniczka” w wieńcu, za nią — „druhny”-żniwiarki. Gospodarz wychodził na ganek i witał żniwiarzy chlebem i solą. Księżniczka stawała przed gospodarzem na kolana i, skłoniwszy się, oddawała mu wieniec ze słowami: „Daj, Boże, żebyśmy za rok znów dożyli żąć żyto, wieniec wam przynieść!” Albo: „Masz wieniec, a nam daj na taniec!” Za to gospodarz dawał jej kilka monet (trzy albo pięć rubli) i mówił: „Daj, Boże, żeby i twoją głowę przykryto ślubnym wiankiem!” Gospodarza witali też inni żniwiarze słowami: „Daj, Boże, wam w przyszłym roku siać, orać, a nam zbierać!” Albo: „Daj, Boże, żeby w przyszłym roku urodził się chleb!” Gospodarz zapraszał żniwiarzy do domu i częstował obiadem. Czasem dożynki kończyły się wielkim obiadem i beczką gorzałki pośrodku pańskiego dworu dla całej wsi. Nierzadko wieczerza łączyła się z muzyką i tańcami (muzykantów najmowano za pieniądze ofiarowane przez pana). Dlatego młodzież zawsze chętnie zbierała się na tołokę. Przyjąwszy snop, gospodarz stawiał go w kącie pod obrazami albo w stodole, a wieniec wieszał w izbie na kołku. W dzień Spasa (Przemienienia, 19 sierpnia) niesiono je do cerkwi i poświęcano razem z chlebem upieczonym z nowego plonu. Potem wieniec albo wymłócono i wysiewano z pierwszym siewem ozimym tego samego roku, albo przechowywano do następnego roku, a wyłuskawszy z niego ziarno, siano na nowym polu. W mojej rodzinnej wsi wieniec z chlebem i solą wynoszono na pole pierwszego dnia siewu ozimego i, wymłóciwszy ziarno z kłosów, rozsiewano na roli przygotowanej pod oziminę. Znane są też obrzędowe czynności z Didukhem (ostatnim snopem); stawiano go w kącie pod obrazami i przechowywano przez święta Bożego Narodzenia, a potem wymłacano i dodawano ziarno do nowego siewu. Co ciekawe, ubóstwienie Didukha lepiej przetrwało u południowych Słowian. Tam jego obraz uosabia prawdziwie praslowiańskie bóstwo — ducha przodków i niwy. Na przykład u Łużyczan snop przewiązany kwiatami wiozą do wsi na wozie, za którym idą dziewczęta i kobiety z bukietami polnych kwiatów. W Białorusi, na Smoleńszczyźnie, do ostatniego snopa dorabiają ręce i nogi ze słomy i ubierają go w białą koszulę, a na głowę kładą chustę. Tu nazywają go „babą”. Bułgarzy robią z ostatniego snopa istotę przypominającą człowieka i nazywają ją „żniwiarska mona” (żniwna matka). Podobnie jak kupalna Maryna, a jeszcze bardziej Maślana Kukła, ubierają ją w kobiecą koszulę i noszą wokół wsi, a potem rzucają do rzeki albo palą na wodzie, a popiół rozsiewają po polach. To przypomina wiosenno-letnie obrzędy, w których symbolicznie odtwarzano śmierć i zmartwychwstanie przyrody i plonu. Obrzędy dożynkowe odprawiano wyłącznie nad zbożami ozimymi — żytem i pszenicą. To piękne archaiczne działania, które zniknęły wraz z zanikiem dawnego chłopskiego ustroju życia.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn